न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

तर्कप्रकरणम् । १४५

पर्यायोपादानस्य प्रयोजनं वक्ष्यामः, तेनायं सूत्रार्थः-अविज्ञाततत्त्वे सामान्यतो
ज्ञाते धर्मिण्‍येकपक्षानुकूलकारणदर्शनात्तस्मिन् सम्भावनाप्रत्ययो भवितव्य-
तात्रभासस्तदितरपक्षशैथिल्यापादने तद्ग्राहकममाणमनुगृह्णन् तन्मुखं प्रवर्त्त-
यंस्तत्त्वज्ञानार्थमूहस्तर्क इति, यथा बाह्यकेलिप्रदेशादावूर्ध्वत्वविशिष्टधर्मिदर्शना-
त्पुरुषेणानेन भवितव्यमिति प्रत्ययः ।
“ननु तत्त्वज्ञानार्थमित्युक्ते सति सामर्थ्यादविज्ञाततत्त्वता लभ्यते एवेति
किमर्थं स्वकण्ठेन पुनरनूद्यते ?”
बाढं किंतु कचिद्विषये ज्ञाततत्त्वेऽपि पूर्वतर्केणावमृष्टे सत्युत्तरकालं तर्कि-
तोमयाऽयमर्थ इति स्मर्यमाणतर्कविशेषणतया गृह्यमाणो विशेषणीभूतस्तर्कस्त-
त्त्वज्ञानार्थो भवतीति तद्व्युदासाय पुनरविज्ञाततत्त्वग्रहणम् , मार्गशोधनद्वारेण
तर्कस्य तत्त्वज्ञानार्थत्वमिह विवक्षितं तच्चाविज्ञाततत्त्वेऽर्थे सम्भवतीति ।
“ननु नैव संशयनिर्णयान्तरालवर्ती तर्कप्रत्ययः कश्चिदस्ति, तथा हि यदि
तावदनवगतविशेषस्य भवत्यसौ प्रत्ययस्तर्हि संशय एव भवेदवगतविशेषस्य
भवन्निर्णयतामेव स्पृशेत् , पुरुष एवेत्येवकारार्थाद्युन्मेषरहितोऽपि प्रत्ययो
निर्णयो न न भवितुमर्हति, तुरगपरिसरणसमुचितदेशदर्शनमपि यदि स्थाणु-
पक्षे स्थगयितुमलमिवि मन्यसे तत्करचरणादितरविशेषदर्शनवत्तन्निर्णयकार-
णमेव स्यात् , अथ तस्यामपि तुरगविहरणभुवि निखनति कश्चन स्थाणुमिति
शङ्कसे, यद्येवं स्थाणुपक्षानपायात्पुनः संशय एव स्यादिति न तृतीयः पक्षः
समस्तीति लक्षणाभावात्कस्येदं लक्षणमिति ?”
उच्यते—न खलु स्वमतिपरिकल्पितविकल्पवितानेन प्रत्यात्मवेदनीयाः
प्रतीतयो वरीतुं शक्याः, तथा हि—स्थाणुर्वा पुरुषो वेति प्रतीतिरेका पुरुष
एवायमित्यन्या पुरुषेणानेन भवितव्यमिति मध्यवर्तिनी तृतीया संभावना-
प्रतीतिः स्वहृदयसाक्षिकैव,
साम्येन हि समुल्लेखः संशये पक्षयोर्द्वयोः ।
निर्णये त्वितरः पक्षः स्पृश्यते न मनागपि ॥
तर्कस्त्वेकतरं पक्षं विभात्युत्थापयन्निव ।
ननु सम्भावनाबीजवाजिवाहनदर्शनाद्वाह्यकेलिप्रदेशविशेषदर्शनं हि पुंसि
सम्भावनामात्रमुपजनयितुमलं न तु शिरःपाण्यादिविशेषदर्शनवत्सर्वात्मना स्थाणु-
पक्षापसरणेन पुरुषनिर्णयाय प्रभवत्यतोऽयमगृहीतविशेषस्यैव भवति प्रत्ययो न
तु संशयः एकतरपक्षानुकूलकारणोपपत्त्या जायमानत्वात् , कथं पुनः पाणिपा-
दादिपुरुषविशेषवदश्ववाहनदेशविशेषो विशेषकार्यं न कुर्यात् करेणैवास्थाणुप-
क्षोत्सारणाभिर्णय एवायमिति कस्यैष पर्यनुयोगः, यथा हि शिरःपाण्यादिद-
र्शने सति पुरुषनिर्णयो भवति न तथा तुरगवहनदर्शने सति, अननुयोज्याश्च
१९

पदार्था एवं भवत्वैवं मा भूतेति, यथा च देशान्तरे स्पर्धमान एव स्थाणुपक्ष
आस्ते न तथा वाहकेलिभूमावपि तु शिथिलोभवति संभवत्प्रमादत्वाच्च न स-
र्वात्मना निवर्तते ।
“ननु यदि न निवर्त्तते तर्हि स्पर्धतां मा वा स्पर्धिष्ट स्थितस्तावत्स्थाणुपक्ष
इति संशय एवायमिति”
मैवम् स्थाणुपक्षः सर्वात्मना (न) निवर्तते नाप्यास्ते एवमेवायं त्रिशङ्कुरि-
वालम्बमानः प्रत्ययान्तरनिवृत्तये प्रभवतीति तथा प्रत्ययानुभवादेव परिकल्प्यते,
वाहकेलिप्रदेशदर्शने हि यथा पुरुषविशेषाः स्मरणपथमवतरन्ति न तथा स्थाणु-
विशेषाः उभयविशेषस्मरणजन्मा च संशय इति सोऽयं वाहकेलिप्रदेशविशेषः
शिथिलयति स्थाणुपक्षं न सर्वात्मनोच्छिनत्तीति तद्दर्शनात्कृतकतत्कारणप्रत्यय
इति न तद्धृद्यंगमं तेन क्रमेण निर्णय एवासौ तत्कारणतथात्वं न तर्क इति ।
अथ वा कार्योदाहरणत्वादस्य तत्रापि संशयनिर्णयान्तरालवर्ती तर्कप्रत्ययो द्रष्ट-
व्यः स उदाहरणं भविष्यति ।
“ऊह इति पर्यायाभिधाने किं प्रयोजनं” लक्षणप्रतिपादनमेव, तदेव हि
तर्कस्य लक्षणं यदूहरूपत्वं इतरस्तु सूत्रे कारणविशेषाय फलनिर्देशः, कार-
णोपपत्तित इति कारणनिर्देशः, अविज्ञाततत्त्वेऽर्थे इति विषयनिर्देशः, तत्त्व-
ज्ञानार्थ इति फलनिर्देशः ।
अपि च तर्कशब्दं के चिदनुमाने प्रयुञ्जते, यथा स्मृतिकाराः पठन्ति—
आर्षं धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना ।
यस्तर्केणानुसंधत्ते स धर्मं वेद नेतरः ।। इति ।।
तदिहापि तर्कोऽनुमानं मा विज्ञायीत्यूहग्रहणम् , ऊहोऽत्र तर्क उच्यते नानु-
मानं तत्त्वज्ञानार्थताऽप्यस्य प्रमाणानुग्राहकत्वेन न साक्षात्, तथैव चार्थं साध-
यितुमेष वादे प्रयुज्यते हृदयशुद्धिप्रकाशनाथम् ।
कापिलास्तु बुद्धिधर्ममूहमाहुः, स तत्सिद्धान्तप्रसिद्धसत्त्वरजस्तमोरूपप्र-
कृतिप्रभवभुवनसर्गादिव्यवहारनिराकरणवर्त्मना पूर्वमेव निरस्तः ।
जैमिनीयास्तु ब्रुवते–युक्त्या प्रयोगनिरूपणमूह इति, इह हि किंचिदु-
पदिष्टदृष्टादृष्टस्वभावसकलेतिकर्त्तव्यताकलापं कर्म भवति यथाऽऽग्नेयोऽष्टा-
कपाल इति दर्शपूर्णमासकाण्डे पठितम् , क चित्पुनः प्रधानकर्ममात्रमुप-
दिश्यते इतिकर्तव्यता तु काचन नाम्नायते, यथा—'सौर्यं चरुं निर्व-
पेद् ब्रह्मवर्चसकाम' इति, तत्र विचार्यते–किमितिकर्तव्यताविरहितयथाश्रुतप्र-
धानमात्रसंपादनेन तत्र शास्त्रार्थप्रयोगः परिसमाप्यते उत तदपि सेतिकर्तव्यताकं
प्रधानमनुष्ठेयमिति, तत्रापूर्वप्रयुक्तत्वेन धर्माणां प्रतिकरणं भेदे स्थिते निरङ्गस्य
प्रधानस्याननुष्ठेयत्वाद्विध्यन्ताधिकरणसिद्धान्तन्यायेन प्राकृतवद्वैकृतं कर्म कर्तव्य-

