न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

[Header]
जातिप्रकरणम् । १८९

प्रयत्नकार्यानेकत्वादिति यदनैकान्तिकत्वमुद्भावितं तदनुद्धृत्यैव प्रतिषेधे ऽपि
समानो दोष इति मय्येव प्रतीपमापीपदस्तदेवं त्वत्त एव शिक्षित्वा ऽहमपि
चतुर्थपक्षस्थस्तथैव त्वयि दोषमर्पितवानिति मम चेन्मतानुज्ञा प्रथमतरां तवासी-
द्भवेदिति तदेतदाह—
स्वपक्षलक्षणापेक्षोपपत्त्युपसंहारहेतुनिर्देशे परपक्षदोषाभ्युपगमा-
त्समानो दोषः ॥ गौ. सू. अ. ५ आ. १ सू. ४४
स्वपक्षो मूलसाधनवाद्युक्तः प्रयत्नानन्तरीयकत्पादनित्यः शब्द इति, त-
ल्लक्षणस्तत्समुत्थानस्तद्विषयः प्रयत्नकार्यानेकत्वादिति प्रतिषेधः, तमपेक्ष्योपपत्ति-
स्तमनुद्धृत्यानुज्ञाय प्रवृत्तः प्रतिषेधेऽपि समानो दोष इत्युपपद्यमानः परपक्षे
अनैकान्तिकत्वदोषोपसंहारस्तस्य च हेतुनिर्देश इत्ययमनेकान्तिकः प्रतिषेध
[L11

Here is the complete, line-by-line transcription of the text from the image into clean Devanagari Markdown:

१९० न्यायमञ्जर्याम्
स्तत एव शिक्षित्वा चतुर्थे वचसि वर्तमानस्तत्प्रतीपं योजयति ततः स्थापनाहे-
तुवादी प्रतीपयोजनायामफलायां दुरन्तायां समन्वयफलायामशक्यक्रियायां च
निरुद्योगः किं चिदभिनवं दूषणमुत्प्रेक्ष्य पञ्चमे वचसि स्थितो मतानुज्ञामाह,
ततस्तामपि परपक्षमनतिवर्तमानां पश्यन् प्रतिषेधवादी षष्ठे वचसि स्थित्वा तां
तत्पक्षे योजयतीत्येवं वृत्ते दूषणान्तरासंभवात्प्रतीपयोजने च अभरसत्वात्तूष्णी-
मेवासितुमुचितमिति तावत्येव भवति वचनविरतिर्न शतसहस्रादिपक्षप्रसङ्गः
प्रवर्त्तत इत्यतः षट्पक्षीमेव प्रदर्शितवानाचार्यः, स चान्तेवासिनं बोधयितुमेव-
मुपादिक्षदेनेन पथा प्रवर्तेत भवानन्येन मा प्रवर्तिष्टेति ।
वाच्यमुत्तरमतो निरवद्यं

-like, exactly like 'न' in 'नि'! But with the dot in the loop filled with ink.
So it is "निगृह्यते,".
Wait, could L24 be "प्रया-" and L25 "ति निगृह्यते"? No, L25 has:
"निगृह्यते, प्रतिवादिना ऽपि वाद्युक्ते साधने दूषणमुद्भावनीयं स चेद्दोषमेव"
Wait, look at "स चेद्दोषमेव":
The two letters after चे are:
द् + दो = द्दो! That's a ligature 'द्दो'!
'द्' at top/left, 'दो' below it!
So it is "स चेद्दोषमेव" or "स चेददोषमेव"?
Wait, if it's "अदोषम्", then "चेत् + अदोषम् = चेददोषम्".
Look at line 25:
"स चे" then "द" with another "द" below it?
Look closely: "स चे" then a letter with a vertical, but wait!
Look at 'द' in 'दूषण' (L25): round back, tail.
In "स चे...": there is 'द', and below it or next to it:
It is "स चेददोषमेव" or "स चेद्दोषमेव"?
Wait, look at: "चे" -> then "द" -> then

पि विकल्पनीयम् , प्रसज्यप्रतिषेधवृत्त्या Wait, is itप्रसज्यप्रतिषेधवृत्त्या? Look at the word at end of L5: प्रसज्यप्रतिषेधthenवृत्त्या: वृ(v with r-vowel),त्त्या(double t with ya). Yes,प्रसज्यप्रतिषेधवृत्त्या`!

• :
  साधनाङ्गस्यावचनमिति चेत्सेयमप्रतिपत्तिः, अतः शब्दान्तरेणाक्षपाददेश्य
  Wait, look at the end of L6:
  अतः शब्दान्तरेणाक्षपाददेश्य - wait, is there an avagraha or anything?
  अतः शब्दान्तरेणाक्षपाददेश्य
  Then L7 starts: एव शिक्षित्वा...
  Wait, "अक्षपाददेश्य एव शिक्षित्वा"?
  Wait, could it be अक्षपादशिष्य? No, it's अक्षपाददेश्य (meaning pseudo-Akshapada / follower of Akshapada).

• :
  एव शिक्षित्वा तदेव निग्रहस्थानद्वयमेन श्लोकेन निबद्धं न पुनरभिनवमल्पमपि
  Wait, is it द्वयमेन or द्वयमेतेन?
  The image has `द्व

निग्रहस्थानप्रकरणम् । १९५
तदाह नारदः—
सारस्तु व्यवहाराणां प्रतिज्ञा समुदाहृता ।
तद्धानौ हीयते वादी तरँस्तामुत्तरो भवेदिति ॥
प्रतिदृष्टान्तधर्मं च स्वदृष्टान्ते ऽभ्युपगच्छन्नुत्सृजत्येव प्रतिज्ञाम्, नित्यत्वं
हि सामान्यवद् घटस्यापि सहते तद्दृष्टान्तबलेन च तद्धर्मं शब्दे सिषाधयिष-
तीति नूनमिदानीं नित्यत्वमेव घटधर्मः शब्दे सिद्धयेदिति कथं तदनित्यत्वप्र-
तिज्ञा ऽस्य न हीयते, यत्तूक्तं हेत्वाभासप्रयोग एव निग्रहनिमित्तं न प्रतिज्ञाहानि-
रिति स्यादेतदेवं यदि द्वितीये वचसि व्यवस्थितेन प्रतिवादिना व्यभिचा-
रोद्भावनया प्रत्यवस्थितो वादी तावत्येव विरमेत्, स तु तृतीये वचसि वर्त्तमा-
नस्तदुद्धरणबुद्ध्या तथाविधमभिधत्ते येन प्रतिज्ञां जहाति, अतश्च व्यभिचारप-
रिहरणलोभाभिहितप्रतिदृष्टान्तधर्माभ्यनुज्ञावचनोपनततदर्थप्रतिज्ञाहानिनिबन्धन
एवाय्य निग्रहो युक्तो न हेत्वाभासप्रयोगकृत इति अयमेव मुख्यः प्रतिज्ञाहानेर्विषयः।
प्रतिज्ञान्तरस्य लक्षणम् —
प्रतिज्ञातार्थप्रतिषेधे धर्मे विकल्पात्तदर्थनिर्देशः प्रतिज्ञा-
न्तरम् ॥ गौ. सू. अ. ५ आ. २ सू. ३ ।
प्रतिज्ञातार्थप्रतिषेधे परेण कृते तत्रैव धर्मिणि धर्मान्तरं साधनीयमभिदधतो
वादिनः प्रतिज्ञान्तरं नाम निग्रहस्थानं भवति, अनित्यः शब्द ऐन्द्रियकत्वाद्वि-
त्युक्ते पूर्ववत्सामान्येन व्यभिचारोद्भावनया प्रत्यवस्थित आह, सामान्यमै-
न्द्रियकं यन्नित्यं तद्युक्तं तद्धि सर्वगतम् असर्वगतस्तु शब्द इति प्रतिज्ञां कुर्वन्
प्रतिज्ञान्तरेण निगृहीतो भवति,
“अत्राह नेदमप्रस्तुतप्रतिज्ञान्तरकरणम् अपि तु परोद्भावितव्यभिचारनिवारणं
विशेषणोपादानमेतत्, एवमुक्तं भवति असर्वगतत्वे सत्यैन्द्रियकत्त्वादनित्यः शब्द
इति तदिदमसर्वगतत्वं प्रतिज्ञासिद्ध्यर्थमुपात्तं कथं निग्रहस्थानम्, यो हि
मीमांसकं प्रत्यनित्यः शब्दः कृतकत्वादित्युक्तवांस्तेन कृतकत्वं सिद्धमित्युपलब्धे
कृतकत्वे स प्रतिज्ञान्तरं कुर्वाणो निगृह्येत, यस्तु पूर्वप्रतिज्ञामवधीर्य तदनौप-
यिकमकस्मादेव प्रतिज्ञान्तरमारभेत तदा उन्मत्त एव भवेत्, न चोन्मत्तप्रला-
पानां शास्त्रे लक्षणकरणं युक्तम्, स्पष्टे निग्रहहेतौ हेत्वाभासाभिधाने सम्भवति
किमिति प्रतिज्ञान्तरं निग्रहस्थानमुच्यत इति”
अत्रोच्यते प्रतिज्ञासिद्धये हेतुदृष्टान्तौ प्रयोक्तव्यौ न पुनः प्रतिज्ञान्तरं कर-
णीयमिति स्थितिः, इह च यो हेतुरनेनोपात्तस्तस्मिन्परेणानैकान्तिकीकृते सति
न तत्परिहारप्रकारमनुगुणमथमास्थितवान् अपि त्वसर्वगतत्वप्रतिज्ञामन्या-
मभिरूढः ।
“ननु विशेषणमेतदनैकान्तिकत्वपरिहारार्थं न प्रतिज्ञान्तरमित्युक्तम्” ना-

