मृगेन्द्र आगम: विद्या एवं योग पाद (भट्ट नारायणकण्ठ वृत्ति सहित प्राचीनतम कामिक आगम परिशिष्ट)

१८ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ ११ ]
तदभ्यासाद्विधेयत्वेनास्य वायेश्चरतः प्रचा-
रज्ञो योगी मध्यवामदक्षिणनाडीचारेषु चिकी-
र्षितवस्त्वानुगुण्यं निश्चित्य, यथास्मिन्कर्मणि
दक्षिणश्चरन् श्रेष्ठोऽमुष्मिन् मध्यम एतस्मिंस्तु
सौम्यः प्रशस्तः इत्येवं मत्वा अभीष्टं योगी
साधयेत् ॥
तथाहि
पूरकं कुम्भकं वापि
भजेच्चन्द्रपथि स्थिते ॥ २४ ॥
पुष्टिमृत्युजयाद्यर्थं
स्वात्मनोऽन्यस्य रेचकम् ।
अनग्निज्वलने वृक्ष-
शोषणे बीजनाशने ॥ २५ ॥
स्तोभोन्मादविषोद्दीप्ति-
प्रमुख्येषु तु रेचकम् ।
ध्यानार्चनजपाद्येषु
देहत्यागे च शाङ्करे ॥ २६ ॥
कुम्भको रेचकश्चेष्टो
दीक्षासंस्थापनेषु च ।

श्रीभट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । १९
वामनाड्यवस्थिते मरुति कुम्भकपूरकौ स्व-
पुष्ट्यर्थमात्मन आप्यायनार्थं मृत्युजयार्थं च
कालवञ्चनाय, आदिग्रहणाच्छान्तिकादिसिद्ध्यै
च कुर्यात्। परस्य पुष्ट्याद्यर्थं वा वामस्थं रेचकं
भजेत् । यदा त्वनग्निज्वलनवृक्षशोषणनिर्वी-
जीकरणस्तोभोन्मादविषोद्दीपनप्रमुखकार्याणि
कर्तुमिष्टानि तदानीं सौरमार्गस्थेन चारेण
रेचकं कुर्यात् । स्तोभः स्वल्पस्य विषज्वालादेर्ब-
हुलीकरणम्। शाङ्कर इति सौषुम्नमार्गस्थं विषु-
वति कर्तव्यतयोक्तं यत्तद्ध्यानार्चनजपादि
कार्यं, उत्क्रान्तिर्वा तद्विषये, दीक्षासंस्थापने
कुम्भकरेचकाविष्टौ । संस्थापनं प्रतिष्ठानम् ॥
अथैषां रेचकादीनामभ्यासाय कालपरिमा-
णं प्रति नियमं वक्तुमाह
यवीयान् मध्यमो ज्येष्ठः
स तालैर्द्वादशादिभिः ॥ २७ ॥
तालो द्वादशभिर्जानु-
परिणाहपरिभ्रमैः ।
१ 'शिवाश्रयसौषुम्णमार्गस्थवि' क. । २ 'परिणामप्रतिनि' ख. ।

२० मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १११
हस्तेन जानुमण्डलपरिश्रमणं यावत्या का-
लमात्रया क्रियते तावतीभिर्द्वादशभिस्ताला-
ख्यः कालांशो ज्ञेयः । तैश्च तालैर्द्वादशभिः
कनिष्ठः प्राणायामः, चतुर्विंशत्या मध्यमः,
अष्टाचत्वारिंशता श्रेष्ठः । तथोक्तं श्रीसर्वज्ञा-
नोत्तरे
'तालद्वादशको ज्ञेयः प्राणायामस्तु कन्यसः ।
मध्यश्चतुर्भिर्विंशत्या श्रेष्ठस्तद्विगुणो भवेत् ॥'
इति ॥
इत्थं प्रतिनियत¹प्राणरेचकपूरककुम्भकस-
मुदायरूपो यः प्राणायामः
सोऽपि ध्यानजपोपेतः
सगर्भोऽन्यस्तदुज्झितः ॥ २८ ॥
यथा सगर्भः स्थैर्याय
मनसो न तथेतरः ।
सोऽप्ययं प्राणायामो ध्यानेन जपेन च युक्तः
सगर्भाख्यया ज्ञेयः । यस्तु विनैव ध्यानजपा-
भ्यां क्रियते स निर्गर्भः । यथा च मनसः
स्थैर्यहेतुत्वं सगर्भस्य न तथा निर्गर्भस्य–इति
१ 'नियम' क. ।

