न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

नामीदृश्याक्षराणि मुखान्निर्गच्छन्त ईदृशां च निर्देशो कपोलवादित्रकच्छाभि-
ताडनादीन्यपि कामं शास्त्रे निर्दिश्यन्ताम्, अपि च वर्णक्रमनिर्देशवदिति मतु-
पा निर्देश एष सूत्रे वद्विति वतिप्रयोगो वा, मतुप्पक्षे सर्वं वर्णक्रमनिर्देशयुक्तं
निग्रहस्थानं भवेदिति हस्तसंज्ञादिभिरिदानीमुद्ग्राहणिकाः प्रस्तूयेरन्, अथान-
र्थकक्रमनिर्देशयुक्तमिति व्याख्यायते तथाऽपि नियमानुपपत्तिः, न ह्यर्थरहितव-
र्णोच्चारणमेव प्रकृतानुपयोगाभिरर्थकमेव वर्णक्रमनिर्देशस्यापि च क्वचित्प्रकर-
णे सार्थकता दृश्यत एव प्रत्याहारवत्, वतिपक्षे तु भवति दिक्प्रदर्शनमेतत्किं
त्वर्थान्तरेणैव गतार्थत्वात्पृथङ् न वक्तव्यम्"
अत्रोच्यते मतुपा वतिना वाभिधेयशून्यत्वमात्रमत्र विवक्षितम् अभिधेय-
शून्यं वचो निरर्थकमित्युक्तमिति भवति, एष एव चार्थान्तरादस्य विशेषः त-
त्राभिधेयस्य भावे ऽपि प्रकृतानुपयोग इह त्वभिधेयमेव नास्तीति यत्र क्व चित्प्र-
करणवशेन वर्णक्रमनिर्देशस्यापि सार्थकता तदिहोदाहरणम्, उदाहरणं यदि
स्फुटं पृच्छसि न कुप्यसि चेत्तद्भवदीयं सर्वमेव वचनमिहोदाहरणं सौगतदर्शने
शब्दानांमर्थासंस्पर्शितात्, स्वलक्षणे तेषामप्रवृत्तेः अपोहस्य चातिसुच्छत्वात्
सर्वं तदभिधानं निरर्थकम्, अत एव चोन्मत्तप्रलापतः शाक्यभिक्षवो ऽपि परि-
शुद्धबोचिनः परलोकयाथार्थ्यदर्शिनः शौचाचारव्यवहारेष्वबाह्या महान्तो वि-
द्वांसः काममर्थशून्यमपि कथयन्तो नोन्मत्ता भवितुमर्हन्ति, एवमन्यस्यापि प्र-
ज्ञाप्रमादात्कचटतपादि व्याहरतो नोन्मत्तता भविष्यति, यच्चोक्तमीदृशां गणने
का परिनिष्ठेति तत्परिहृतमसकृदसङ्कीर्णोदाहरणविवक्षया द्वाविंशतिभेदत्वमा-
श्रितमिति, कपोलवदनादीनि पुनरकथास्वभावत्वादुपेक्ष्याण्येव, यस्य चास्मि-
न्कथाप्रसङ्गे गण्डवादित्रादि चेतसि परिस्फुरति तस्यान्यद्विजन्ममपि हृदय-
मवतरेदित्यलमसंबद्धगोष्ठ्येति ॥
अविज्ञातार्थस्य लक्षणम्—
पर्षत्प्रतिवादिभ्यां त्रिरभिहितमप्यविज्ञातमविज्ञातार्थम् ॥
अ. ५ आ. २ सू, ९ ।
यत्साधनवाक्यं दूषणवाक्यं वा त्रिरभिहितं पर्षदा प्रतिवादिना च न विज्ञा-
यते क्लिष्टशब्दप्रयोगमिति तीव्रमुच्चारितमित्येवंप्रकारमविज्ञातार्थं नाम निग्रहस्था-
नं भवति असामर्थ्यसंवरणाय च धूर्तैरिदमाश्रीयते ।
"अत्राह अर्थासंप्रत्ययस्य समानत्वात्को ऽस्य निरर्थकाद्भेदः, अथ प्रकृतोप-
योगयोग्यमर्थमसो वदति तदा पर्षत्प्रतिवादिनोर्मेधाविता कामं भवेन्न तु वि-
दुषो वक्तुं विवदतः पराजयो भवितुमर्हति, किंकृतश्चैष त्रिरुच्चारणनियमः किं
राजाज्ञया उत वाक्येनेति न विद्मः"
अत्रोच्यते निरर्थके सर्वेण सर्वमर्थशून्यता इह तु अवश्वर्यो नावगम्यते
तोच्चारणादिव्यतिकरवशादिति कथमविशेषः, तत्र च कल्प्यते नूनमसा