सिद्धत्वात् सिद्धं हि विशेषणं भवति नित्यत्ववादिनं च प्रति शब्दस्यासर्वगत-
त्ववादिनं च प्रतिशब्दस्यासर्वगतत्वमसिद्धम् , साध्यते चेत्तर्हि प्रतिज्ञान्तरमे-
वेदं हेत्वाद्यवयववैलक्षण्यात् प्रतिज्ञालक्षणस्य च साध्यनिर्देशस्योपपत्तेः, अने-
कान्तिकत्वपरिहृतये हि हेतुविशेषणं सिद्धं च वाच्यं न तु धर्मिविशेषणं सा-
ध्यं चेति, अन्यतरासिद्धे तु हेत्वाभासे तत्समर्थनं प्रक्रमानुरूपमेवेति न प्रति-
ज्ञान्तरं निग्रहस्थानं भवति, इह तु अनैकान्तिकत्वपरिहाराय यतमानो मार्ग-
मनुगुणमपश्यन् स्खलित इव निगृह्यते, न च हेतूदाहरणादिप्रयोगनिपुणमते-
रपि भ्रमादेवंविधमभिधानं न सम्भवति, न च प्रतिज्ञामात्रेण सिद्धिमिच्छन्नेवं
ब्रवीति अपि तु व्यभिचारं परिजिहीर्षन्निति, न चायमुन्मत्तप्रलाप एव प्रस्तुता-
नुगुणबुद्ध्या प्रयोगात् , अपि चानित्यः शब्दश्चाक्षुषत्वादित्युभयासिद्धो नाम-
हेत्वाभासो भवद्भिरपि शास्त्रे लक्षित एव, स उन्मत्तप्रलापो न भवति यथो-
दाहृतं पतिज्ञान्तरमुन्मत्तप्रलाप इत्यपूर्व एष भिक्षोः स्वदर्शनरागः परदर्शन-
द्वेषो वा, को हि नाम शिशुरपि शब्दे चाक्षुषतां ब्रूयात् , इदं सम्भवत्येवाभि-
धानं केवलं हेतुविशेषणे सिद्धे च वक्तव्ये भ्रमाद्धर्मिविशेषणं साध्यं वा ऽयमु-
क्तवानिति, निमित्तान्तरमिदमस्य निग्रहे निरूपितं द्वितीय एव तु वचसि कथा-
विरतौ हेत्वाभासप्रयोगादेव निग्रहमाप्नुयादिति प्रतिज्ञाहानिप्रस्ताव एवोक्तम् ।
प्रतिज्ञाविरोधस्य लक्षणम्—
प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधः प्रतिज्ञाविरोधः ॥ गौ. सू. अ. ५ आ. २ सू. ४ ।
यत्र प्रतिज्ञा हेतुना विरुध्यते हेतुर्वा प्रतिज्ञया स प्रतिज्ञाविरोधो नाम
निग्रहस्थानं भवति, गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यमिति प्रतिज्ञा रूपादिभ्यो ऽर्थान्तर-
स्यानुपलब्धेरिति हेतुः, सोऽयं प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधो यदि गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यं
न तर्हि रूपादिभ्यो ऽर्थान्तरस्यानुपलब्धिरथ रूपादिभ्यो ऽर्थान्तरस्यानुपलब्धिर्न
तर्हि गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यं रूपादिभिश्चार्थान्तरस्यानुपलब्धिरिति व्याहतम् ।
“अत्राह नेदं प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधोदाहरणं भवितुमर्हति हेतोरसम्भवात् ,
सम्भवे हि हेतुः प्रतिज्ञां विरुणद्धि तया वा विरुध्यते, इह तूपलब्धिलक्षणप्राप्त-
स्यानुपलब्धिर्न समस्त्येव रूपादिभ्योऽर्थान्तरस्य पृथक्त्वेनोपलब्धियोग्यत्वा-
नुपपत्तेः, सम्भवन्नपि चैवम्बिधे विषये प्रतिज्ञाविरोधे हेतुर्न द्वयीं दोषजातिम-
तिवर्तते विरुद्धत्वमसिद्धत्वं वा, गुणव्यतिरिक्तद्रव्यवादिनो हि भेदेनाग्रहण-
तार्थत्वान्न पृथग्वक्तव्यमिदं निग्रहस्थानम् , यदन्यदन्यैरुदाहरणमभाणि नित्यः
शब्दः सर्वस्यानित्यत्वादिति तदप्यसाधु, वैधर्म्यदृष्टान्तस्यानेन प्रकारेण कुशि-
क्षितैरभिधानात् , तथा हि सर्वशब्दोऽत्र सावयववचन इति निरवयवत्वं
हेतुर्विवक्षितो नित्यः शब्दो निरवयवत्वात्सावयवस्थानित्यत्वादिति सो ऽयम-

Here is the exact transcription of the page into clean Devanagari text, with line markers corresponding to the original image:

निग्रहस्थानप्रकरणम् । १५५
तस्मान्नेदमपि प्रतिज्ञाहेतुविरोघोदाहरणमिति"
अत्रोच्यते यदुक्तं हेतोरसंभवान्नेदं निग्रहस्थानं तद्चारु-पञ्चम्यन्तनिर्दि-
ष्टस्य हेतोः प्रदर्शितत्वात्, निरवद्यहेत्वभावात्त यदि तदसंभव उच्यते तर्हि हे-
त्वाभासव्याकरणमप्यकरणीयं भवेत्, पुरुषबुद्धिप्रमादनिबन्धनहेत्वाभासप्रयो-
गवत्तु तथाविधमप्यभिधानं संभवत्येव ।
यत्पुनरभ्यधायि "संभवन्नपि हेतुरयमसिद्धविरुद्धयोरन्यतरो भवेन्न दूषणान्तर-
मि"ति । तन्न ब्रूमः सत्यमेतत् किं तु हेतुस्वरूपनिरूपणावसरे सपदि तद्गतदोषादोष-
दर्शनाद्विरुद्धता तस्याभिधीयते, यथा भवद्भिर्नित्यः शब्दः कृतकत्वादिति विरुद्ध-
हेतोर्वर्ण्यते कचित्सिद्धसाध्यत्वदृष्टान्तहीनतादिदोषान्तरसंभवेऽपि तदवधीर-
णया विरुद्धत्वमेव दर्शितम्, यथा वा हेत्वाभासलक्षणे कथितमस्माभिः अनि-
त्यः शब्दश्चाक्षुषत्वादित्यस्यानैकान्तिकत्वदोषे सत्यपि प्रथमतरासिद्धतैव हृदय-
प्रथमवतरति तेनासिद्धोऽयमुच्यते न सव्यभिचार इति, एवमिहापि हेतुगुणदो-
षविचारे क्रियमाणे विरुद्धादिहेत्वाभासतैव नास्य कथ्यते, यदा तु परार्थानुमान-
वाक्यस्य पञ्चावयवस्य परमतेन वा त्र्यवयवस्य परस्परान्वितपदार्थसमुदायात्मा
वाक्यार्थश्चिन्त्यते तत्रेेतरेतरव्याहतार्थवादिनोः प्रतिज्ञाहेतुपदयोरसंसर्गात्तद्विरोध-
एव झटिति मनसि विपरिवर्तते इति स एव निग्रहनिमितं भवितुमर्हति, यत इ-
तरेतरविरोधिनमनन्वितमर्थमभिबदति वाक्येऽप्रतिपत्तिर्विप्रतिपत्तिर्वा भवेदित्य-
द्ध एव निग्रहस्थानम्, अपि च साध्यविपर्ययसाधक एव विरुद्धहेतुरुच्यते यः
प्रतिज्ञामेव बाधते इह तु प्रतिज्ञया हेतुर्बाध्यते प्रतिज्ञा वा हेतुनेति विकल्प्यमा-
नत्वान्निग्रहस्थानान्तरमेवेदम्, इत्थमस्यैवोदाहरणस्योपपत्तेरुदाहरणान्तरनिरूपणं
वृथाटाट्यैव, भाट्टैस्तु भवदीयं निरालम्बनसाधनं प्रतिज्ञाविरोघौदाहरणं वर्णितम्,
निरालम्बनाः सर्वे प्रत्ययाः प्रत्ययत्वादिति यतः प्रत्ययत्वहेतुग्राहकज्ञानस्य सा-
लम्बनत्वे तेनैव प्रतिज्ञा विरुध्यते तन्निरालम्बनत्वे तु हेत्वभाव एव स्यादिति,
तदुक्तम्—
विस्पष्टश्चाक्षपादोक्तो विरोधो हेतुसाध्ययोः ।
यमदृष्ट्वा परैरुक्तमदूषणमिदं किल ॥ इति ।
तत्सर्वथा सुलभोदाहरणमिदं प्रतिज्ञाहेतुविरोधाख्यं निग्रहस्थानमिदं स्थितम्।
प्रतिज्ञासंन्यासस्य लक्षणम्—
पक्षप्रतिषेधे प्रतिज्ञातार्थापनयनं प्रतिज्ञासन्यासः ॥
गौ. अ. ५ आ. २ सू. २६ ।
पक्षसाधने परेण दूषिते तदुद्धरणाशक्त्या प्रतिज्ञामेव निन्हुवानस्य प्रतिज्ञा-
सन्यासो नाम निग्रहस्थानं भवति, अनित्यः शब्द ऐन्द्रियकत्वादित्युक्ते तत्रैव
सामान्येनानैकान्तिकतायामुट्टङ्कितायां प्रतिब्रवीति क एवमाह नित्यः शब्द इति,

१९६ न्यायमञ्जर्याम्
सो ऽयमेवं ब्रुवन् प्रतिज्ञासन्न्यासात्पराजीयते ।
"अत्राह अतिस्थूलः खल्वयं प्रमादः को हि नाम प्रतिवादिप्राश्निकसन्निधा-
ने प्रतिज्ञां कृत्वा तदैव तेषामेवाभ्रष्टसंस्काराणां पुरतोऽपस्मारकाद्यनुपप्लुतस-
स्तिस्तामेव निन्रुवीत, अपि च द्यूतपराजितपणरहित एव कितववदासीनः प्रति-
ज्ञांमजह्रदपि हेतावनैकान्तिके किमसो न निगृह्यते, न हि प्रतिज्ञायास्त्यागात्या-
गौ तदीयौ निग्रहानिग्रहयोः प्रयोजकावपि तु हेतुगुणदोषावेव, स चायं साध-
नंव्यभिचारादेवासिद्धपक्षः पराजीयत इत्यलं सन्न्यासेनेति"
अत्रोच्यते परोद्भावितहेत्वनैकान्तिकत्वदूषणोद्धरणरणरणकतरलितमतेर्भ-
वेद्ययं प्रमादः, एवं ह्यसौ वदति न मयोक्तं संयोगवियोगव्यङ्ग्यः शब्दो न भ-
वति न त्वनित्य इति, अयमाशयोऽस्यैवं वदतः किल संयोगविभागानभिव्यङ्ग्य-
त्वे मया पक्षीकृते सामान्येन व्यभिचारो न भविष्यतीति तदपि हि तादृशमेव
स्वाश्रयव्यङ्ग्यत्वादिति मुह्यतो नातिस्थूलममुमीदृशं प्रमादं प्रतिपन्नस्य भवत्येव
निग्रहः, अप्रमादिनोस्तु निग्रहो नाम नास्त्येव कश्चिदिह लोके परलोके वा, यत्तु
तदीययोः प्रतिज्ञात्यागात्यागयोरप्रयोजकत्वादनैकान्तिकत्वेनैवासौ निगृह्यते स्या-
दिति, तदेवं यदि व्यभिचारोद्भावनया समनन्तरमसौ तूष्णीमेवासीत तथाविधं
तु ब्रुवाणस्तस्यैव पराजयहेतोः सन्त्रिकृष्टत्वात्तैरेव निगृहीतो भवति नानैकान्तिक-
प्रयोगेणेति ।
हेत्वन्तरस्य लक्षणम्—
अविशेषोक्ते हेतौ प्रतिषिद्धं विशेषमिच्छतो हेत्वन्तरम् ॥
अ. ५ आ. २ सू. ६ ।
अविशेषाभिहिते हेतौ प्रतिषिद्धे तद्विशेषणमभिदधतो हेत्वन्तरं नाम निग्र-
हस्थानं भवति, यथा सांख्यस्येत्थं वदतः एकप्रकृतीदं व्यक्तं परिमाणाद् घटा-
दिवद्विविधं च परिमाणं विकारेषु दृष्टमियत्तालक्षणमङ्कुरादेः फलान्तरस्य चतुर-
श्रिता च पटादेः मृत्पूर्वकस्य, तदेतत्परिमितं निराकारजातमेकप्रकृतिकं दृष्टमि-
त्यतः सर्वमिदमेकप्रकृति भवितुमर्हति, या च सैका प्रकृतिस्तत्प्रधानमिति, अस्य
हेतोर्व्यभिचारो नानाप्रकृतीनामपि परिमाणदर्शनादिति, तत्परिजिहीर्षया
विशेषणमाह समन्वयादिति, सुखदुःखमोहसमन्वितं हि सर्वं व्यक्तं परिमतं
दृश्यत इति, तस्य प्रकृत्यन्तररूपसमन्वयाभावादेकप्रकृतित्वमिति, तदिदं हेत्व-
न्तरं निग्रहस्थानं प्रागुक्तस्य विशेषस्य हेतोः स्वयमेवाहेतुत्वमर्षणादिति ।
"अत्राह किमयं दग्धो दह्यते मृतो वा मार्यते अनैकान्तिकहेतूपन्यासेनैव
खल्वयं तपस्वी निगृहीतो ऽसाधनाङ्गवचनादिति किं हेत्वन्तराख्यनिग्रहस्थाना-
न्तरोद्धारेणेति"
अत्रोच्यते युक्तमेव तद् द्वितीये वचसि कथासमाप्तौ यथा तु भवानाह,