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । २१
सगर्भप्राणायामार्थमभ्यासः कार्यः इति ता-
त्पर्यम् ॥
प्रातर्निशाकृतं पापं
दिनान्ते च दिवाकृतम् ॥ २९ ॥
प्रभाते कृतोऽयं सगर्भः प्राणायामो नि-
शाकृतं पापं हन्ति, दिनान्ते तु कृतः स दि-
वाकृतं हन्तीत्यग्रस्थेन संबन्धः ॥ २९ ॥
हन्त्यगर्भोऽपि देवानां
प्रचलत्वं प्रधावताम् ।
ऐवं च न किञ्चिन्निर्गर्भेण प्राणायामेन प्र-
योजनम्, अतः किं तेनेत्याह—देवानां मनः-
सहितानामिन्द्रियाणां विषयेष्वनाद्यविद्याव-
शात् प्रकर्षेण धावतामेष निर्गर्भः प्राणायामः
सातत्येन क्रियमाणः प्रचलत्वं प्रकृष्टवेगवत्वं
हन्ति इन्द्रियजयकारीत्यर्थः ॥
किं च
स्नातो भवति तीर्थेषु
सर्वक्रतुषु दीक्षितः ॥ ३० ॥
१ 'एवं चेन्न कश्चित्' ख. ।

२२ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १११
पोतः पितॄणां यः शश्व-
त्सगर्भमिममाचरेत् ।
यस्तु नित्ययुक्तत्वेनेमं जपध्यानयुक्तं सग-
र्भमभ्यस्यति स सर्वतीर्थेषु स्नानस्य समस्ता-
ध्वरेषु दीक्षितस्य च फलं लभते, पितॄणां च
संसारोत्तरणे पोतः प्लवो भवति, तत्प्रसादात्त-
स्तेऽपि भवान्धेतः समुत्तरन्तीत्यर्थः ॥
सगर्भतामेव वक्तुमाह
ध्यायेदध्वान्तगं २देवं
जपेतद्वाचकं सदा ॥ ३१ ॥
क्षित्यादीन्यथ तत्त्वानि
तद्रूपाधिकृतानि वा ।
सर्वाधिष्ठातृत्वेन हेतुनाध्वनः पर्यन्तवर्तिनं
परमेश्वरं सकलकारणातीतं परमार्थत्वेन ध्या-
येत्, तस्य च वाचकं मन्त्रं जपेत्, शब्दार्थरूपा-
ववियुक्तौ प्राणायामसमये कुर्यादित्यर्थः । यदि
वा धारणाफलं लिप्सुः पृथिव्यादीनि परमे-
श्वरस्वरूपाश्रयत्वेन च ध्यायेत् । सकलचिद्-
१ 'ब्धि' क. । २ 'कं' क. । ३ 'पाणिकृ' ख. ।

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । २३
चिद्भावाधिष्ठातृतया भगवतः सर्वदा सर्वत्रा-
वस्थितेः ॥
अथ पृथिव्यादितत्त्वध्याने किं भगवद्भाव-
नयेत्याह
यस्मान्नाचेतनं तत्त्वं
सिद्धमप्युपकारकम् ॥ ३२ ॥
शैवं वपुरिति ध्याये-
दतो यद्यत्समीहितम् ।
यतः किल स्वभावजडं पृथिव्यादिवस्तु-
जातं शिवस्वरूपाधिष्ठानं विना कृतध्यानाभ्या-
सतः सिद्धमपि नोपकारकम्, अतः पारमे-
श्वरमेवैतत्सर्वं वपुरिति ध्यायेत् । अतो यद्य-
त्किमप्यभिप्रेतमचिद्रूपमपि वस्तु ध्यायेत् ॥
यतश्चैवमतः
सिद्धये धारणादीनां
वृत्तीनामनिलस्य च ॥ ३३ ॥
सगर्भं कुम्भकं विद्वा-
नातिष्ठेदविखिन्नधीः ।

