४०] राजहर्म्यविधानम् २७६
तद्देशे चोर्ध्ववेदिः स्याद्विपदार्धाङ्ग(ङ्क)णान्वितम् ।
परितः शूलकम्पं स्याद् द्वारं तद्दक्षिणोत्तरे ॥ ६८ ॥ 136
तत्तत्पश्चिमदेशे तु युद्धालोकनमण्डपम् ।
झरुद्धावलोकनार्थं [स्यात्] कुर्याद्युक्त्या च मण्डपम् ॥ ६६ ॥
वरुणे पुष्पदन्ते वा मेषयुद्धार्थमण्डपम् ।
मृगे च भृङ्गराजे वा कुक्कुटायुद्धमण्डपम् ॥ ७० ॥ 140
मण्डपाङ्गणमध्ये तु परितो मेखलैर्यु(तायु)तम् ।
एकद्वित्रिचतुष्पञ्चहस्तमूलाग्रविस्तृतम् ॥ ७१ ॥
सार्धद्विहस्तनिम्नं स्यात्साधार्धपरिधान्वितम् ।
द्वौ(दौ)वारिकपदे चैव मयूरालयमेव च ॥ ७२ ॥ 144
द्वारस्य दक्षिणे बाह्ये व्याघ्रकालयमेव च ।
तद्बाह्ये तत्र देवादीन्(नां) किरातालयमेव च ॥ ७३ ॥
तृतीये वितथे हर्म्यांशे रहस्यावासमण्डपम् ।
चतुर्थे यमदिग्भागे सन्धिविग्रहमण्डपम् ॥ ७४ ॥ 148
षट्सप्तावरगो वापि दक्षिणे पश्चिमेऽपि च (वा) ।
उत्तरे पूर्वके वापि गजम(जा)श्वादिवाहनम्(नानि) ॥ ७५ ॥
आरुह्यालोकनार्थं च मण्डपं परिकल्पयेत् ।
ईशे वा वितथे चैव रङ्गमण्डपमेव च ॥ ७६ ॥ 152
भृशे वा सा(चा)न्तरीक्षे वा कारागृहमेव च (तथा) ।
प्राकारस्य चतुर्दिक्षु द्वारगोपुरकान्वितम् ॥ ७७ ॥
शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यान्नृपवित्तवशात्तु यत् ।
अनुक्तं मण्डपं युक्त्या कुर्यादाषोडशान्वितम् ॥ ७८ ॥ 156
ब्रह्मांशे ब्रह्मपीठं स्यात्कुर्यादावृतमण्डपम् ॥ ७९ ॥
हस्तेन भूतमुनिरन्ध्रेण करेण कृत्या
विस्तारभित्ति चतुरश्रं त्रियै(धै)कवे(के)न ।
ग्रामस्य मध्यमथ भूपतिमध्यहर्म्ये 160
नित्यं त्रिकाल(म् ) इव पूजित(तं) ब्रह्मपीठम् ॥ ८० ॥
इति मानमारे वास्तुशास्त्रे राजहर्म्यविधानं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः ॥

राजाङ्गविधानम्

भूपतीनां च सर्वेषां सर्वाङ्गं वक्ष्यतेऽधुना ।
अधीत्याम्नायचतुरं तत्वज्ञङ्गं पदक्रमात् ॥ १॥
शास्त्रास्त्रमन्त्रसर्वादीन्सर्वशास्त्राब्धिपारगः ।
षड्दर्शनं समं चैव दीक्षया च प्रवर्तकः ॥ २॥
धीरोद्धतो धीरललितो धीरोदात्तस्तथैव च ।
रम्या(अर्धा)नुपान्य(श्चं) राज्यात्(ज्यं तु) स्वयं ज्ञात्वा स्वयन्त्रितः ॥ ३ ॥
शूरः प्राज्ञश्च कोशार्थ (क्थो) धर्मज्ञो नीतिपारगः ।
समस्तभूसूतां चैते गुणाः प्रोक्ता विशेषतः ॥ ४॥