यदा तु व्यभिचारनिराकरणाय विशेषणमपरमधिकमधुना ऽभिधातुं प्रवृत्तस्त-
दा तदुपादानादेव निगृहीत इति पिष्टपेषणं संप्रत्येवायमिष्यते, पुरुषशक्तिपरीक्षा-
त्मके च जल्पे निग्रहस्थानमिदं वादे तु विशुद्धाशयतया वस्तुनि परीक्ष्यमाणे
विशेषणान्तरोपादाने ऽपि तद्विचारः प्रस्तोतव्यो न निग्रहः कार्य इत्यभियुक्ताः ।
अर्थान्तरस्य लक्षणम्—
प्रकृतादर्थादप्रतिसंबद्धमर्थान्तरम् ॥ अ. ५ आ. २ सू. ७ ।
प्रकृतादर्थादर्थान्तरं तदनौपयिकमभिदधतो ऽर्थान्तरं नाम निग्रहस्थानं भवति,
यथा कश्चिद्वैयाकरणविटः स्फोटात्मानं शब्दं चेतसि निधाय तन्नित्यत्वसिद्धये
नित्यः शब्दो निरवयवत्वादित्यभिधित्सुरेव दुरितकर्मादिभिरनैकान्तिकतामाशङ्क-
मानो ऽर्थान्तरं नाम निग्रहस्थानं जिगमिषुस्तत्रैव वाक्यशेषच्छाययोत्तिष्ठति नि-
त्यः शब्दो निरवयवत्वादिति वयं पाणिनीयाः प्रपन्ना इति ये भगवतः पाणिनेः
छात्राः, कः पुनर्भगवान्पाणिनिरिति ?
येनाक्षरसमाम्नायमधिगम्य महेश्वरात् ।
कृत्स्नं व्याकरणं प्रोक्तमाचार्यो नः स पाणिनिः ॥
कः पुनर्महेश्वरो यतोऽक्षरसमाम्नायमधिजगाम पाणिनिरिति ?
अस्त्युद्घटजटाजूटकोटिग्रथितचन्द्रमाः ।
विश्वस्थितिलयोत्पादहेतुरेको महेश्वरः ॥
अपि च—
अचिन्त्यवेषाभरणस्य तत्त्वतो यदृच्छया यस्य निशासु ताण्डवम् ।
स भस्मभक्तीनि बिभर्ति मौलिना कृताञ्जलिः पादरजांसि वासवः ॥
कीदृशं पुनस्ताण्डवं तनोति खण्डपरशुरिति ?
इत्थंचारी क्रमो यस्मिन्नित्थं च करवर्तनाः ।
इत्थं यत्र घटोच्छेदा दात्रपादास्तथेदृशाः ॥
इत्येकैकमुपदेश्यमुत्थाय नृत्यति, तदेतदर्थान्तरं निग्रहस्थानमसाधनाङ्गव-
चनमिति, कीर्तिनाऽप्यनुमोदितम् , द्वयोरपि च वादिप्रतिवादिनोः प्रकृताननु-
गुणमभिदधतोर्भवत्यदो निग्रहस्थानम् , यथाक्रममेकस्य साधनमनवद्यमपश्यतो
द्वितीयस्य दूषणमिति ।
निरर्थकस्य लक्षणम्—
वर्णक्रमनिर्देशवन्निरर्थकम् ॥ अ. ५ आ. २ सू. ८ ।
अभिधेयरहितवर्णानुपूर्वीप्रयोगमात्रं निरर्थकं नाम निग्रहस्थानं भवति, य०
नित्यः शब्दः कचटपानां गजडदबत्वाद् घझढधभवदित्येवंप्रकारम् , इदमपि
वादिप्रतिवादिनोः प्रकृताननुगुणमभिदधतोर्भवत्यदो निग्रहस्थानम् , यथाक्रमं
साधनं दूषणं च यथोचितमभिधातुमजानतोः पूर्ववदुभयोरपि निग्रहस्थानम् ।
“अत्राह सो ऽयमुन्मत्तप्रलाप एव शास्त्रे लक्षयितुमुपक्रान्तो न ह्युन्मत्ता-