२४ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ २११
.. धारणादीनां योगाङ्गानां प्राणादिवृत्तीनां च
प्रागुक्तानां प्रणयनाद्यर्थानां सिद्ध्यर्थं सगर्भं
कुम्भकाभ्यासमनुद्विग्नबुद्धिः सन्नातिष्ठेदाचरेत्॥
अयमर्कगुणं कालं
कृतचित्तव्यवस्थितिः ॥ ३४ ॥
प्राप्नोति धारणाशब्दं
धारणासिद्धिदानतः ।
अयं सगर्भः कुम्भको द्वादशगुणं कालं
चित्तवृत्तिनिरोधेन कृतः सन् धारणाव्यपदेशं
लभते। कुत इत्याह—धारणासिद्धिदानतः, धार-
णासंबन्धिनीः सिद्धीस्तथाभ्यस्यमानो ददाति ॥
स्थित्यर्थो धारणाशब्दः
स्थानार्थोऽप्युपचारतः ॥३५॥
स्थानं प्राथमिकस्येमा-
न्यवन्यादीनि नेतरत् ।
स्थितिरवस्थानं नियतदेशे हृत्कण्ठादौ चे-
तसो धारणाशब्देनोच्यते । उपचारात्तु तिष्ठ-
त्यस्मिंस्तथाविधया धारणयेति स्थानमधिकर-
णरूपमनेनाभिधीयते । प्राथमिकस्य प्रथमा-

श्रीमन्नारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । २५
भ्यासप्रवृत्तस्यारुरुक्षोः पृथिव्यादीनि पञ्चत-
त्त्वानि अभ्यासस्य स्थानं, न त्वन्यदप्रत्यक्षं
महदहङ्कारादितत्त्वजातम् । उपलभ्यमानपृथि-
व्यादितत्त्वाभ्यासपूर्वस्तु तत्तदभ्यासः सुगम
एवेति सर्वयोगशास्त्रेषूपदेशक्रमः ॥
अथैषामेव रूपाकृतिप्रयोजनलाञ्छनान्य-
भिधत्ते
तानि हेमहिमज्योतिः-
कृष्णस्वच्छानि रूपतः ॥ ३६ ॥
वेद्यर्धमण्डलत्र्यस्र-
वृत्तपद्माकृतीनि तु ।
स्थैर्याप्यायनविश्लेष-
प्रेरणाशून्यताप्तये ॥ ३७ ॥
भवन्ति वज्रकज्वाला-
बिन्दुशून्यान्वितानि तु ।
तानि पृथिव्यादीनि पञ्च तत्त्वानि यथासं-
ख्यं रूपतः पीतसितोज्ज्वलकृष्णस्वच्छानि, सं-
स्थानाच्चतुरस्रार्धेन्दुत्रिकोणपरिवर्तुलपद्माका-
राणि, क्रमाच्च वज्रेण वारिजेन ज्वालया बि-
४ मृ. यो.

२६ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ २११
न्दुना शून्येन च लाञ्छितानि स्थैर्याद्यर्थं भ-
वन्ति, तत्साधकानि संपद्यन्त इत्यर्थः ॥
तानि च
बाधकान्यनुवर्तीनि
मध्यस्थान्यवगत्य च ॥३८॥
योगी व्यस्तसमस्तानि
बिभृयादिष्टसिद्धये ।
पृथिव्यादीन्येव मित्रामित्रमध्यस्थत्वेन व्य-
स्तसमस्तानि बुद्ध्वा तेषु कार्येष्विष्टसिद्ध्यर्थं
योगी धारयेत् ॥
अथ धारणारूपतत्फलजिज्ञासया मुनिः
प्रक्ष्यति
क्व देशे धारणारूपं
चिन्तनीयं विपश्चिता ॥३९॥
किंच व्यस्तसमस्तानां
फलं ब्रूहि सुरेश्वर ।
धारणासु यदेतद्रूपं हेमहिमज्योतिरित्य़ादि-
नोपदिष्टं तत् कस्मिन् स्थाने तद्विदा चिन्त्यम् ।