मिति सेतिकर्तव्यताकं तदनुष्ठीयते, एवं सामान्यातिदेशे स्थिते सति कस्य वैकृ-
तस्य कर्मणः कुतः प्रकृतेर्धर्मा अधिगन्तव्या इति चिन्तायां द्रव्यदेवतादिचोद-
नासारूप्यपर्यालोचनोपनतहृदयसन्निधानप्राकृतकर्मविशेषसम्बन्धिन एव तत्र
धर्मा भवितुमर्हन्तीति स्थापिते युगपदुपनिपतदनर्गलचोदकव्यापारोपनीतनिखि-
लाखण्डमण्डलविष्यन्तकाण्डाधिगम्यधर्मसम्बन्धप्राप्तौ सत्यां ते धर्माः कथं प्रयो-
क्तव्या इति युक्त्या प्रयोगनिरूपणमूह उच्यते, येनेत्थं प्रयोक्तव्या इति धर्मा
व्यवस्थाप्यन्ते, स च त्रिविधो मन्त्रसामसंस्कारविषयः, मन्त्रविषयस्तावद्यथा-
ऽत्रैव सौर्ये चरौ प्रकृतिवद्भावेनाग्नेयादग्नये त्वा जुष्टं निर्वपामीति निर्वापमन्त्रः
प्राप्तः कथं प्रयोक्तव्य इति विचारणायामुच्चारणमात्रेण मन्त्राणामनुपयोगात्प्र-
योगसमवेतद्र

[१४८] न्यायमञ्जर्याम्

मेव वचनमस्ति रथन्तरमुत्तरयोर्गायतीति तदभावेऽपि मन्त्रसंस्कारसमानयो-
गच्चेमत्वमेव ।
अपि च शब्दपृष्ठस्थितन्याये सहस्रव्युत्पादनात्मके मीमांसाशास्त्रे तन्न्याय-
लभ्योऽर्थश्चोदनार्थ एवेति स्थापितम्, अतश्च यथोक्तोहलभ्यस्यार्थस्य चोदनार्थ-
ता मा निर्वर्तिष्टेति सोऽयमूहः शब्द एवान्तर्भावणीयः प्रमाणान्तरगोचरो वा
धर्मः स्यात्, न्यायविशेषात्मकस्तुहो नानुमानादर्थान्तरं स्यात्, अग्नय इत्यस्य
स्थाने सूर्यायेतिपदस्य प्रयोग ऊहस्य फलं नोहः, इह तु पूर्वोक्तया नीत्या प्रमा-
णव्यतिरिक्त ऊह उपपादितः, श्रोत्रियास्तु तदनभिज्ञतया न्याये न्यायफले वो-
हशब्दमुपचरितवन्त इत्यलं शास्त्रान्तरोद्गारगहनाभिः कथाभिः ।
तदेष मीमांसककल्प्यमानो नोहः प्रमाणव्यतिरेकमेति ।
प्रमाणसन्देहदशान्तरालवर्ती तु तर्कः कथितोऽत्र शास्त्रे ॥
इति (८) तर्कपदार्थः ।
तर्कानन्तरं निर्णयो भवति पठितश्चेति स लक्ष्यते—
विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णयः ॥ अ० १ आ० १ सू० ४१.
अवधारणमपि तथा स्यादित्यर्थग्रहणम्, इन्द्रियादिजनितमपि तदवधार-
णमस्त्येव न्यायोपरमहेतोस्तु निर्णयस्योद्देशात्स एवानुमानजन्यो लक्षणीय
इहेति पक्षप्रतिपक्षाभ्यामित्युक्तम् ,
एकाधिकरणौ धर्मौ तुल्यकालौ विरोधिनी ।
पृथक्परिग्रहौ पक्षप्रतिपक्षावुदाहृतौ ॥
"न हिताभ्यां निर्णयः तयोरन्यतरविषयो हि भवति न तत्करणक एवेति"
सत्यम्, इह तु पक्षप्रतिपक्षशब्दाभ्यां तद्विषयौ साधनतदुपालम्भौ लक्ष्येते, तौ च
तस्मिन्करणमेव । "किमर्थं पुनर्लक्षणा ऽऽश्रीयते साधनोपलम्भाभ्यामेवेति कथं
न सूत्रितम्" एवमभिधीयमाने पुनस्तयोर्विषयो मृग्यः लक्षणाप्रयोगे तु सोऽप्य-
वगती भवेत्, मुख्यमभिधाय तदितरो लक्ष्यते । "भवत्वेवं द्वाभ्यां कथं तु नि-
र्णयः एकमेव हि साधनं निर्णयाय कल्पते" एवमेतत् , न द्वितीयमपि साधनं
निर्णयनिमित्तमाचक्ष्महे किन्तु तदुपालम्भं साधनं चः साधनोपलम्भश्च साध-
नोपालम्भौ ताभ्यां निर्णयः ।
एतदुक्तं भवति—स्वपक्षं प्रमाता निर्णयतीति न खल्वेवं न जाने च दूष-
णमुत्प्रेक्षमाणः स्वपक्षे साधनमधिगच्छन्परपक्षसाधने च दूषणमुत्प्रेक्षमाणः
प्रमाता निर्णयतीति किं तूपालम्भस्य क इव निर्णयजन्मनि व्यापारः स हि
परपक्षसाधनमवच्छिनत्तीति, अस्त्वेतत् तदुच्छेदद्वारेण अपि तु स्वपक्षसाधन-
महिमानमाविष्कुर्वन्कल्पत एव निर्णयायेति युक्तो द्वयोरपि करणभावः ।
"नन्विदानीमर्थग्रहणमनर्थकमेवंविधसाधनाधीनजन्मा हि न निर्णयाभासः

सम्भवति, साधनोपालम्भलक्षणाथौवपि च पक्षप्रतिपक्षशब्दौ विषयमभिबदितुं
ननु शक्नुत इत्युक्तमेवेति कोऽर्थोऽर्थग्रहणेन ?”
उच्यते–पक्षप्रतिपक्षयोस्तु द्वयोरन्यतरत्रार्थेऽवधारणं भवति नोभयत्र,
स ऽएव च परमार्थतोऽर्थ इतरस्तु भ्रान्तिकल्पित इति प्रदर्शनायार्थपदोपादान-
म् । लक्ष्यमाणसाधनोपालम्भनिष्ठत्वात्तु पक्षप्रतिपक्षशब्दयोर्विषयनिर्देशार्थमर्थ-
पदमित्येके । “विमृश्येति किमर्थं” वस्तुस्वरूपकथनार्थमेव, अनुमानकरणको हि
निर्णय इह लक्ष्यते इत्युक्तम् , अनुमानं च संशयविषये प्रवर्तते इति तर्का‌न-
न्तरमप्यनेनैवाशयेनास्योपादानम् , संशयानन्तरं तर्कस्तर्कादूर्ध्वं च निर्णयो
दृष्टः प्रवर्तमानोऽतस्स तत्पूर्वक उच्यते ।
निर्णये तु समुत्पन्ने बुभुत्सा विनिवर्तते ।
अत एव हि मन्यन्ते तदन्तं न्यायचिन्तनम् ॥
“भवत्वेवमिदं तु चिन्त्यतां–क नियमः किं विमर्शे किं पक्षप्रतिपक्षयोः किं
निर्णय इति, त्रये ऽपि च नोपपद्यते इति, न विमृश्यैव निर्णयः अविमृश्यापि
भावात् , न पक्षप्रतिपक्षाभ्यामेवेन्द्रियादेरपि तदुत्पादात् , न निर्णय एव
तर्कस्यापि क चिद्विनिवृत्ते.” उक्तमत्रोद्देशसूत्रे तत्त्वज्ञानपदोपादानात्प्रमाणपदेन
च तत्फलाक्षेपान् निर्णयमात्रोद्दिष्टेन किमपि प्रयोजनं विशिष्टस्तु निर्णयो ल-
क्षणत्वेन विवक्षितः ।
परीक्षाविषयो यो हि निर्णयो न्यायनिर्मितः ।
नियमत्रयमप्येतत्तस्मिन्न हि न युज्यते ॥
न हि (न) विमृश्यैव भवन्ति विमर्शपूर्वकत्वात्परीक्षायाः, अनुमानं च
सन्दिग्धे विषये प्रवर्तते इति प्रायेण तद्व्यवहारः ।
यद्यपि कचिदसन्दिग्धेऽपि विषये दृष्टं प्रवर्तमानमनुमानमतलानर्थिता-
यामतर्किंतोपनतपर्वतनितम्बनिर्गतधूमदर्शनेन कृशानुकल्पनमिव, तथाऽपि
वस्तुयोग्यतावशेन सन्दिग्धविषयमेवानुमानमिच्छन्ति न्यायविदः, प्रकृतश्च
निर्णयः पक्षप्रतिपक्षाभ्यामेव निर्णय एवेति न शक्यते नियन्तुमन्यथा
न्यायानुपरमादिति, शास्त्रे तु विनापि संशयादस्ति निर्णयः ।
यद्यपि च तत्रापि सूत्रकृता सर्वपरीक्षाणां संशयपूर्वकत्वमुपदेशातिदेशा-
भ्यामभ्यधायि, तथापि नासौ शास्त्रीयो निर्णयः परीक्षाकार्यत्वात् , यस्तु शा-
स्त्रत एव क चिद्विषयनिर्णयः स विमर्शवर्जमुत्पद्यते, वादे ऽपि विमर्शरहिते
भवति निर्णयः, उभो निश्चितौ वादं कुरुतः सन्दिग्धस्य तत्रानधिकारात् ,
“कथं तर्ह्येष प्रवादः संशयच्छेदो वादस्य फलमिति ?” प्रथममुभयोरपि निश्चि-
तयोर्वादप्रवृत्तावन्तराले बलादापतति युक्तिद्वयोपनिपातवतः संशय इति वस्तु-
निर्णयावसानत्वाद्वादस्य संशयच्छेदफलत्वमाचक्षते ।