नामीदृश्याक्षराणि मुखान्निर्गच्छन्त ईदृशां च निर्देशो कपोलवादित्रकच्छाभि-
ताडनादीन्यपि कामं शास्त्रे निर्दिश्यन्ताम्, अपि च वर्णक्रमनिर्देशवदिति मतु-
पा निर्देश एष सूत्रे वद्विति वतिप्रयोगो वा, मतुप्पक्षे सर्वं वर्णक्रमनिर्देशयुक्तं
निग्रहस्थानं भवेदिति हस्तसंज्ञादिभिरिदानीमुद्ग्राहणिकाः प्रस्तूयेरन्, अथान-
र्थकक्रमनिर्देशयुक्तमिति व्याख्यायते तथाऽपि नियमानुपपत्तिः, न ह्यर्थरहितव-
र्णोच्चारणमेव प्रकृतानुपयोगाभिरर्थकमेव वर्णक्रमनिर्देशस्यापि च क्वचित्प्रकर-
णे सार्थकता दृश्यत एव प्रत्याहारवत्, वतिपक्षे तु भवति दिक्प्रदर्शनमेतत्किं
त्वर्थान्तरेणैव गतार्थत्वात्पृथङ् न वक्तव्यम्"
अत्रोच्यते मतुपा वतिना वाभिधेयशून्यत्वमात्रमत्र विवक्षितम् अभिधेय-
शून्यं वचो निरर्थकमित्युक्तमिति भवति, एष एव चार्थान्तरादस्य विशेषः त-
त्राभिधेयस्य भावे ऽपि प्रकृतानुपयोग इह त्वभिधेयमेव नास्तीति यत्र क्व चित्प्र-
करणवशेन वर्णक्रमनिर्देशस्यापि सार्थकता तदिहोदाहरणम्, उदाहरणं यदि
स्फुटं पृच्छसि न कुप्यसि चेत्तद्भवदीयं सर्वमेव वचनमिहोदाहरणं सौगतदर्शने
शब्दानांमर्थासंस्पर्शितात्, स्वलक्षणे तेषामप्रवृत्तेः अपोहस्य चातिसुच्छत्वात्
सर्वं तदभिधानं निरर्थकम्, अत एव चोन्मत्तप्रलापतः शाक्यभिक्षवो ऽपि परि-
शुद्धबोचिनः परलोकयाथार्थ्यदर्शिनः शौचाचारव्यवहारेष्वबाह्या महान्तो वि-
द्वांसः काममर्थशून्यमपि कथयन्तो नोन्मत्ता भवितुमर्हन्ति, एवमन्यस्यापि प्र-
ज्ञाप्रमादात्कचटतपादि व्याहरतो नोन्मत्तता भविष्यति, यच्चोक्तमीदृशां गणने
का परिनिष्ठेति तत्परिहृतमसकृदसङ्कीर्णोदाहरणविवक्षया द्वाविंशतिभेदत्वमा-
श्रितमिति, कपोलवदनादीनि पुनरकथास्वभावत्वादुपेक्ष्याण्येव, यस्य चास्मि-
न्कथाप्रसङ्गे गण्डवादित्रादि चेतसि परिस्फुरति तस्यान्यद्विजन्ममपि हृदय-
मवतरेदित्यलमसंबद्धगोष्ठ्येति ॥
अविज्ञातार्थस्य लक्षणम्—
पर्षत्प्रतिवादिभ्यां त्रिरभिहितमप्यविज्ञातमविज्ञातार्थम् ॥
अ. ५ आ. २ सू, ९ ।
यत्साधनवाक्यं दूषणवाक्यं वा त्रिरभिहितं पर्षदा प्रतिवादिना च न विज्ञा-
यते क्लिष्टशब्दप्रयोगमिति तीव्रमुच्चारितमित्येवंप्रकारमविज्ञातार्थं नाम निग्रहस्था-
नं भवति असामर्थ्यसंवरणाय च धूर्तैरिदमाश्रीयते ।
"अत्राह अर्थासंप्रत्ययस्य समानत्वात्को ऽस्य निरर्थकाद्भेदः, अथ प्रकृतोप-
योगयोग्यमर्थमसो वदति तदा पर्षत्प्रतिवादिनोर्मेधाविता कामं भवेन्न तु वि-
दुषो वक्तुं विवदतः पराजयो भवितुमर्हति, किंकृतश्चैष त्रिरुच्चारणनियमः किं
राजाज्ञया उत वाक्येनेति न विद्मः"
अत्रोच्यते निरर्थके सर्वेण सर्वमर्थशून्यता इह तु अवश्वर्यो नावगम्यते
तोच्चारणादिव्यतिकरवशादिति कथमविशेषः, तत्र च कल्प्यते नूनमसा

मात्मीयं संवरीतुर्मना एवमभिधत्ते न हि समर्थो विद्वान्निस्स्पृहं न वक्तीति, त्रि-
त्वनियमो ऽपि न वेदवचननरपतिशासननिबन्धनः किं तु वस्तुस्थित्युपगत एव,
यतः सकृद् द्विरप्यभिहितमप्यनवधानादिना न गृहीतमिति संभाव्यते त्रिस्तु
यदुक्तं न ज्ञायते तत्र वक्तुरेव जाड्यम् अनेकप्राश्निकादिसमाजे कथितमवश्यं
केनाप्यवगम्यते सर्वैरनवगमात्तु वक्तैव निगृह्यते, चतुर्भा पञ्चकृत्वो वा ऽभिधा-
ने विध्यमाणे निरवधिताऽभिधानस्य प्रसज्यत इति युक्तस्त्रिर्वचननियम इति।
अपार्थकस्य लक्षणम्—
पौर्वापर्यायोगादप्रतिसंबद्धार्थमपार्थकम् ॥ अ. ५ आ २ सू. १०
पूर्वापरासंगतपदकदम्बकोच्चारणादप्रतिष्ठितवाक्यार्थमपार्थकं नाम निग्रह
स्थानं भवति, तद्यथा दश दाडिमानि षडपूपाः कुण्डमजाजिनं पललखण्डः
अत्र्लोकमेतत्कुमार्याः स्फैयकृतस्य पिता प्रतिशीन इति ।
“अत्राह असंबद्धवाक्यमसंबद्धं प्रकरणं च निग्रहस्थानान्तरं कस्मान्नोक्तम् ,
एतेनैव गतार्थत्वादिति चेद्, यद्येवमनर्थकेनैव गतार्थत्वादपार्थकमपि पृथङ् न
वक्तव्यम्”
“अत्रोच्यते निरर्थकेन पदार्थेन वाक्यार्थः केवलं वर्णा एव शुष्का उच्चार्यन्ते
अर्थान्तरे ऽपि समन्वितपदार्थे व्यवस्थापितवाक्यार्थमप्रकृतं तूच्यते, इह तु
पदार्थसंप्रत्यये ऽपि तदन्वयासंभवेन वाक्यार्थानवसाय इति स्पष्टो भेदः, प्रकृ-
तविवादास्पदीभूते वस्तुनि को वा विशेष इति चेत् , उक्तमत्र संक्षेपविवक्षायां द्वे
एव निग्रहस्थाने असंकीर्णोदाहरणविवक्षया तु द्वाविंशतिभेदत्वं प्रकृतवस्तुसि-
द्धिस्तु द्वाविंशतावपि तुल्यैव ।
यत्तु असंबद्धं वाक्यमसंबद्धं प्रकरणं च पृथगुपसंख्येयमिति तन्न, असंबद्ध-
पदार्थेनैव तत्संग्रहात् , यदि त्वसंबद्धवाक्यमसंबद्धप्रकरणं चावश्यं वक्तव्यं
तदुक्तमेव भवदीयं शास्त्रम् , तथा हि वैभाषिकाणामस्ति बाह्यार्थः स च
प्रत्यक्षः, सौत्रान्तिकानां च सभ्यप्यनुमेयः, योगाचाराणां साकारं ज्ञानमेव न
बाह्यार्थः स च प्रत्यक्षः, माध्यमिकानामाकारशून्यं स्वच्छं ज्ञानम्, एवमितरे-
तरानन्वितवाक्यप्रकरणमिदमशेषमेव शाक्यशास्त्रम् आह च, दशदाडिमवाक्य-
स्य बौद्धशास्त्रस्य चाप्यबद्धस्य प्रतिष्ठा केन लभ्यते ।
अप्राप्तकालस्य लक्षणम्—
अवयवविपर्यासवचनमप्राप्तकालम् ॥ अ. ५ आ. २ सू. ११ ।
प्रतिज्ञाहतूदाहरणोपनयनिगमनवचनं क्रममुल्लङ्घ्यावयवविपर्यासिन प्रयुज्य-
मानमप्राप्तकालं नाम निग्रहस्थानं भवति ।
“अत्राह न हि पदार्थानां वाक्येषु नियतः क्रमः कश्चिदस्ति, नियतक्रमका
हि वर्णाः पदतामापद्यन्त इति युक्तं तदन्तरेण तदर्थानवगमात् , न हि टघ इत्यु-

An accurate line-by-line transcription of the Sanskrit text into Devanagari Markdown:

क्ते घटार्थप्रतिपत्तिर्भवति वाक्येषु तु देवदत्त गामभ्याज दण्डेन दण्डेन शुक्लां
गामभ्याज देवदत्तेति क्रमान्तरेणापि तथैवार्थप्रतिपत्तेः किं क्रमेण, अनुमान-
वाक्ये तु पञ्चावयवा इत्येतदेव तावत्प्रथममसांप्रतं प्रतिज्ञाद्यवयवानामसाधना-
ङ्गवचनत्वात् , तत्र तेषां पञ्चावयवानामपि प्रयोगः प्रयोगे ऽपि च क्रमो विव-
क्षितःतदुल्लङ्घनं निग्रहस्थानमिति महती मूर्खप्रक्रियेति"
अत्रोच्यते वाक्यान्तरेषु क्रमापेक्षा भवतु मा वा भूद् नानेन नः प्रयोजन-
म् , अनुमानवाक्ये त्वर्थः क्रमो बलादापतति स्वप्रतिपत्त्यनुसारेण परप्रतिप-
त्तेरुत्पादनात् स्वप्रतिपत्तौ च धर्मिदर्शनतद्गतहेतुधर्मावधारणप्रतिबन्धस्मरणपरा-
मर्शज्ञानसाध्यनिश्चयानां क्रमेण दर्शनात्परं प्रमाणतयैव तदभिधानं कर्तव्य-