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । २७
आसां च धारणानां व्यस्तानां समस्तानां फलं
सुराधिनाथ अस्मभ्यमादिशेति प्रश्नः ॥
अथात्र प्रतिवचनम् ।
हृदि चेतसि विक्षिप्ते
धारयेत्क्षितिमर्थवित् ॥ ४० ॥
जलं पिपासितः कण्ठे
मन्देऽग्नौ जठरेऽनलम् ।
प्राणादिवृत्तिसिद्ध्यर्थं
हृत्कण्ठादिषु मारुतम् ॥ ४१ ॥
विषयाभिभवे व्योम
तेषु यत्रोपयोगवत् ।
चेतसो यदा विक्षिप्तता स्यात् तत्प्रयोज-
नज्ञो योगी हृत्प्रदेशे पार्थिवीं धारणां स्थैर्य-
कारित्वेनोक्तां धारयेत् । दुर्वाराया तु तृषा यदा
बाधितः स्यात्तदा वारुणीं धारणां कण्ठे बिभृ-
यात्, आप्यायनार्थं तस्याः प्रोक्तत्वात् । जाठ-
रस्यान्येर्मान्द्ये सति तत्संधुक्षणार्थं जठरे प्रागु-
क्तामाग्नेयीं बध्नीयात् । प्राणादिवृत्तीनां प्राग-
१ 'तदा प्र' क. ।

२८ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १११
भिहितानां प्रणयनाद्यानां सिद्ध्यर्थं स्वाधीनत्वे
सति तत्तत्फलसंपादकत्वाय पूर्वोक्तेष्वेव हृत्क-
ण्ठादिषु स्थानेषु वायवीं धारयेत् । विषो-
न्मादमदव्याध्याद्यभिभूयमानस्तु तेष्वेव हृद-
यादिषु मध्यादन्यतमे स्थाने व्योमधारणां बध्नी-
यात् । यत्र वा विषाद्युपघातवत्यङ्गे तथा धार-
णानुपयोगवत् सप्रयोजनं तस्मिन् धारयेत् ॥
इदानीं परस्परमेषां पृथिव्यादीनां मध्यस्था-
रातिमित्रत्वं विवेचयन् सर्वसाधारणत्वमा-
काशस्य तावत्प्रथममभिधातुमाह
खं समस्तेषु भूतेषु
वारिवायू शिखिक्षिती ॥ ४२ ॥
वार्यग्नी भूमिपवनौ
वारिक्ष्मे अनलानिलौ ।
मध्यस्थारातिमित्राणि
चतुष्के युग्मयुग्मशः ॥ ४३ ॥
परिज्ञायेति मतिमान्
योजयेदिष्टसिद्धये ।
१ 'वायुवारी' क. ।

श्रीभट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । २९
आकाशस्तावत् व्यापकत्वादन्तर्वर्तित्वेन
सर्वेषामवकाशदायित्वेन मित्रमेषां ज्ञेयम् ।
वारिवायू शिखिक्षिती इत्यादेश्चतुष्कत्रयादेकै-
कस्मिंश्चतुष्के यथाक्रमं युग्मयुग्मश इति द्वयं
द्वयं क्रमात् मध्यस्थारातिमित्राण्येतानि बोद्ध-
व्यानि । तथाहि वारिवायू शिखिक्षिती इत्य-
त्राद्ये चतुष्के जलपवनयोः क्षित्यग्न्योश्च परस्परं
न मित्रत्वं न शत्रुत्वमिति मध्यस्थत्वमेषां
बोद्धव्यम् । वाय्वग्नी भूमिपवनावित्यत्रापि म-
ध्यमचतुष्के बाध्यबाधकभावेन परस्परमेषां
चतुर्णामवस्थितेररातित्वं शत्रुता । वारिक्षमे
अनलानिलावित्यत्र तृतीयस्मिंश्चतुष्के भूमिज-
लयोर्वाय्वग्न्योश्चान्योन्यं पोषकत्वान्मित्रत्वम् ,
इत्येवं परिज्ञाय बुद्ध्वा प्राज्ञो योगी तथा तथा
साधकत्वेन बाधकत्वेन वा यथावसरमिष्टसि-
द्ध्यर्थमेतान् प्रयुञ्जीत ॥
अथ विद्यापादान्तर्गतप्रत्ययादिविचारप्रक-
रणे प्राणादिवायूनां स्वरूपोक्तौ
‘........स्थानं यद्यस्य धारणे ।
जयः फलं वाच्यशेषं पत्या स्कन्धान्तरेरितम्’
१ 'शत्रुभावः' क. ।

३० मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १११
इति यदुक्तं ततः प्राणादिवृत्तीनां स्थानं
सधोरणं फलं च ज्ञातुं मुनिः प्रश्नयति
कानि प्राणादिवृत्तीनां
स्थानान्यस्मिन् शरीरके ॥४४॥
जितासु तासु किंचै स्या-
दिति ब्रूहि सुरोत्तम ।
प्राणापानादिवृत्तीनां प्रणयनापनयनाद्यानां
कानि स्थानानि येषु तज्जयः कार्यः । तासु च
प्राणादिवृत्तिषु जितासु अस्मिन् शरीरके किं
फलं भवतीति भगवन्निन्द्र अस्माकमाचक्ष्वेति
प्रश्नार्थः । व्यापकस्याप्यात्मनस्तत्कृतमव्यापक-
त्वमल्पत्वं कुत्सितत्वं वा द्योतयितुं कप्रत्ययः ।
अत्रोत्तरम्
तस्य हृन्नाभ्युरःकण्ठ-
पृष्ठदेशेषु धारणात् ॥ ४५ ॥
जयः प्रणयनादीनां
वृत्तीनां योगिनो भवेत् ।
१ 'साधारणं' क. । २ 'वा' क. । ३ 'पवनवृत्तीनां' ख. । ४ 'फलि-
ष्यति' क. । ५ 'हृत्कण्ठनाभ्यङ्ग' क. ।

: ज, रो
Before that:
क्त (kta) -> 1 glyph
Before that:
त्त्य (ttya) -> 1 glyph
Before that:
वे (ve) -> 1 glyph!
Before that:
द्भ (dbha) -> 1 glyph!
WAIT! Let's re-examine that!
Let's list all glyphs from left to right in line 14:
Glyph 1: ?
Glyph 2: ?
Glyph 3: ?
Glyph 4: क्त (kta)
Glyph 5: ज (ja)
Glyph 6: रो (ro)
Glyph 7: व (va)
Glyph 8: शी (śī)
Glyph 9: । (daṇḍa)

Wait, what are Glyphs 1, 2, 3?
Let's look at Glyph 3:
It has:
top bar
a 'त्' and 'त्य' = 'त्त्य'
Wait, Glyph 3 is 'त्त्य'.
Glyph 2:
It has:
top bar
an e-matra?
Wait, does it have an e-matra?
Look at Glyph 2:
It is: 'वे'? No, wait!
Glyph 2 has:
a top bar,
a vertical going down,
a curved stroke... it looks like 'च'?
Wait, does Glyph 2 have an e