एतानि गुणरत्नानि राज्ञो यस्य च (ज्ञां सर्वेषां) सन्ति वै ।
शतपञ्चतुरङ्गानि(णि) पञ्चकुञ्जरमेव च ॥ ५॥
लक्षार्धतन्त्राधिपतिः शतपञ्चवराङ्गनाः ।
एका स्यात्पट्टमहिषी अ(सोऽ)स्रग्राहो(ष्ठः) प्रकीर्तिता(तः) ॥ ६ ॥
षट्शतं (त) मरीशकोट्यानि निपद्(द्)न्तावबलमेव च ।
लक्षतन्त्राधिपतिश्च सप्ता (प्त) शतवराङ्गनाः ॥ ७॥
स्यातां महिष्यो (ध्यौ) द्वितीय(द्वे चैव) प्राहारक इति स्मृतम् ।
शवाष्टहयरत्नानि सप्तद्विरदमेव च ॥ ८॥
सार्धलक्षतन्त्रं स्यात्रि (तु) सहस्रं (स्र) वराङ्गनाः ।
महिषीत्रयमेवं च पट्टभाक् इति (चेत्येव) स्मृतम् ॥ ९॥
सहस्राश्वं दशसु(ग)जं पञ्चाशतसहस्रकम् ।
वराङ्गनाभिरासेव्यो महिष्यश्च चतुष्टयम् ॥ १० ॥
लक्षद्वयं च तन्त्रं स्यान्मण्डलेशस्य भूपतेः ।
पञ्चा(च्च) शतसहस्राश्वाः द्वादशं कुञ्जरं तथा ॥ ११ ॥
लक्षद्वयं च तन्त्रं स्याद् द्विसहस्रवराङ्गनाः ।
महिष्यः पञ्च पट्टाभाः पट्टभृक्(ग्) भूपतिर्विदुः ॥ १२ ॥

राजाङ्गविधानम् २८१
द्विशताञ्च(सहस्र)हयाः प्रोक्ताः पञ्चा(ञ्च)दशगजास्तथा ।
षाणु(चतु)र्लक्षं च तन्त्रं स्यात्त्रिस्सङ्ख्यवराङ्गनाः ॥ १३ ॥
षण्महिष्यस्तथा प्रोक्ताः पार्ष्णीकाख्यस्य भूपतेः ।
पार्ष्णीकः स्यात्पट्टधरो मण्डलेशश्च पट्टभाक् ॥ १४ ॥ 28
ऽभ्यो(षाम्) नवद्वि(द्री)पादाब्ज(मास्) तत्तत्तन्त्राधिपास्तथा ।
ऽयुतादिबहून्श्वशत(सहस्र)कुञ्जरमेव च ॥ १५ ॥
ऽन्त्रं च शतलक्षं स्यान्महिष्यश्च दशस्व(त)था ।
ऽक्षार्धं वा(व)रवनिता चै(श्रै)वमुक्तं नरेन्द्रके ॥ १६ ॥ 32
रेंद्रे च द्विपादाब्ज(द्वीपादाशा)श्चैककोटितुरङ्गवान् ।
प्रयुतं द्विरदं प्रोक्तं दशकोटिश्च(च) तन्त्रकम् ॥ १७ ॥
शलक्षं मरण्यं(ण्याशं) च महिष्य(प्या)श्च सहस्रकम् ।
प्रधिराजाख्यनृपतेश्चोक्ततन्त्रं पुरातनैः(न्त्राधिपास्तथा) ॥ १८ ॥ 36
मधः(धो) वा.पट्टमहिषे(ष्याम्) चेन्द्रस्य सदृशः प्रभुः ।
तमभूमिपपालेभ्यो नमस्कृत्य पदाम्बुजम् ॥ १९ ॥
न्तावल्लतुरङ्गाश्च तन्द्रा(न्त्रा)दि च वराङ्गनाः ।
अर्बुदं न्यर्बुदं चैव महाशङ्कं(ङ्खं) च पद्मकम् ॥ २० ॥ 40
धिकान्तं परार्धाख्यं च सर्वे तन्त्राः(न्त्राधिपा) प्रकीर्तिताः ।
सप्तद्वि(प्राब्धि)मेखलाभूमि(मेशं) चैकच्छत्रेण पालकम् ॥ २१ ॥
स्मात्तु सार्वभूमाय(भौमाय) चक्रवर्तिरि(र्ती)ति स्मृतम् ॥ २२ ॥