साधनोपालम्भ इति च जल्पलक्षणे श्रवणाद्वादे सर्वात्मना छला-
Wait, look at "स्थानसाधनोपालम्भ":
In line 24: "तिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भ इति च जल्पलक्षणे"
दिनिषेधप्रसक्तौ कतिपयनिग्रहस्थानोद्भावनाभ्यनुज्ञानार्थं पञ्चावयवोपपन्नग्रहणम् ,
अनेन च ‘हीनमन्यतमेनाप्यवयवेन न्यूनम् । हेतूदाहरणाधिकमधिकम्’ति न्यू-
नाधिकयोरुद्भावनमनुज्ञायते, सिद्धान्ताविरुद्धग्रहणेनापि ‘सिद्धान्तमभ्युपेत्य त-
द्विरोधी विरुद्ध’ इति विरुद्धाख्यहेत्वाभासोद्भावनमनुज्ञातमित्येवं वादे त्रीणि
निग्रहस्थानान्युद्भावनीयानि ।

अन्ये वदन्ति—“विरुद्ध एव हेत्वाभासो वादे चोद्यते नानैकान्तिकादि-
रि”ति, कथमेतद् युज्यते ‘निग्रहस्थानेभ्यः पृथगुपदिष्टा हेत्वाभासा वादे चोद्-
नीया भविष्यन्तीति भाष्यकारवचनात्प्रमाणपदेन च तन्मू

वादप्रकरणम् । १५१

भासमूलनिरासे सति सकलहेत्वाभासोद्भावनमपि तत्र सिद्धमिति । “सि-
द्धान्ताविरुद्धग्रहणेन सिद्धान्तमभ्युपेत्यानियमात्कथाप्रसङ्गो ऽपसिद्धान्त इत्यप-
सिद्धान्ताख्यनिग्रहस्थानानि वादे उद्भाव्यन्त इति” तदनुपपन्नं न हि त्रीणि वा
अष्टौ वा वादे निग्रहस्थानानि चोदनीयानीति चोदना वैदिकी राजशासनं वा
वस्तुपरिशुद्धिसाधनं सर्वमेव तत्र प्रयोगार्हम् , अयं तु विशेषः—जल्पे कस्यां-
चिदवस्थायां बुद्धिपूर्वकमपि छलादिप्रयोगः क्रियते वादे तु वृथा तेषां प्रयोगः,
भ्रान्त्या तु कथंचित्प्रयुक्तानामवश्यमुद्भावनमनुद्भावने वस्तुपरिशुद्धेर-
भावात् ।
“कथं तर्हीदं पदद्वयं सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावयवोपपन्न इति” अपसिद्धा-
न्तादिसम्यग्दूषणदिक्प्रदर्शनेनैवम्प्रकारवस्तुशुद्ध्यनुगुणनिग्रहस्थानजाताद्यनुज्ञा-
नार्थमेवेत्यभियुक्ताः, अप्रतिभाविक्षेपादयो हि न वादे पराजयहेतवः क्षणा-
न्तरेणाप्यागत्यानुस्मृत्य च साधनमुपालम्भं वा तत्र वदन्न पराजीयते, प्रतिज्ञा-
हान्यादि तु सम्यक्पराजयकारणमखिलमाभ्यां पदाभ्यामभ्यनुज्ञातमत्रेति ।
“नन्विदानीं प्रमाणतर्कग्रहणमपार्थकं पञ्चावयवोपपन्नपदेनैव प्रमाण-
मूलावयवोपदेशाद्वस्तुपरिशुद्धयनुगुणनिग्रहस्थानाभ्यनुज्ञानाच्च किमिव नो-
क्तम्” न अभिप्राये नैर्मल्यनिवेदनद्वार कवादजल्पविवेकप्रतिपादनार्थत्वात् ,
स्वप्रतिपत्तिसाधनमपि प्रत्यक्षादि वादे प्रयोक्तुमुचितमाशयशुद्धिमुपद-
र्शयितुमत्र वस्तुनि मम प्रथमं तर्क इत्थं प्रवृत्त आसीत्ततः प्रमाणमिदं प्रवृत्त-
मित्येवमपि तत्र वक्तव्यमत एव चान्यतरपक्षनिर्णयावसान एव भवति वादः,
न जल्पवदलीकदूषणाडम्बरविरचितपरपरिभवपर्यवसानोऽपीति तथा बुद्धि-
पूर्वमाभासानामप्रयोग इति निर्मत्सरकथात्वमस्योक्तमित्यकलुषाकूतकथनाय
प्रमाणतर्कपदम् ।
अपि च साधनोपालम्भव्यतिषङ्गप्रतिपादनमपि तस्य फलमुभावपि
परस्परमनुबन्धेन वादिभ्यां परीक्ष्यमाणौ पक्षप्रतिपक्षौ वादतां प्रयोज-
यतो न तु स्वगृहे शास्त्रे वा विविच्यमानौ, प्रमाणैरेव जल्पे व्यवहार इति निय-
मशङ्कानिरसनमपि तत्पदोपादानप्रयोजनमुक्तमन्यैरपि कृतमतिविस्तरेण सर्वथा
वादलक्षणं सर्वं सुस्थम् ।
वादं च निर्णयफलार्थिभिरेव शिष्यसब्रह्मचारिगुरुभिः सह वीतरागैः ।
न ख्यातिलाभरभसप्रतिवर्धमानस्पर्धानुबन्धविधुरात्मभिरारभेत ॥
इति (१०) वादपदार्थः ॥
यथोक्तोपपन्नश्छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भो जल्पः ॥
गौतमसू. अ. १ आ. २ सू. २ ॥