तद्युक्तमभ्युपगतनियमत्यागादसौ निग्रहार्हो भवेत्, कश्चायं प्रतिपत्तिद्रढिमा ?
प्रथमप्रयुक्तस्य हि हेतोरदृढप्रतिपत्तिकारिणो हेतुत्वमेव न स्यादुत्पन्नस्य प्रत्यय-
स्य पुनरुत्पादनं युक्तम्, तन्न पूर्वहेतुरद्रढिम्ने नाप्युत्तरो द्रढिम्ने तस्मान्नि-
यमाभ्युपगमे ऽधिकाभिधानं दोष एव, अपरं मतमकृतनियमस्यापि दोष एव
प्रपञ्चकथायामप्येकेन हेतुना दृष्टान्तेन वा कृते निर्णये द्वितीयस्य वैयर्थ्यम्,
निर्णीतस्य निर्णयानुपपत्तेरनिर्णयकारिणश्च प्रथमस्य हेतोः प्रयोगानर्ह-
त्वादिति ।
पुनर्वचनस्य लक्षणम्—
शब्दार्थयोः पुनर्वचनं पुनर्वचनमन्यत्रानुवादात् ॥
अ. ५ आ. २ सू. १४
अर्थादापन्नस्य स्वशब्देन पुनर्वचनं शब्दार्थस्य वाऽभिहितस्य पुनरभिधा-
नं पुनरुक्तं नाम निग्रहस्थानं भवति, अनुवादं वर्जयित्वा शब्दपुनरुक्तं ताव-
द्यत्र पूर्वोच्चारित एव शब्दः पुनरुच्चार्यते यथा नित्यः शब्दो नित्यः शब्द इति,
अर्थपुनरुक्तं तु यत्र सो ऽर्थः पूर्वमन्येन शब्देनोक्तः पर्यायान्तरेण पुनरुच्यते य-
था नित्यः शब्दो निरोधधर्मको ध्वान इति, यद्यपि च शब्दपुनरुक्ते ऽप्यर्थपौन-
रुक्त्यमस्त्येव, तथा ऽपि शब्दपूर्वकत्वादर्थप्रत्यभिज्ञायाः प्रथमतरां शब्दप्रत्यभि-
ज्ञानात्तत्पौनरुक्त्यमेव तदुच्यते, जात्यपेक्षश्च शब्दपौनरुक्त्यव्यवहारो न व्य-
क्त्यपेक्षः क्षणभङ्गित्वाद्वर्णानां पुनः प्रयोगासंभवात् , अनुवादे तु पौनरुक्त्यम-
दोषो यथा हेत्वपदेशात्प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनमिति, अर्थादापन्नस्यापि स्व-
शब्देन पुनर्वचनं भवत्येव पुनरुक्तं यथा असत्सु मेघेषु वृष्टिर्न भवतीत्युक्ते
अर्थादापद्यते सत्सु भवतीति किमर्थं स्वकण्ठेन पुनरुच्यते, अर्थप्रतीत्यर्थो हि
शब्दप्रयोगः प्रतीते ऽर्थे किं तेनेति, एतच्च नियमाभ्युपगमे निग्रहस्थानं वेदित-
व्यमकृतनियमस्य तु नातीव महानयमपराधः ।
“अत्राह नार्थपुनरुक्तादन्यच्छब्दपौनरुक्त्यमुपपद्यते शब्दसाम्येऽप्यर्थभेदद-
र्शनात् , स्मरत गिरिशं गिरिशो गौरी यस्यासमस्मरद्वेष्य इव यदीयस्य मुखं
न गरीयस्या समस्मरद्वेष्येति तस्मादर्थत एव पौनरुक्त्यं न शब्दतः, अपि
च विस्तरकथासु कदा चना श्रवणशङ्कया पुनरभिधानं नाम कियानप्रमादः, अ-
र्थादापन्नस्य च स्वशब्देन पुनर्वचनं यदि निग्रहस्थानमुच्यते तर्हि प्रतिज्ञावचन-
मेव प्रथमं निग्रहस्थानम्, अधिकपुनरुक्तयोर्वा विशेष इति वक्तव्यम् , यादृशं
तादृशं च विशेषलेशमाश्रित्य पृथगभिधाने निग्रहस्थानभेदपरिगणनमशक्य-
क्रियं स्यात् , अनुवादश्च य उच्यते हेत्वपदेशात्प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमन-
मिति तत्तु प्रतिज्ञैव तावदसाध्वी तस्याः पुनर्वचनं साधु भविष्यतीति केयं कथा”
अत्रोच्यते यदुक्तमर्थपुनरुक्तादन्यन्न शब्दपुनरुक्तमिति तदेकमेव, पृथग्नि-
र्देशस्त्वनया विवक्षया—यो हि शक्त्यतिशयचिख्यापयिषया सकृत्प्रयोक्तव्यमिति

२०२ न्यायमञ्जर्याम्
प्रतिज्ञाय जल्पं प्रवर्तयति स शब्दपुनरुक्तेनापि निगृह्यत इति, नियम्यवादिनाञ्च
निग्रहात्ततो ऽन्यस्य सम्यक्श्रवणशङ्कया पुनर्वदतो ऽपि न दोषः, अर्थाक्षिप्तकथ-
नमपि कृतनियमस्यैव दोषो नान्यस्येत्यत एव न वादे निग्रहस्थानमिदम् अपि तु
जल्पवितण्डयोरेव विजिगीषुकथयोस्तयोश्च सप्रयोजनत्वं कथान्तरत्वं च पुरा
समर्थितमेव ।
यत्तु प्रतिज्ञोद्धारणमर्थाक्षिप्तत्वात्तदनुवादश्च निगमनवचनमफलतरमिति, त-
दवयवलक्षणे विस्तरेण समाहितम्, अधिकपुनरुक्तयोस्त्वयं विस्पष्ट एव वि-
शेषः अन्यं हेतुमन्यं वा दृष्टान्तं तत्रैव साध्ये ऽभिदधदधिकवादी भवति त-
मेव हेतुं दृष्टान्तं वा पुनर्वदन् पुनरुक्तवादीति, यस्त्वेवंविधविशेषाश्रयेण परि-
गणनमघटमानमिति तदवान्तरविशेषविवक्षयैव अस