३२ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ २११

• 'वृत्तिः प्रणयनं नाम यत्तज्जीवनमुच्यते ।'
  इति प्रणयनस्य जीवनरूपत्वेनोक्तत्वात् । जिता
  त्वपनयनाख्या अपानवृत्तिर्येन स तादृग्विधो
  योगी अश्नन्नपि निर्मलदेहो भवति, अपान-
  जयाद्धि विण्मूत्रादिमलभावेन नास्य पानाश-
  नादि परिणमति अपि तु रसधातुभावेनैव,
  अतः शकृदादिमलोज्झित एवैष संपद्यते ।
  सर्वदेहिनां हि रसमलधातुभावेनान्नपानपरि-
  णतिर्भवति । विजिता चोन्नयनाख्योदानवृत्ति-
  र्येनासौ अलौकिककवित्ववक्तृत्वरूपवाक्स्वात-
  न्त्र्यप्रभृतीन् गुणान् प्राप्नोति । येन तु समान-
  वृत्तिर्विजिता स सर्वदा जरावर्जितः सर्वंसह-
  स्ववशदेहो भवति । विनमनाख्ये च व्यानवृ-
  त्तिव्यापारे कृतजयः स्वेच्छया वपुषि विहरति,
  ब्रह्मरन्ध्रेण श्रवणच्छिद्रादिना वा मरुत्प्रेरणाक-
  र्षणादौ शक्तः स्यादित्यर्थः । तथा कर्दमजल-
  कण्टकाद्युपविष्टस्यापि तैरसंपर्कोऽनाश्रयरूपः,
  अविनश्वरं चास्य बलं संजायते ॥
  एवमानुषङ्गिकप्रश्नप्रतिवचनादनन्तरं प्रकृ-
  तमभिधीयते

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । ३३
धारणा द्वादश ध्यानं
दिव्यालोकप्रवृत्तिदम् ॥ ४९॥
समाधिरणिमादीनां
द्वादशैतानि कारणम् ।
द्वादशभिः सगर्भैः कुम्भकैर्धारणा पूर्वमुक्ता ।
ताश्च द्वादश ध्यानं ज्ञेयम् । तच्च दिव्यामलौ-
किकीमालोकप्रवृत्तिं प्रकाशाविर्भूतिं ददातीति
दिव्यालोकप्रवृत्तिदमिति तदभ्यासस्य फलमु-
क्तम् । एतानि च द्वादश ध्यानानि समाधिरि-
त्युच्यते । स तु अणिमादिदिव्यसिद्धिकारणम् ।
अभ्यस्तैवंविधसमाधेरणिमाद्याविर्भावः स्यात् ॥
प्राणायामं विनाप्येवं
वश्यात्मा चेतसि स्थितः ॥५०॥
समभ्यस्यन्नवाप्नोति
गुणानुक्ताननन्तरम् ।
एवमनेन प्रकारेण आत्मनि नित्ययुक्ततया
वश्यात्मा योगी विनापि प्राणायामेन क्वचि-
दपि देशे कृतनिरोधायां चित्तवृत्तौ स्थित एव
५ मृ. यो.

३४ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १११
तदभ्यस्यन् स आनन्तर्येण एतानुक्तान् गु-
णान् अणिमादीन् लभते ॥
किं च
यद्यद्वस्तु यथोद्दिष्ट-
क्रमयोगात् प्रपद्यते ॥ ५१ ॥
तत्र तत्रास्य चिद्व्यक्ति-
स्तद्व्याप्तिविषया भवेत् ।
इति बाह्ये स्थिते सर्व-
माकलय्य स्वचक्षुषा ॥ ५२ ॥
सर्वान् पदार्थान् संत्यज्य
शिवतत्त्वं समभ्यसेत् ।
यथोक्तक्रमाभ्यासाद्यद्यत्पृथिव्यादि शिवा-
न्तं तत्त्वं प्रतिपद्यते धारणादिना स्वात्मीक-
रोति तत्र तत्रास्य योगिनस्तद्व्याप्तिविषया स्व-
संविद्व्यक्तिर्भवति । तथाहि-आदौ पृथिव्या-
दितत्त्वानां शिवमन्त्रमहेश्वरमन्त्रेश्वरमन्त्रविज्ञा-
नाकलप्रलयाकलसकलैः सप्तभिः शक्तिमद्भि-
१ 'कलय्यैव चक्षुषा' क. 'कल्प्यैवं स्व'-ख. ।