१६२ न्यायमञ्जर्याम्
यथोक्तोपपन्नग्रहणेन सर्वातिदेशे वादजल्पयोरविशेष इति शङ्कमानाः के
चन पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहमात्रातिदेशमेव व्याचक्षते, इयतस्तु पूर्वसूत्रानुवृत्त्या-
ऽपि सिद्धेर्मन्दफलमेव यथोक्तोपपन्नवचनं भवेदिति समस्तातिदेश एव वरम् ,
न च तत्रापि वादजल्पयोः साम्यं गम्यमानार्थम् , अतिदेशाच्छ्रौत एवार्थो
ऽतिदिश्यते न गम्यमानः तत्कृत एव च तयोर्भेदः, तथा च प्रमाणतर्कसाधनोपा-
लम्भ इत्यत्र गम्यमानोऽर्थोऽभिप्रायनियमः स नातिदिश्यते, सिद्धान्ताविरुद्धः
पञ्चावयवोपपन्न इत्यत्रापि बुद्धिपूर्वजात्यादिप्रयोगप्रतिषेधतदुद्भावननियमरूपो
गम्यमानोऽर्थः सोऽपि नातिदिश्यत इति कुतस्तयोरविवेकः, अत एव च बुद्धि-
पूर्वकप्रयोगानुज्ञानाय छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भ इत्युक्तम् । "भवत्वेवं
छलादीनां त्वसदुत्तरत्वात्कथमिव साधनोपालम्भहेतुत्वम् , परपक्षप्रतिषेधद्वार-
कमिति चेन्न। सदुत्तरत्वेन 'प्रतिषेद्धेऽपि तेषामसामर्थ्यादेवमपि च साधनग्रहणम-
नर्थकमेवेति" सत्यमेवं किन्तु कस्यांचिदवस्थायां स्वप्रतिपत्तिसाधनोपहिततत्त्व-
ज्ञानरक्षायै तान्यपि व्याप्रियन्ते, यदा जानन्नपि परपक्षकृशिमानं स्वपक्षे द्रढि-
मानं च कचिदवसरे परप्रयुक्ते साधने दूषणं सपदि न पश्यति स्वपक्षसाधनं च
झगिति न स्मरति तदा छलादिभिरप्युपक्रम्य परमभिभवत्यात्मानं च रक्षतीति ।
"ननु यदि परश्छलादीनि जानीयात्तेषु चानुरूपमुत्तरमभिदधीत कथं
जीयेत प्रत्युत जयत्येव" सत्यं तथाप्येकान्तपराजयाद्वरं सन्देह इति युक्तमेव
तत्प्रयोगेण स्फुटाटोपकरणम् ।
"नन्वीदृशि प्रयोजनानि जिगीषतो जनस्य जनपदसदसि भवन्ति तस्यापि
न निपुणमतिसदसि मुमुक्षोस्तु दूरापेतेव कथेयमिति कथमिह मोक्षशास्त्रे
जल्पाद्युपदेशः"
नैतदेवम् , मुमुक्षोरपि क्वचित्प्रसङ्गे तदुपयोगात् , यथोक्तं तत्त्वाध्य-
वसायसंरक्षणार्थीनमनेकशिष्यगणोपास्यमानं रहस्यतत्त्वमुपदिशन्तं शान्त-
मानसमाचार्यमनार्यः कश्चिद्विपश्चिदाभासः कुतश्चिदागत्य दुरधिगतकतिप-
याक्षरपरिचयजनितगुरुतरगर्वगद्गदया गिरा भोस्तपस्विन्किमाख्यायते हू-
ङ्कारमान्वीक्षिकी सरलमतिप्रियेयं विद्या क्व वेदाः क्व वेदप्रामाण्यं क्वा-
त्मज्ञानं कापवर्ग इत्यादि मन्दं विहस्य सहस्यसहसाभ्रमेघ इव प्रकटितकाण्ड-
दण्डकाशनितम्भवित्रासिताश्रममृगवर्गमुद्ग्राहयन्नाकुलयति, तदा जगज्जालमि-
न्द्रजालपण्डितविलसितमिति जानन्नप्याशाभ्यो यदि तदुपेक्षते न तिरस्करोति
सद्यः सम्यक् साधनाप्रतिभासेऽपि यदि छलादिभिरेनं न शमयति तदा तस्मिन्
गते तत उत्थाय शिष्यगणा ब्रूयुः कष्टमस्थाने क्लिष्टाः स्मः,
यो ऽसावस्माकमाचार्यः प्रख्यातो न्यायवित्तमः ।
अद्य त्वागत्य सो ऽन्येन पण्डितेन पराजितः ॥

" -> wait:
"पक्षो ऽस्यास्तीति साधनं तु नास्तीति सम्यक् सूत्रितं सप्रतिपक्षस्थापनाहीनो"
"वितण्डेति ।"

Line 20:
"पक्षधर्मत्वादीनि पञ्च लक्षणानि हेतोरुक्तानि तेषामेकैकापायात्पञ्च हेत्व-"
Line 21:
"भासा भवन्तीति तान् दर्शयितुमाह—" (em-dash or hyphen? It's a dash: —)

Line 22:
"सव्यभिचारविरुद्धप्रकरणसमसाध्यसमातीतकाला हेत्वाभासाः ॥"

Line 23:
"गौतमसूत्रम् अ. १ आ. २ सू. ४ ।"

Line 24:
"अत्र हेत्वाभासश्रुतिरेव निर्वचनसहिता सामान्यलक्षणं बोधयत्यहेतवो"

Line 25:
"हेतुवदाभासन्त इति हेत्वाभासाः, लक्षणैकदेशयोगाच्च हेतुवदाभासनमहेतोर-"

Line 26:
"प्युपपद्यते । सकललक्षणाऽपायेपि पञ्चमीनिर्देशादिधर्महेतुरित्येके, सव्यभिचारा-"
(Notice: "सकललक्षणाऽपायेपि" has avagraha after णा, and no avagraha in येपि).

Line 27:
"दिपदपर्यन्तवर्

१५४ न्यायमञ्जर्याम्
“नन्वेकस्यैव रूपद्वयवैकल्यात्कथं न षष्ठादयस्तत्प्रभेदाः स्युः, यथा नित्यः श-
ब्दश्चाक्षुषत्वादिति, एष हि पक्षे वृत्त्यभावादसिद्ध उच्यतामुत सामान्यादिर्विप-
क्षादप्रच्युतेः सव्यभिचार उत जात्यन्तरमेव ताभ्यामिति”
नैतदेवम्—एकैकरूपापायनिमित्तभेदपञ्चकप्रतिपादने कृते द्वित्रिरूपापायान्न
रूपान्तरमवतरति किन्तु तेषामेव समावेशः स्यात्, अपि च प्रथमगृहीतान्यत-
मरूपवैकल्यलब्धके हेत्वाभासरूपेऽस्मिन्किं रूपान्तरनिरूपणेनेत्यास्तामेतत्।
“नन्वप्रयोजको नाम षष्ठो हेत्वाभासः समस्तीति न पुनरपि पञ्चत्वम्” न
तस्यान्यथासिद्ध एवान्तर्भावं वक्ष्यामः, अवान्तरभेदविवक्षायां तु हेत्वाभासाना-
मियत्तानिश्चयो न शक्यक्रियो न च सप्रयोजन इति पञ्चैव हेत्वाभासा इति
सिद्धम्।
सव्यभिचारलक्षणम्।
तेषां सव्यभिचारस्तावदुच्यते।
अनैकान्तिकः सव्यभि