निग्रहस्थानप्रकरणम् । १०३
योगाद्याडम्बरविरचनया ऽप्यन्धमुत्पाद्य परानुपलभ्येतेति महत्कस्मलमेतत्,
न चेदृशं शास्त्रे व्युत्पादनाईम , तस्माद्बहुकृत्वो ऽप्यभिधाय प्रतिवादी बोधयि-
तव्यो न तु द्विरुच्चारितमप्रत्युच्चरन्निग्रहीतव्य इति ”
अत्रोच्यते न खलु सकृदेव सकलमपरविरचितवचनसन्दर्भानुभाषणम्·
विचलितक्रममस्माभिरपि कर्तव्यतयोपदिष्टमपि तु यथोचितदूषणविषयानु-
भाषणमात्रमेव ।
यस्तु स्तोकमप्यनुभाषितुमप्रगल्भस्तस्योत्तरप्रतिभानमपि नास्तीति यदुच्यते,
तदसभ्यक् , अन्यदनुभाषणमन्यदुत्तरप्रतिभानम् , कस्य चिदशेषमनुभा-
षितवतो न मुच्यते ऽनेनोत्तराप्रतिभानम् , उत्तराप्रतिभानमनन्तरं वक्ष्यते ।
यत्त त्रिरुच्चारणपरिभाषा कुतस्त्येति विकल्पितं तदविज्ञातार्थनाम्नि निग्र-
हस्थाने प्रविविहितम् , वीतरागकथात्मके वादे शिष्टादिभिः सह क्रियमाणे का-
ममस्तु परावबोधावधि वाक्योच्चारणम् , जल्पे तु विजिगीषुकथायां पुरुषशक्ति-
परीक्षणार्थमवश्यमुच्चारणनियम आश्रयणीयः, तत्र सकृद्वा द्विर्वा ऽभिहितस्या-
ग्रहणमनवधानादिनापि संभवन्न निग्रहाय कल्पते, त्रिर्भिहितस्य तु सर्वैरप्र-
हणे वक्तुरेवापराधः, अन्यैर्गृहीतस्य प्रतिवादिना ऽग्रहणे तस्य निग्रहः, वार-
त्रयादप्यूर्ध्वमभिधाने त्वाश्रीयमाणे जल्पादौ कथासमाप्तिरेव न स्यात् , छात्र-
शाला हासो भवेन्नोद्ग्राहिकं तदिति ।
अज्ञानस्य लक्षणम्—
अविज्ञातं चाऽज्ञानम् ॥ अ. ५ आ. २ सू. १८
परिषदा विज्ञातस्यापि वादिवाक्यस्य प्रतिवादिना यदविज्ञानं तदज्ञानं
नाम निग्रहस्थानं भवति, अविदितोत्तरविषयो हि कोत्तरं ब्रूयादिति ।
अत्राह “अज्ञानमप्रतिभेति नानयोर्विशेषं पश्यामः”
अत्रोच्यते भिन्नविषयत्वाददोषः उत्तरविषयाप्रतिपत्तिरज्ञानम् उत्तराप्रति-
पत्तिस्त्वप्रतिभेति ।
“ननुत्तरविषयं यो न जानाति स उत्तरमपि न जानात्येव” मैवम् उत्तर-
विषयं जानन्नपि कश्चिदुत्तरं न जानातीति लोकदृष्टमेतत् , एवं तर्हि अन-
नुभाषणेन गतार्थमज्ञानमज्ञाते हि परकीये वाक्यार्थे तदनुभाषणे सामर्थ्या-
भावदर्शनात् , सन्ति हि के चिद्ये ऽनुभाषितुमशक्नुवन्तः पत्रिकादिलिखितं
तदावेदयन्तीति, एवं त्रयाणामपि च न पौनरुक्त्यम्, उत्तरविषयाप्रतिपत्तिर-
ज्ञानम् , प्रतिपत्तावपि तदप्रत्युच्चारणमननुभाषणम् , अनुभाषिते ऽप्युत्तराप्र-
तिपत्तिरप्रतिभेति,
“ननु यद्यज्ञानसाम्ये ऽपि विषयभेदमाश्रित्य निग्रहस्थाननानात्वमित्थम-
भिधीयते तर्ह्यज्ञानप्रकारवैचित्र्याद्भेदान्तराण्यपि वक्तव्यानीति” उक्तम

रसङ्ग्रहविवक्षया द्वे एव निग्रहस्थाने विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्चेति, इतरेतर-
विसहशोदाहरणदिक्प्रदर्शनाय द्वाविंशतिभेदत्वमुच्यते, अवान्तरविशेषैस्तु त-
दानन्त्यमभ्युपगम्यते एव, तथा च द्वाविंशतिवर्गे हेत्वाभासाश्चेति पठितम् ,
ते च स्वरूपेणैव तावत्पञ्च सव्यभिचारविरुद्धप्रकरणसमसाध्यसमातीतकाला
हेत्वाभासा इति, अवान्तरभेदाश्च तेषामतिबहवः सन्त्येव, इह त्वेकमेव तन्नि-
ग्रहस्थानमादिष्टं हेत्वाभासाश्च यथोक्ता इति, तस्मादित्थं समासव्यासवर्णनाद्-
लं पदे पदे पर्यनुयोगेनेति ।
अप्रतिभाया लक्षणम्—
उत्तरस्याप्रतिपत्तिरप्रतिभा ॥ अ. ५ आ. सू. १९ ।
परपक्षे गृहीते ऽपि तस्मिन्नुत्तराप्रतिभानमप्रतिभा नाम प्रतिवादिनो निग्र-
हस्थानं भवति, अज्ञानादिभ्यो भिन्नता ऽस्य वर्णिर्तैव, कीर्तिरपि चैतदनुमन्य-
त एव निग्रहस्थानन् , "ननूत्तरमप्रतिपद्यमानः सदसि प्रतिवादी कथमासीत"
यत्किं चिद्विकत्थमानः, तद्यथा—
हृत्पुण्डरीकविकसत्सकलानवद्यविद्यावदातवदनः क जनो ऽस्मदाविः ।
कायं वटुः कतिपयाक्षरलेशलिप्तजिह्नान्वितः कथमनेन सहाभिद्ध्मः ॥
दानाईगन्धगजकुम्भकपाटमेदिभीमस्फुरन्नखशिखाशिखरः क सिंहः ।
कासौ समीरणविधूतपुराणपर्णपातोद्भवद्वयविलो Ruhasha/लोलदृशः कुरङ्गः ॥
इत्यादि यद्वा तद्वा प्रल