रैतावतीभिरेवैतच्छक्तिभिः स्वरूपेण पृथिव्या-
दीनां सहैकैकस्य पञ्चदशप्रकारतया जाग्रदादि-
भेदेन पिण्डस्थादिरूपतया च यावती व्याप्तिः।
यथोक्तं श्रीमन्मालिनीतन्त्रे
'शक्तिमच्छक्तिभेदेन धरातत्त्वं विमृद्यते ।
स्वरूपसहितं तच्च विज्ञेयं दशपञ्च च ॥
शिवादिसकलात्मानः शक्तिमन्तः प्रकीर्तिताः ।
तच्छक्तयश्च विज्ञेयास्तद्वदेव विचक्षणैः ॥
एवं जलादिमूलान्तं तत्त्वव्रातमिदं महत् ।
पृथग्भेदैरिमैर्भिन्नम्......................॥'
इत्यादि । तदेवं तावद्व्याप्तिकस्य योगिनः संवित्
तावतीत्येवं श्रीमत्कामिकतन्त्रे श्रुतम् । यद्वाह्यं
तस्मिन् स्थिते सर्वं वस्तु स्वदृग्गोचरतां प्राप्तं
बुद्ध्वा शिवव्यतिरिक्तान् सर्वानैव तान् पदा-
र्थान् सर्वाध्वपर्यन्तवर्तिशिवपदप्राप्तिहेतुत्वात्
विद्याप्रभृतींस्त्यक्त्वा शिवतत्त्वमभ्यस्येत् तदेक-
निष्ठः स्यात् । 'हेयान् पदार्थान्संत्यज्य' इति
पाठे स्पष्ट एवार्थः ॥
शिवगर्भान्समातिष्ठन्
प्राणायामादिकानपि ॥ ५३ ॥
१ 'जाग्रदादिशिवभेदेन' क.

३६ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ २११
जहाति जन्तुर्यः प्राणान्
स शिवत्वं प्रपद्यते ।
आस्तां तावद्व्याप्तिविषया चिद्व्यक्तिर्वक्ष्य-
माणोत्क्रान्तिविधिं विनापि परमेश्वरध्यानज-
पगर्भान् प्राणायामान् कुर्वन् यो जन्तुः प्राणां-
स्त्यजति स शिवतामेति अपवृज्यते इत्यर्थः ॥
अथात्र मुनिः प्रश्नयति
रूपं परं महेशस्य
ध्यातुं शक्यं न जातुचित् ॥५४॥
वैचित्र्यात्कल्पितं भ्रान्त्यै
तत्रास्था चेतसः कथम् ।
किल निष्कलस्वरूपस्य तावद्भगवतः स्वरूपं
निराकारत्वे सति नीरूपत्वात् ध्यातुं न शक्यम् ।
यदाहुः
‘आकारवांस्त्वं नियमादुपास्यो
न वस्त्वनाकारमुपैति बुद्धिः ।'
इति । अथास्य परमार्थतो रूपासंभवेऽपि ध्या-
यिनां चित्तवृत्तिनिबन्धनभूताकारविशेषकल्प-

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । ३७
ना, तर्ह्येतत्कल्पितं रूपं श्वेतपीतरक्तादिवैचि-
त्र्यात् भ्रान्त्यै स्यात् । कथं तत्र चेतस आस्था
स्थितिः । कल्पितत्वेनासत्यरूपविषये स्वभाव-
चञ्चलस्य चेतसः कथं नियमनमिति प्रश्नः ॥
अथात्र समाधिः
पार्थिवाप्ये विचित्राङ्के
न ध्येये धारणे तदा ॥ ५५ ॥
तथाप्यभ्यासतः सिद्धाः
श्रूयन्ते योगिनस्तयोः ।
सत्यम्, अरूपस्य भगवतः स्वरूपमुक्तेन
क्रमेण ध्यातुमशक्यम् । तत्र तु निरालम्बनो-
पदेशक्रमेण तत्स्वरूपावाप्तिर्भविष्यति । यत्तु
'वैचित्र्यात्कल्पितं भ्रान्त्यै'इत्युक्तं न तावद्यु-
क्तम्, आगमोपदिष्टस्य ध्यानस्य परमार्थत्वेन
काल्पिकत्वानुपपत्तेः, तदुपदिष्टतत्तद्विविधवि-
ध्यनुष्ठानस्य काल्पिकत्वाभ्युपगमे सति दीक्षादे-
रप्यसत्यत्वादानर्थक्यमिति कृतमागमेन । किं
च वैचित्र्याद्ध्येयं प्रति ध्यानमशक्यमिति यदु-
१ 'तस्यैत' क.