हेत्वाभासप्रकरणम् । १५५

न्ना संबध्यमानः कचिदपि पर्युदासवृत्तिमुल्लङ्घ्य प्रसज्यप्रतिषेधमात्रतामवल-
म्बमानो दृश्यते अब्राह्मणादौ सर्वत्र तदन्यावगतिदर्शनादिति कुतस्त्यः संशयः ।
अथ वा किमनयाऽवान्तरचिन्तया यथापृष्ठं प्रकृत एवोत्तरमुच्यते एकस्मिन्नि-
त्यपक्षो वा नियत ऐकान्तिक एकपक्षवृत्तिरुच्यते ततोऽन्यः पक्षद्वयवृत्तिरनैका-
न्तिको भवत्येवं न सर्वे हेत्वाभासाः पक्षद्वयवृत्तय इति न संख्याहानिरतः पर्यु-
दासपक्षे तावन्न दोषः, प्रसज्यप्रतिषेधे ऽप्यैकान्तिको न भवति स एवाहेतुरिति
न निवृत्तिमात्रपरत्वम् , अश्राद्धभोजीति कृता पुरुष उच्यते न श्राद्धभोजनाभा-
वमात्रमेवमिहापि तद्धितेनैकान्तनियतत्वाप्रतिषेधविशिष्टो हेतुरेवोच्यते नाभावमा-
त्रमित्येवमुभयथापि न दोषः, तस्योदाहरणम्-अनित्यः शब्दः प्रमेयत्वादिति,
एष हि नित्यानित्यपक्षयोरन्यतरस्मिन्नपि न नियत इति विपक्षवृत्तित्वादनै-
कान्तिकस्तदेवं व्यतिरेकाख्यहेतुलक्षणशून्यो ऽनैकान्तिक उक्तो भवति ।
“ननु षट्प्रकाराः परैरनैकान्तिका इष्यन्ते सपक्षैकदेशवृत्तिर्विपक्षाव्यापी
विपक्षैकदेशवृत्तिः सपक्षाव्यापी उभयपक्षैकदेशवृत्तिरुभयपक्षव्यापी, साधारण-
श्चतुष्प्रकारः असाधारणो विरुद्धव्यभिचारी चेति स कथमिह न निर्दिश्यते” ।
उच्यते—सपक्षाव्याप्यादिभेददर्शनं तावदप्रयोजनकमशक्यं च हेत्वाभासा-
नामवान्तरभेदेनानन्त्यात्, विपक्षाद्व्यावृत्तिर्यस्य नास्ति स सव्यभिचार इत्यन्यत-
महेतुरूपरहितत्वमनैकान्तिकलक्षणमिह विवक्षितम् , तच्चोक्तमेव किमवान्तर-
भेदपरिगणनेन, असाधारणविरुद्धव्यभिचारिणौ तु न संभवत एव हेत्वाभा-
साविति न व्याख्यायेते ।
“ननु साधारणादसाधारणस्यापि गन्धवत्त्वादेः संशयहेतुत्वदर्शनात्कथम-
संभवः अनेकधर्मोपपत्तेश्च संशयो भवद्भिरपि व्याख्यायत एव”
नैतदेवम् , उभयविशेषसहचरितधर्मदर्शनं हि तदनुस्मरणप्रायं संशयमुपज-
नयति असाधारणस्तु असाधारणत्वादेव न तत्सहचरः कदाचिदुपलब्ध
इति कथं संशयहेतुः । “कथं तर्ह्यनेकधर्मोपपत्तेरिति वर्णयिष्यते” वर्णितमेतद्
वस्तुनो हि विशेषधर्मः कश्चिदसाधारणः केनापि धर्मान्तरेण सहचरितो दृष्टः सो-
ऽयं शब्दे विभागजत्वाख्यो धर्मः केन (चित् ?) धर्मान्तरेण द्रव्यत्वेन गुणत्वेन
वा सहचरितो भवेदितीत्थमनेकधर्मोपपत्तेः संशयोवर्णितः, तदिहापि गन्धवत्त्व-
मसाधारणमित्थमेव यदि संशयहेतुतया वर्ण्यते तर्हि साधारणाद्वस्तुधर्मत्वादेव
संशयो भवेन्नासाधारणाद्गन्धवत्वात् , न हि तन्नित्यानित्ययोरन्यतरेणापि सह-
चरितमुपलब्धम् , वस्तुधर्मस्तु धर्मान्तरानुयायी दृश्यत इति वस्तुधर्मत्वमेव
तत्कारणमतो नित्या भूर्गन्धवत्त्वादित्यसाधारणानैकान्तिको न वक्तव्यः, विरु-
द्धाव्यभिचार्यपि न वाच्य एव एकत्र धर्मिणि परस्परविरुद्धद्वयप्रयोजकहेतुद्वयो-
पनिपातस्यानुपपत्तेः ।

१५६ न्यायमञ्जर्याम्
“ननु प्रत्यक्षो वायुः स्पर्शवत्त्वाद् घटवद् , अप्रत्यक्षो वायूरूपत्वादाकाश-
वदित्यस्ति हेतुद्वयसन्निपातः, स एव च विरुद्धाव्यभिचार्य्युच्यत इति" अत्र ताव-
देतदेव वक्तव्यम्—को ऽयमपूर्वः प्रामाणिकव्यवहार ईदृशो यदनुमानेन प्रत्य-
क्षत्वमप्रत्यक्षत्वं वा साध्यत इति इन्द्रियजप्रमितिविषयो हि प्रत्यक्षोऽर्थो भव-
ति स एष वायुर्यदीन्द्रियजे प्रत्यये प्रतिभात्येव किमनुमानेनेति, किं चानयो
रन्यतरो हेतुरवश्यमप्रयोजको वस्तुनो द्वैरूप्यानुपपत्तेः, हेतौ च प्रयुक्ते तद्गु-
णदोषपरीक्षामेव प्रतिवादी विधत्तां कोऽवसरः प्रतिहेतूपन्यासस्य ।
“विडम्बनार्थस्तदुपन्यास इति चेन्न”
विडम्बनोपन्यासस्य जात्युत्तरप्रकारत्वात् , इह च हेत्वाभासा वास्तवा
एवानुमानदोषाः प्रतिपाद्यन्ते, न च विरुद्धाव्य

तदेकदेशसाध्यधर्मविषयो लक्ष्यते, तं सिद्धान्तसाध्यधर्ममभ्युपगम्य यो विरु-
णद्धि व्याहन्ति तद्विपर्ययं साधयति स विरुद्ध इत्यर्थः ।
“ननु समानकर्तृकयोः क्त्वाप्रत्ययः स्मर्यते इह च हेतोरचेतनस्याभ्युपगमे
कर्तृत्वासम्भवात्पुरुषस्तत्कर्ता भवेत् सिद्धान्तं च विरुणद्धि हेतुरिति भिन्नकर्तृ-
कत्वमुच्यते” समानकर्तृकत्वसिद्धये हेतोरेवाभ्युपगमे कर्तृत्वमुपचाराद्वर्णयिष्यते
हेतुबलात्पुरुषेणाभ्युपगमः क्रियमाणो हेतुनैव कृतो भवति, एवं च स एवाभ्यु-
पगन्ता स एव विरुणद्धीति न भिन्नकर्तृकत्वम् ।
“ननूपचारपरिग्रहश्चेदभिमतस्ततश्च त्रितयं वक्तव्यम्– साध्येऽर्थे प्रमाण-
बाधो निमित्तं प्रयोजनं चेति” साध्येऽर्थे प्रमाणबाध उक्त एव हेतोरचेतनत्वम्,
निमित्तमप्यस्ति हेतुसाधनको ह्युपगम इति, प्रयोजनं तु विशेषविरुद्धानां
हेत्वाभासत्वनिवारणम् । सिद्धान्तशब्दस्य समुदायवाचिनो यदेकदेशेऽवस्था-
पनं तस्यापि विशेषविरुद्धव्यवच्छेद एव फलम्, विशेषविरुद्धानां हि हेत्वा-
भासत्वाभ्युपगमे सर्वानुमानोच्छेदप्रसङ्गः, न हि तथाविधो हेतुरिह जगति
कश्चिदवाप्यते यः साध्यसिद्धयेऽभिधीयमानो धर्मस्य वा धर्मिणो वा विशेषं
न कंचन बाधते, तथा हि अनित्यः शब्दः कृतकत्वादिति सकलतार्किकगृह-
प्रसिद्ध एव हेतुरनित्यतां साधयन्नपि यत्कृतकं तत्तदश्रावणं दृष्टं यो यः
कृतकः स स व्योमविशेषगुणो न भवतीति धर्मिणो विशेषं बाधते एवेत्यहेतुः
स्यात्, न चैवं युक्तमिति न विशेषविरुद्धो नाम हेत्वाभासोऽभ्युपगन्तव्यः
किन्तु साध्यस्वरूपविपर्ययसाधन एवेति, अत एव यथा तीर्थान्तरे वर्ण्यते
विरुद्धश्चतुष्प्रकारो धर्मस्वरूपविपरीतसाधनो धर्मिस्वरूपविपरीतसाधनो धर्म-
विशेषविपरीतसाधनो धर्मिविशेषविपरीतसाधन इति तथेह नेष्यतेऽतिप्रस-
ङ्गस्य दर्शितत्वादिति, अस्योदाहरणं नित्यः शब्दः कृतकत्वादिति ।
“नन्वेकैकलक्षणापायात्पञ्च हेत्वाभासा इत्युक्तम् अस्य च हेतोरुभे लक्षणे '
न स्तः, यथा ह्यस्य सपक्षे वृत्तिर्नास्ति तथा विपक्षादपि व्यावृत्तिः, यदि हि
सपक्षादिव विपक्षादपि व्यावृत्त एव भवेद् गन्धवत्त्ववदसाधारण एव स्यादि-
ति” सत्यमेवं किन्तु विपक्षाद्व्यावृत्तिर्व्यभिचारं प्रति प्रयोजकतां प्रतिपद्यते
प्रतिपक्षगामी हि व्यभिचरित इत्युच्यते, सपक्षे वृत्तिविच्छेदस्तु विपर्य-
यसिद्धौ प्रयोजक इति सत्यामपि विपक्षावृत्तौ सपक्षवृत्तिविच्छेदनिबन्धनमे-
वास्य विरुद्धत्वमुच्यते विपक्षादप्रच्युतः स्वसाध्यमेव न साधयेत्सपक्षे त्वव-
र्तमानोऽसौ विपरीतमपि साधयतीति तल्लक्षणापायकृतमेवास्य विरुद्धत्वमाच-
क्षाते इत्यलं सूक्ष्मेक्षिकया, तदित्थमुक्तं .सिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्विरोधी विरुद्ध इति ।
अन्ये त्वन्यथा व्याचक्षते–किल साध्यधर्मविपर्ययसाधकवदपसिद्धान्तप्रति-