अत्रोच्यते कथामुपक्रम्य प्रतिज्ञां वा हेतुमभिधाय तद्विवरणसरणिमिषमव-
लम्ब्य किं चिदर्थान्तरमुपन्यस्यति यत्तदर्थान्तरमुदाहृतमादावेव इह तु कथापू-
र्व्वरङ्गे कथायां वा किमपि करणीयनिभमभिधाय सभयमपसरति सदस इति
कथमिव तत्तुल्यता भवति, अप्रतिभया ऽपि श्रुतपूर्वपक्षः पराजीयते, इह तु
पूर्व्वपक्षमेव न शृणोति वा न करोति वा प्रथममेव पलायत इति महान्विशेषः,
अतिप्रसङ्गस्त्वसकृत्पराकृतः, यत्तु हेत्वाभासेष्वन्तर्भावमस्य कीर्तिरकीर्त्तयत्तदती-
व सुभाषितम् , क्व हेत्वाभासः क्व कार्यव्यासङ्गः संप्रधार्यैव रमणीयेयम् , अ-
हेतोर्हेतुवदाभासनं कीर्तिना दृष्टमिति परं नः कुतूहलम् ।
मतानुज्ञाया लक्षणम्—
स्वपक्षे दोषाभ्युपगमात्परपक्षे दोषप्रसङ्गो मतानुज्ञा ॥
गो. सू. अ. ५ आ. २ सू. २१
स्वपक्षे परापादितदोषमनुद्धृत्याभ्युपगम्य परपक्षे तमेवापादयतः परमता-
नुज्ञा नाम निग्रहस्थानं भवति, यथा चौरो भवान्पुरुषत्वात्प्रसिद्धचौरवदित्यक्ते
सत्याह भवानपि चोरः पुरुषत्वादिति, सो ऽयमेवं वदन्नात्मनः परापादितं दोष-
मभ्युपगतवानिति मतानुज्ञया निगृह्यते ।
“अत्राह अनैकान्तिके हेतौ परेणोक्ते तदुद्भावनमनेन प्रकारेण प्रतिवादी
करोतीति किमिति निगृह्यते वाद्येव हेत्वाभासप्रयोगान्निग्राह्य इति”
अत्रोच्यते उक्तमादावेव स्वपक्षे दोषमनुद्धृत्येति, एवं हि तेन वक्तव्यमनै-
कान्तिकोऽयं हेतुरचौरे ऽपि पुरुषत्वदर्शनादिति एवं हि स दोष उद्धृतो भवति
एवं त्वनभिधाय भवानपि चौरः पुरुषत्वादिति वदन्ननुजानात्येव परमतमतो
ऽनैकान्तिकत्वे वक्तव्ये तदुद्भावनाननुक्रममवधीर्य प्रसङ्गमापादयन्निग्रहार्हो भव-
त्येवेति, वादिनश्चानैकान्तिकहेतुप्रयोगे ऽपि तदनुद्भावनान्न पराजयः प्रतिवादि-
न एव हीदं सन्निकृष्टं निग्रहस्थानमिति ।
पर्यनुयोज्योपेक्षणस्य लक्षणम् —
निग्रहप्राप्तस्यानिग्रहः पर्यनुयोज्योपेक्षणम् ॥
गो. अ. ५. आ. २ सू. २२
पर्यनुयोज्यो नाम निग्रहोपपत्त्या चोदनीयः इदं ते निग्रहस्थानमुपगतमतो निगृ-
हीतो ऽसीत्येवं वचनीयः तं य उपेक्षते नानुयुङ्क्ते स पर्यनुयुज्योपेक्षणान्निगृह्यते ।
“अत्राह कः कस्येदं निग्रहस्थानमापादयति किं पर्यनुयोज्य उत तदुपेक्षकः,
उपेक्षकस्तावदस्य पर्यनुयोज्यतां न जानाति जानन्वा कथमेनमुपेक्षेत उपेक्ष्य
वा किमात्मन एव निग्रहस्थानमुद्भावयेन्मैवमाचष्टामेष पर्यनुयोज्यो ऽपि मयो-
पेक्षित इति निगृहीतो ऽस्मि, पर्यनुयोज्यो ऽपि कथमात्मीयमवद्यं प्रकाशयेदि-
दं मे दूषणं तच्च भवता नोद्भावितमतो भवान् जित इति, स खल्वेवमभिदध-
दमेध्यं पाणौ निधाय परं कलङ्कयितुकामः परं कलङ्कयन्नेवात्मकलङ्कमनुभवत्येवे-

२०६ न्यायमञ्जर्याम्

ति, अपि च नेदं निग्रहस्थानान्तरमपदिश्यते किं त्वप्रतिमैवेति, तथा हि यदि
तावदुत्तरपाक्षिकः पूर्वपाक्षिकं साधनाभासमप्याचक्षाणमुपेक्षेत तत्र दूषणं नोद्भा-
वयेत् तदुत्तराप्रतिपत्त्या स निगृह्येत न पर्यनुयोज्योपेक्षणेन, वस्तुतस्तु द्वयोरपि
तत्र जयपराजयनिर्धारणमनुपपन्नमेकस्य साधनाभासवादित्वादितरस्य च तदु-
त्तराप्रतिभानात् , अथ पूर्वपाक्षिकं दूषणाभासवादिनं दोषप्राप्तमुत्तरपाक्षिको
न निगृह्णाति तथा दूषणाभासवादित्वादितरस्य च तदनुद्भावनादिति"
अत्रोच्यते नाप्रतिभायाः सम्यक्साधनविषयत्वात् , सम्यक्साधने च प्रयुक्ते
तदुत्तरस्याप्रतिपत्तिरप्रतिभा भवति साधनाभासे तु प्रयुक्ते तदाभासतानुद्भावना-
त्पर्यनुयोज्योपेक्षणं भवति, अत्र हि साधनाभासवादी पर्यनुयोज्य एवेति विशेषः,
यत्तुवस्तुवृत्तेन न कस्य चिज् जयः पराजयो वेति तदेवमेव, किं तु जल्पे पुरुष-
शक्तिपरीक्षायामिदं निग्रहस्थानमुच्यते, तदुद्भावयिता तु यद्विकल्पितस्तत्राप्यु-
च्यते पूर्वपाक्षिकेण साधनाभासे प्रयुक्ते उत्तरपाक्षिकेण तस्मिंस्तथात्वेनानुद्भा-
विते प्राश्निकानामपृष्टानां वक्तुमवसराभावात्स एव साधनाभासवादी कदा-
चिद्वैधात्यादेवं ब्रूयान्मया ऽस्य शक्तिं जिज्ञासमानेन साधनाभासप्रयोगः कृत
एष तु मूर्खस्तं न जानातीति तदा कथं न निगृह्येत, एतेन दूषणाभासवाद्यपि
व्याख्यातः

निग्रहस्थानप्रकरणम् । ३०७
दोषमात्रं च यद्भवता निग्रहस्थानमाख्यातं तत्र प्रसज्यप्रतिषेध एव केवल आ-
श्रीयमाणे हेत्वाभासा अपि च निग्रहस्थाने भवेयुः, साधनाङ्गस्यानभिधानं जा-
ढ्यमेव केवलं निग्रहस्थानं भवेत् , साधनाङ्गवचनमदोषोद्भावनमपि पर्युदास-
व्याख्यानार्हं भवत्येव ततश्च भूतदोषानुद्भावनमप्रतिभा अभूतदोषोद्भावनं च
निरनुयोज्यानुयोगः ।
अथाभूतदोषोद्भावने ऽपि भूतदोषाप्रतिभानमस्त्येवेति तदेवास्तु निग्रह-
स्थानमित्युच्यते तर्हि मूकत्वमेवैकं निग्रहस्थानं स्यादसाधनाङ्गवचने ऽप्येवं
वक्तुं शक्यत्वादित्युक्तमेव ।
अपसिद्धान्तस्य लक्षणम्—
सिद्धान्तमभ्युपेत्यानियमात्कथाप्रसङ्गो ऽपसिद्धान्तः ॥
अ. ५ आ. २ सू. २५ ।
यं कं चन प्रथम

िपुणमिह मया षोडशैते पदार्थाः ॥-> wait,निपुणमिह, no avagraha. निर्णीताः स्वे निबन्धे निपुणमिह मया षोडशैते पदार्थाः ॥`

• Line 22:
  न्यायोद्गारगभीरनिर्मलगिरा गौरीपतिस्तोषितो

• Line 23:
  वादे येन किरीटिनेव समरे देवः किराताकृतिः ।

• Line 24:
  प्राप्तोदारवरस्ततः स जयति ज्ञानामृतप्रार्थना-

• Line 25:
  नाम्ना ऽनेकमहर्षिमस्तकवलत्पादो ऽक्षपादो मुनिः ॥

• Line 26:
  वादेष्वाप्तजयो जयन्त इति यः ख्यातः सतामग्रणी-

• Line 27:
  र्ग्रन्थौ नववृत्तिकार इति यं शंसन्ति नाम्ना बुधाः ।

• Line 28:
  सूनुर्व्याप्तदिगन्तरस्य यशसा चन्द्रस्य चन्द्रत्विषा

• Line 29:
  चक्रे चन्द्रकलावचूलचरणध्यायी स धन्यां कृतिम् ॥

• Line 30