१८४ न्यायमञ्जरी

ज्ञाविरोधादयोऽपि सिद्धान्तविरोधिनः संगृहीतुं युक्ता एव, ते चैवं व्याख्या-
यमाने न संगृहीताः स्युः, क्त्वाप्रत्ययसिद्धान्तशब्दौ च न समन्वितौ स्याताम्,
तस्मादभ्युपगतसिद्धान्तविरोधी विरुद्ध इति सूत्रार्थे वर्णिते अभ्युपगतं सिद्धान्तं
यो विरुणद्धि स विरुद्धः, तत्कालोपात्तप्रतिज्ञाविषयीकृतं वाऽवसरान्तरव्य-
वस्थापितं वेत्येतत्संग्रहश्च कृतो भविष्यति, सिद्धान्तशब्दश्च न सङ्कोचितो भवि-
ष्यति, क्त्वाप्रत्ययस्त्वसङ्गतत्वादुपेक्ष्यते एव भिन्नकर्तृकत्वादानन्तर्यस्य गम्यमा-
नस्य चानुपयुक्तत्वादिति, तथा च भाष्यकारेण पूर्वाभ्युपगतसिद्धान्तानुगुण-
मेवोदाहरणमुक्तं-सोऽयं विकारो व्यक्तेरपैति नित्यत्वप्रतिषेधादपेतोऽप्यस्ति
विनाशप्रतिषेधादिति, अत्र हि प्रतिषिद्धनित्यधर्मत्वादित्ययं हेतुर्व्यक्तेरपेतोऽपि
विकार

हेत्वाभासप्रकरणम् ।
१९६

शामनतिवर्तमानत्वात्प्रकरणसमो भवति-नित्यः शब्दः अनित्यधर्मानुपलब्धेरा-
काशवत्, अनित्यः शब्दो नित्यधर्मानुपलब्धेर्घटवदिति, सोऽयं सप्रतिपक्षो
हेतुरिह लक्ष्यो विद्यते, न च द्व्यात्मकानि वस्तूनि, प्रमातारस्तु रूपमेषां निय-
तमवधारयितुमशक्नुवन्त एव भ्राम्यन्तीति, तथा ह्येको विशेषाानुपलब्धेः पक्ष-
धर्मान्वयव्यतिरेकावपश्यंस्तत्तस्थेति साध्यं बुध्येत तथैव च परं प्रत्यायये-
दिति, इतरोऽपि द्वितीयविशषानुपलब्धेः साधनतां बुद्ध्वा प्रत्यवस्थां च करेा-
तीति सप्रतिपक्ष एवैष प्रकरणसमो हेत्वाभासः, तथा च न तावदयं सम्यग्
हेतुः प्रतिपक्षोपहतत्वेन स्वसाध्योपस्थानसामर्थ्यशून्यत्वात् , हेत्वाभासो ऽपि च
भवन्न तावदसिद्धः साध्ये धर्मिणि शब्देऽनुपलभ्यमाननित्यधर्मत्वस्य हेतोः स-
द्भावात्, नापि विरुद्धः साध्यविपर्ययसाधननिमित्तभूतः सपक्षवृत्तवियोगानुप-
पत्तेः, नाप्यनैकान्तिकः पक्षद्वयसाधारणत्वानवधारणात् , संशयजनकत्वं तु न
तस्य लक्षणमित्युक्तमेव ।
“नन्वेकस्मिन्पक्षे नियत ऐकान्तिकस्तद्विपर्ययादनैकान्तिकः स चायं नि-
त्यानित्यपक्षयोरन्यतरत्रापि न नियत इत्यनैकान्तिक एव स्यात् , अपि चा-
हुः—अप्रामाण्यं त्रिधा भिन्नं मिथ्यात्वाज्ञानसंशयैरिति, (श्लो० वा० २ सू ५५
श्लो०)तत्र यथेन्द्रियादेरबोधकत्वाद्वा संशयविपर्ययस्वभावावभाससमुत्पादनादौ-
रात्म्याद्वा भवत्यप्रामाण्यव्यवहार एवमनुमानमपि तथैव वर्त्मना प्रमाणाभास-
तामवलम्बते, तत्रासिद्धस्तावदलभमानो धर्मिणि वृत्तिं तत्र साध्यधर्मधियमाधा-
तुमनधिकृत इत्यज्ञानफलत्वादप्रामाण्यमनुभवति, विरुद्धस्तु विपर्ययसाधन
इति भवन्त एव प्रतिपन्नाः, संशयजनकत्वेनैकान्तिको भवितुमर्हति न तु
पारिभाषिकविपक्षवृत्तित्वमेव तस्य लक्षणमुचितमयमपि चान्यतरपक्षनियम-
विरहिततनुरिति किमिति न भवति विमर्शमुपदधदनैकान्तिक इति त्रय एव
हेत्वाभासाः”
उच्यते–न फलनियमेन लक्षणनियमः कतु शक्यते, यद्यपि द्विविधं त्रिविधं
वा भवत्यप्रमाणफलं तथापि न त्रिलक्षणके लिङ्गेऽविनाभावः परिसमाप्येत-
ऽपि तु पञ्चलक्षणक इति प्रसाधितोऽयमर्थः, तद्वैकल्याच्च हेत्वाभासानामपि
पञ्चत्वमेव, फलं तु द्विविधमस्तु त्रिविधं वा न ह्यप्रतिपत्तिजनकं किंचिल्लिङ्ग-
मुपलभामहे, न चाप्रतिपत्तिः प्रयत्नजन्या प्रागभावस्य निसर्गसिद्धत्वादित्यलम-
वान्तरचिन्तनेन, न फलापेक्षो लिङ्गलक्षणनियमः तत्र यथा पक्षधर्मरहितत्वम-
सिद्धलक्षणमेष च हेतुः पक्षधर्मान्वयव्यतिरेकाणामन्यतमेनापि रूपेण न विकल
इति कथमनेकान्तिकतां प्रतिपत्स्यते, व्यस्ततायां हि सर्वाण्येतानि सन्ति लक्ष-
णानि समस्तं वस्तु नोपन्यस्तमेव हेतुत्वेन नित्यानित्यधर्मानुपलब्धेरिति ।
“ननु यद्यस्य पक्षधर्मान्वयव्यतिरेका निरपवादाः सन्ति कथं तर्हि न हेतु-

Here is the line-by-line transcription of the Sanskrit text from the image into Devanagari:

१६० न्यायमञ्जर्याम्
रेवायम्, इतरस्यापि पक्षधर्मान्वयव्यतिरेकाणां निरपवादानां सम्भवात्सोऽपि
न कथं हेतुरस्त्विति चेद्” न वस्तुतो त्रैरूप्यानुपपत्तेः, एवमिमौ हेतू पक्षद्वये-
ऽपि बुद्धि जनयन्तौ संशयमावहतौ नानैकान्तिकवद्विपक्षावृत्तित्वेनेति हेत्वाभा-
सान्तरत्वम्, एवंविधस्य चास्य प्रकरणसमस्य विरुद्धाव्यभिचारीति नाम यदि
क्रियते तदपि भवतु न पुनरनैकान्तिकप्रभेदतामवलम्बते तल्लक्षणासंस्पर्शादुभ-
यप्रतीतिजनको हीमौ हेतू भवत। नोभयपक्षावृत्तीति, नाप्ययं कालात्ययापदिष्टः
प्रत्यक्षागमायोरन्यतरस्यापि बाधकस्यातुलम्भात्, अनुमानं तु नानुमानस्य
बाधकं भवितुं क्षममित्युक्तम्, न चेतरेतरबाधापेक्षयाऽनयोरसिद्धत्वमभिधेयम्,
संशयजनकत्वेऽनुभवसिद्धे सति विशेषानुपलब्धेरप्रत्याख्येयत्वात् ।
“ननु निश्चितस्य साधनप्रयोगाधिकारात्कथं चिन्तावान्साधनं प्रयुञ्जीत, नि-
श्चितत्वं च तद्धर्मानुपलब्ध्योः परस्परमसिद्धत्वं स्थितमेव” नैतदेवम्, अन्य-
तरधर्मानुपलब्धेरेव पक्षधर्मान्वयव्यतिरेकान्पश्यन्नसौ निश्चिततां प्राप्तो न द्वि-
तीयधर्मानुपलब्धेरसिद्धतां बुध्यमानः, अत एवायं भ्रान्तिमूलहेत्वाभासः द्विती-
यधर्मानुपलब्धिसिद्धत्वनिश्चये तु सम्यग् हेतुरेव स्यात्, तदसिद्धत्वानवधारणे-
ऽप्यसौ स्वस्य हेतोस्त्रैरूप्यदर्शनान्निश्चितमतिर्भूत्वा साधनं प्रयुञ्जान इतरेण
तथैव निश्चितमतिना प्रतिप्रयोगे कृते तस्यापि त्रैरूप्यमुपलभमानः संशयमधि-
गच्छतीत्यलं प्रसङ्गेन, तदेवमसिद्धादिलक्षणवैपरीत्यात्प्रतीत्यनुगुणः प्रकरण-
समो नामाऽसिद्धो हेत्वाभासः ।
अपरे पुनरुदाहरणान्तरमस्य व्याहरन्ति-नित्यः शब्दः पक्षसपक्षयोरन्य-
तरत्वाद् आकाशवत्, अनित्यः शब्दः पक्षसपक्षयोरन्यतरत्वात् घटवदिति ।
“ननु पक्षसपक्षयोरन्यतरः पक्षो वा स्यात्सपक्षो वा स्यान्न तृतीय। न हि
मित्रावरुणयोरन्यतरः सोमो भवितुमर्हति तत्र पक्षेऽन्यतरशब्दवाच्येऽनन्वयो
न हि शब्दाख्यः पक्षो धर्मी धर्म्यन्तरे वर्तते, सपक्षे त्वन्यतराभिधेये पक्षधर्मता
नास्ति न ह्याकाशादिः सपक्षः शब्दाख्ये धर्मिणि वर्तते”
उच्यते-न पक्षत्वादिति हेतुः प्रयुक्तः सपक्षत्वादिति वा येनैवं स्यात् किं
तु पक्षसपक्षयोरन्यतरत्वादिति, ततश्च द्वयोरपि किमपि साधारणरूपं न हि
वरुणेन यष्टव्य इति याहशी बुद्धिस्तादृश्येव मित्रावरुणयोरन्यतरो यष्टव्य इति,
विशेषनिष्ठतायां तु बलादापाद्यमानायां सकलानुमानोच्छेदः, न चान्यतरत्वं
शब्दमात्रारोपितरूपमवास्तवमिति वक्तुमुचितमर्थासंस्पर्शितायाः प्रतिक्षिप्त-
त्वात् ।
“अन्यतरत्वादित्यसिद्धो; हेतुरिति चेत्किल पक्ष एवायं न पक्षसपक्षयोरन्य-
तर” इति ।
तदयुक्तम्, यत एवायं पक्षस्तत एव पक्षसपक्षयोरन्यतरो न ह्यपक्षः पक्षस-

पक्षयोरन्यतरः स्यान्न हवरुणो मित्रावरुणयोरन्यतर इत्युक्तमेव, पक्षो
ऽपि च भवन्नेष न पक्षत्वादित्यनेन रूपेण हेतूक्रियते किन्त्वन्यतरत्वादि-
तीत्थं च हेतुकरणे नैष दोष इति ।
सत्प्रतिपक्षस्योदाहरणान्तरम् ।
अपरमुदाहरणं सन्त्सर्वज्ञ इतरद्विपरीतविनिर्मुक्तत्वाद् घटवद् असन्त्स-
र्वज्ञ इतरद्विपरीतविनिर्मुक्तत्वात्खरविषाणवदित्यत्राप्याक्षेपप्रतिसमाधानप्रकारः
पूर्ववदनुसरणीयो धर्म्यसिद्धता च यत्नतः परिचिन्तनीया ।
सत्प्रतिपक्षोदाहरणान्तरदूषणम् ।
एवं जातीयकं तूदाहरणं नानुमोदन्ते मतिमन्तः यत्र हि हेतुना स्वय-
मर्थं सम्यगसम्यग्वा ऽनुमाय प्रमाता परप्रत्यायनाय तं हेतुं प्रयुञ्जीत स
प्रयुज्यमानो वस्तुबलप्रवृत्ततया हेतुर्भवति हेत्वाभासीभवति वा तथा आ-
रोहपरिणाहवति पुरो ऽवस्थिते धर्मिणि स्थाणुगतविशेषानुपलम्भादेकस्य
पुरुष इति भवति प्रतीतिरिरतरस्य तु पुरुषगतविशेषानुपलब्धेः स्थाणुरिति भ-
वति मतिः , एवं यदा ऽसावेकः पुरुषत्वसिद्धये परं प्रति स्थाणुधर्माग्रहणं हे-
तुत्वेन ब्रूयादितरो ऽपि पुरुषधर्माग्रहणेन स्थाणुतां प्रतिष्ठापयन्प्रत्यवतिष्ठते तदा
स्वप्रतीत्यनुसारणपुरःसरसाधनाभिधानाद् भ्रान्तिसंभवाच्च युक्तं तथाविधोदाहर-
णकीर्त्तनम् , एवं नित्यः शब्दोऽनित्यधर्मानुपलब्धेराकाशवत् अनित्यः शब्दो नि-
त्यधर्मानुपलब्धेर्घटवदित्यपि द्रष्टव्यम् , यस्तु न वस्तुमूलः केवलोत्प्रेक्षामात्रावल-
म्बनः स्वप्रतीतिषु न दृष्टपूर्वः किं तदुपन्‍यासेन, एतेन सद्वितीयप्रयोगा अपि
प्रत्युक्ताः , यथा क चित्साधनप्रयोगे कृते सति तत्रैव परः प्रत्यवतिष्ठते यथा
प्रस्तुतसाध्यधर्माधिकरणात्वशून्यधर्मिघटान्यतरसद्वितीयो घटः अनुत्पन्न-
त्वात्कुड्यवदिति , यथा प्रस्तुतेन सिषाधयिषितेन धर्मेण शून्यो यः प्रकृतो
धर्मो घटश्च तयोरन्यतरेण न सद्वितीयो ऽयं घटरूपो धर्मी तत्र हेतुरनुत्पन्न-
त्वं तस्य कुड्यादौ व्याप्तिरिति , सत्यं वदत यद्यस्ति लोके कचिदीदृशः प्रती-
तिक्रमः घटश्च धर्मो धर्मिघटयोरन्यतरेण सद्वितीय इत्यत्रान्यतरशब्दः सा-
मान्यवचनो ऽपि धर्मिणि व्याख्येयो न हि घट एव घटेन सद्वितीयो भवितुम-
र्हतीत्यलमलीककल्पनाकौशलप्रख्यापनेन ।
सम्यग्वा यदि वा ऽन्यथा विदधते ये हेतवः संविदं
दृष्टाः स्वात्मनि ते प्रयोक्तुमुचिताः कामं परज्ञप्तये ।
ये तु स्वप्रतिपत्तिमेव न तथा कर्तुं क्षमाः कल्पना-
सामर्थ्यस्थितवस्तुशून्यघटनाः किं तत्प्रयोगे फलम् ॥
ये तु सूक्ष्मोत्प्रेक्षणक्षमप्रज्ञातिशयाभिधानदुर्विदग्धास्तथाविधानपि प्रयुञ्जते।
२१

१६२ न्यायमञ्जर्याम्
कृतकवचनाचातुर्यं तैः प्रदर्शितमात्मनो
भवति न पुनः शुद्धिः का चित्प्रमेयदिशः कृता ।
क चिदवसरे त्वेवंप्रायाः परभ्रमकारिणः
किल सफलतां दध्युर्जल्पे यथा कथितं पुरा ॥
तत्र त्वेतानकथयति परः प्राज्ञमानी यदा वा
तस्याख्येयो निपुणमतिना पूर्वनीत्या समाधिः ।
द्राघीयस्या तदलमनया तार्किकंमन्यगोष्ठ्या
हेत्वाभासः प्रकरणसमस्तेष्विह निर्णीत एव ॥
असिद्धलक्षणम् ।
साध्याविशिष्टः साध्यत्वात्साध्यसमः ॥
गौ. सू. अ. १ आ. २ सू ८ ।
अन्यतरवादिप्रसिद्धमन्यतरं प्रति यत्साधयितुमुपादीयते तत्साध्यम् तद्-
विशिष्टो हेतुः साध्यसमः, कथं साध्येन तुल्यता हेतोरिति चेदाह साध्यत्वा-
दिति, यथा साध्यमसिद्धत्वात्साध्यं तथा तत्सिद्धयर्थमुपात्तो हेतुरपि यो ऽसि-
द्धत्वात्साध्यः स साध्याविशिष्टत्वात्साध्यसम इत्युच्यते,
एतच्चान्यतरासिद्धस्यैव लक्षणम् यथा मीमांसकं प्रत्यनित्यः शब्दः कृतकत्वाद्
घटवदिति, न चाक्षुषत्वादेरुभयासिद्धस्य, न हि तस्य साध्यत्वं संभवतीत्यर्थः,
सकलासिद्धभेदसंग्रहाय साध्यत्वादित्येतत्पदसहितं साध्याविशिष्ट इत्येवासि-
द्धलक्षणमुपवर्णनीयम् , साध्यस्य च रूपद्वयस्यासिद्धत्वं साध्यत्वं च तत्रासिद्ध-
त्वमेव तद्विशिष्टत्वकारणमिहाश्रीयते सर्वांसिद्धभेदसाधारणं न तु साध्य-
त्वमेवान्यतरासिद्धैकलग्नमिति, एवं चासिद्धत्वमेवासिद्धस्य लक्षणमुक्तं भव-
ति, पक्षधर्मत्वं यस्य नास्ति साध्ये धर्मिणि यो न वर्तते हेतुः सोऽसिद्ध इति,
तस्य तु भूयांसो भेदा भवन्ति--हेतुस्वरूपे तावदन्यतरस्य वादिनो
द्वयोर्वा अज्ञानं संदेहो विपर्यय इति, तथा तदाश्रये अपि धर्मिण्येकस्य वा द्व-
योर्वा तथैवाज्ञानसंदेहविपर्यया इति, भूयसि च पक्षीकृते ऽर्थे तदेकदेशे क चि-
द्वृत्तिः तदितरत्रावृत्तिरिति, एकदेशवृत्तावपि द्वयोरेकस्य वा तथैवाज्ञानसंशय-
विपर्यया इति, एवं प्रकारभेदोदाहरणवर्णनमल्पप्रयोजनमिति न प्रस्तूयते,
“अन्यतरासिद्धेन विवदन्ते प्रमाणस्यापक्षपातित्वाद्यदि तावत्कृतकत्वं
शब्दे प्रमाणतो निर्णीतं तर्हि मीमांसकस्यापि तार्किकस्येव तत्सिद्धमेव,
अथ तत्र कृतकत्वनिश्चयनिपुणं नास्त्येव प्रमाणं तदा तार्किकोऽपि तूष्णी-
मास्तां द्वयोरप्यसौ चाक्षुषत्वादिवन्न सिद्धयेद् हेतुः , वाङ्मात्रेण त्वसिद्धिक-

थनमसांप्रतमतिप्रसङ्गादेव”
सत्यमेवं न सर्वथाऽन्यतरासिद्धस्य हेत्वाभासत्वमभिदध्महे किं तु कं चि-
त्कालमिति यदैकेन वादिना हेतौ प्रयुक्ते द्वितीयो वदति सम्प्रति न सिद्ध एष इति
तदा हेतोः प्रयोगाद्वादिना तत्साधनमभिधेयमनभिधानात्स पराजीयते साधने
तु तेनोक्ते तदसिद्धतोद्भावनवादी पराजीयते इति यावत्तत्सिद्धौ नोपन्यस्तं साध-
नं तावदेवासावन्यतरसिद्धश्चानन्तरं तु सम्यग् हेतुरुभयासिद्धो वा भविष्यतीति,
व्यधिकरणासिद्धस्तु यथोक्तभेदान्तर्गत एव, यथा नित्यः शब्दः काकस्य
कार्ष्ण्यादिति,
क्व चित्पुनश्च व्यधिकरणासिद्धोऽपि भवति गमक इत्येके, तद्यथा बह-
लबहलः प्रचलजलधरश्यामलवपुरम्बरतलमाक्रामन्धूमप्रबन्धः क्षोणीभृक-
न्दरादिविशेषधर्मत्वानवधारणेऽपि तत्र गमयितुमलमनलमिति,

माणावो निरवयवाः सिध्यन्ति, सावयवत्वे तदवयवाः परमाणवो भवेयुर्न ते,
तेषामप्यवयवान्तरपरिकल्पनायामप्यवयवानन्त्याविशेषात्सर्षपस्य मेरोश्च सा-
म्यमापद्यते, न च तदस्ति, तदेवं निरवयवेषु परमाणुषु निसर्गसिद्धमनाश्रि-
तत्वमतआश्रयविनाशावयवविभागादिविनाशकारणाभावान्स्वाभाविकविनाशवा-
दिनिराकरणाच्च कथं परमाणूनां नित्यतां स्पृशेत् , मूर्तत्वं तु वस्तुधर्मत्वाद्भवदपि
प्रमेयत्वादिवन्न प्रयोजकम् ,
इयांस्तु विशेषः-प्रमेयत्वमुभयपक्षस्पर्शादनैकान्तिकं भवदप्रयोजकम् इदं
तु मूर्तत्वमनित्यव्यतिरिक्तवस्त्वन्तरपरिचयविरहितमपि न प्रयोजकमिति ।
“नन्विदमपि प्रमेयत्ववद्विपक्षवृत्त्येव मूर्तत्वम्, क्व विपक्षे वर्तते ? परमाणु-
ष्वेव, ननु तेषां पक्षीकृतत्वात्कथं विपक्षता ? न पुरुषेच्छानुरोधेन वस्तु विपरि-
वर्तते विपक्षो हि नाम स उच्यते यः सिषाधयिषितधर्माध्यासिततया दृढप्रमाण-
सिद्धः परमाणवश्चैतेऽनन्तरनिर्दिष्टनीतिक्रमेण निर्णीतनित्यत्वाः परमार्थतो विपक्षा
एवानित्यत्ववादिनः, स तु रागद्वेषकलुषितहृदयतया यदि तान्पक्षतया अब्रवीति
ब्रवीतु नाम न तु सुस्पष्टासिद्धनित्यतानां परमाणूनां विपक्षभावो निवर्तते इति”
तदिदमनुपपन्नम् अनेन क्रमेण धूमानुमानस्याप्यनैकान्तिकत्वप्रसङ्गात् ,
धूमो हि महीभृति हुतवहविरहितवपुषि विपक्षे वर्तत एव, “न तत्र चित्रभानो-
रभावो निश्चित इति चेत्" किमु खलु सद्भावोऽस्य तत्र गृहीतः , तथा सति वा
कृतमनुमानेन,
“अथ सत्त्वमसत्त्वं वा नावधारितमेव धराधरे धूमकेतोः" तर्हि संदिग्धा
तत्र विपक्षता, निश्चितविपक्षवृत्तिवत् संशयितविपक्षवृत्तिरपि नानैकान्तिकताम-
तिवर्तत इति सर्वानुमानानामेव निवापाञ्जलिर्दत्तः स्यात् , न च वादिहृदय
परिकल्पनोपारूढस्थितेरपि पक्षो नाम नास्ति तदभावे किमपेक्षः सपक्षविपक्षव्य-
वहारः, बुद्ध्यारूढत्वपक्षेऽपि न सपक्षविपक्षयोः पक्षत्वं न च वस्तूनामुभया-
त्मकता भवेत् , किं तु कं चित्कालमन्यतरासिद्धबुद्धिमतिपथापतितस्य वस्तुनः
पक्षत्वमुपेयते, निर्णयजन्मना तु विमतिविरतौ नूनमन्यतरवर्गपतितो ऽसौ
भविष्यतीति सर्वथा न तस्यां दशायां तेनानैकान्तिकत्वोद्भावनं युक्तम् ,
“नन्वेनेन पथा पृथक्कृते सपक्षविपक्षाभ्यां पक्षे न तत्रान्वयव्यतिरेकयोरन्यत-
रस्र्यापि ग्रहणं भवेत् , सपक्षे ह्यन्वयो गृह्यते विपक्षे च व्यतिरेकः, एष तु ताभ्याम-
र्थान्तरमिति तत्रागृहीतान्वयव्यतिरेकात्मकनियमो हेतुः षण्ढ इव न पुत्रजन्मनि
समर्थ एव साध्यसाधने भवेत्” अलमनया डिम्भबिभीषिकया न हि सकलस-
पक्षविपक्षसाक्षात्कारणकेकोह्लासपुरःसरं व्याप्तिग्रहणमिति पूर्वमेव निर्णीतोऽय-
मर्थः, न च तद्धर्ममिति व्याप्तिग्रहणं भवति येन षण्ढसुतसाम्यचोदनावकाशः
स्यात् , सामान्येन हि व्याप्तिर्गृह्यमाणा तत्रापि गृहीता भवत्येव, येनापि च