गाम्नायश्चतुरोऽधीत्य विधिवत्षड्दर्शनानां समम् 44
स(सा)मशास्त्रादिसर्वशास्त्रकुशलः स्थिरो धर्मवान् ।
वीरोदात्तगुणो महावितरणैश्वर्यधनाढ्यः प्रभुः
नीतिज्ञो जनरञ्जको जनपदार्थानुपात्र्यार्धवान् ॥ २३ ॥
र्वज्ञो नर(द्विज)पालको शक्र(गुरु)पदाम्भोजद्विरेफः सुरैः(सुखी) 48
शान्तो कीर्तिपरायणश्च रसिको गन्धर्वशास्त्राधिपः ।
ते सर्वगुणाः समस्तनृपतेः साम्यादि चोक्तं बुधैः
एषां चोक्तगुणानि(णाः) नृपतेः सञ्चक्रभूभृताम् ॥ २४ ॥
इति मानसार वास्तुशास्त्रे राजाङ्गविधानं नाम एकचत्वारिंशोऽध्यायः ॥
35

राजलक्षणम्
अथ वक्ष्ये विशेषेण भूपानां लक्षणं परम् ।
चक्रवर्ती महाराजो नरेन्द्रः पार्ष्णीकस्तथा ॥ १ ॥
अथ पट्टधरश्चापि मण्डलेशस्तथैव च ।
अथैव पट्टभाक् चैव ततः प्राहारकस्तथा ॥ २ ॥
अस्त्रग्राहस्ततश्चैते नव भूपा यथाक्रमात्(सम्) ।
चतुःसागरपर्यन्तां महीं स्वीकृत्य बलवान् ॥ ३ ॥
जित्वा द्वारस्य पुरतो बन्ध(घंटा)माबध्य संस्थितः ।
न्यायान्यायविचारार्थं किञ्चिन्मध्यप्रतापवान् ॥ ४ ॥
कीर्तिमान् श्रीमतां श्रेष्ठः कृपया लोकरक्षकः ।
सर्वावनीन्द्रवन्द्योऽसौ चक्रवर्तीति कीर्तितः ॥ ५ ॥
शक्तित्रयेदक्षिणीं(त्रयेण) स्वीकृत्य सप्तराज्यस्य चेश्वरः ।
षड्गुणैः षड्बलैर्युक्तो नीतिज्ञः सूर्यवंशवान् ॥ ६ ॥
चन्द्रवंशोदितो वाथ चाधिराज इति स्मृतः ।
शक्तित्रयेण त्रितयराज्यं स्वीकृत्य दुर्बलान्(त्) ॥ ७ ॥
पार्ष्णीकः पट्टधरो मण्डलेशोऽपि पट्टभाक् ।
एतैर्वन्द्यपदद्वन्द्वो नीतिनेत्रः अ(आ)रिन्दमः ॥ ८ ॥
सुकृती चोत्सवरतो नरेन्द्रः परिकीर्तितः ।
एकराज्यस्याधिपतिश्चैकदुर्गमधिष्ठितः ॥ ९ ॥
षड्बलाधिपतिर्ज्ञानी कालज्ञोऽथ प्रयोगवान् ।
एवं परैश्च्वाभिहितो पार्ष्णीक इ(ओ)ति स्मृतः ॥ १० ॥

४२] राजलक्षणम् २८३
चतुष्टयगुणाधीशश्चार्धराज्यस्य चेश्वरः ।
एकदुर्गस्याधिपतिः स्वाम्यमात्यैरपीश्वरः ॥ ११ ॥
मण्डलाधिपतिः(ति) पट्टभाक्भौमेऽ(गन्यैर)पि वर्जितम्(तः) । 24
एवं गुणविशिष्टोऽसौ प्रोक्तः पट्टधराख्यया ॥ १२ ॥
अर्धमण्डलस्याधिपतिरेकमण्डलसंश्रितः ।
पट्टभागादिवन्योऽसौ मण्डलेश इति स्मृतः ॥ १३ ॥
मण्डलाधिपतिः(र्धाधिपः) श्रीमानेकदुर्गमधिष्ठितः ।
सज्जनानां धनाढ्यानामधिपः पट्टभाक् स्मृतः ॥ १४ ॥ 28
ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्रैः(द्राणाम्) ए(वै)ककुलोद्भवः ।
एकदुर्गस्याधिपतिर्नानाजनपदाधिपः ॥ १५ ॥
सज्जनाधिपतिः सर्वरक्षादिन(नि)करेश्वरः ।
एतल्लक्षणयुक्तोऽसौ राजा प्राहारकः स्मृतः ॥ १६ ॥ 32
नानाजनपदाधीशो नगरीनायकः प्रभुः ।
एकदुर्गमधिष्ठा(स्था)प्य नानाजनपदैकराट् ॥ १७ ॥
आदाय दुर्बलानां तु सोऽस्त्रग्राही प्रकीर्तितः ।
चक्रवर्ती अ(चा)धिराजश्च नरेन्द्रश्चाविचारकः(कम्) ॥ १८ ॥ 36
पार्ष्णीकश्च शिरस्कं स्यात्पट्टधृक् पट्टबन्धनम् ।
मण्डलेशस्य पट्टं स्यात्पट्टभाक् पट्टबन्धनम् ॥ १६ ॥
प्राहारकश्चास्त्रग्राही चोभौ माल्याधरौ स्मृतौ ।
चक्रवर्ती महाराजो नरेन्द्रश्चैव मौलिनः ॥ २० ॥ 40
सिंहासनं सनिर्यूहं कल्पवृक्षसतोरणम् ।
पार्ष्णीकश्च पट्टधरः पट्टभाक् तृतीयस्य तु ॥ २१ ॥
विना कल्पतरोः(रुं) सर्वमुक्तं सिंहासनादिकम् ।
प्राहारकस्य नृपतेः सिंहासनमिति स्मृतम् ॥ २२ ॥ 44
अस्त्रग्राहस्य भूपस्य केवलं चासनं भवेत् ।
चक्रवर्त्यादि(देर्)निर्बाधं भूपालाद्यो(दे)र्विशेषतः ॥ २३ ॥

चामरे धवलच्छत्रं बहुमालाधर(रा) स्मृतम् ।
शासनानां तु सर्वेषां षट्पादं परिकीर्तितम् ॥ २४ ॥ 48
चक्रवर्ती विशेषेण नवमालाधरः सुखी ।
चामरैर्कं विनाच्छत्रं चतुष्पादसमन्वितम् ॥ २५ ॥
क्षुद्रस्य परिपालेभ्यो मध्यश्रेष्ठस्य योग्यकम् ।
बहुमाला च संप्रोक्तमन्यैः क्षुद्रैस्तु वर्धिते(वच्यते) ॥ २६ ॥ 52
वृत्ता(त्त्या) सज्जननिर्यूहं(हो) मुक्ता च(क्त्या) स्रग्विभूषणम् ।
क्षुद्र(मध्य)श्रेष्ठस्य नृपतेश्शोभे जनपदे स्मृतौ(ते) ॥ २७ ॥
अन्येभ्यो(भ्यः) क्षुद्रराजेभ्यस्त्वेकजानपदं परम् ।
एते तु क्षुद्रभूपाले(ला) भूपालानां तु सेवकाः ॥ २८ ॥ 56
चक्रवर्त्याख्यराजोऽसौ दुर्जनानां तु नाशकः ।
कृपालुः कृपया लोकं संरक्षति मुहुर्मुहुः ॥ २९ ॥
अथ [च] दशैकांशं करं स्वीकृत्य तिष्ठति ।
महाराजः षडंशो तु करं चैकं परिग्रहे(गृहीया)त् ॥ ३० ॥ 60
दुर्जनानां जनं ज्ञात्वा दिशि धर्मस्य पालकाः(कः) ।
नरेन्द्रस्य(श्च) तु पञ्चांशं करं स्वीकृत्य राज्यति ॥ ३१ ॥
अर्थिभ्योऽतिदरिद्रेभ्यो दाता धनवतां गृहीयात् ।
अथ पार्ष्णिकाख्यनृपतिः करमध्य(पादं) प्रतिगृही(ह्री)यात् ॥ ३२ ॥ 64
पट्टधरस्य समये चोक्तवत् त्रिः(त्र्यंशं) प्रतिगृही(हीया)त् ।
ददाति विदुषां भूयः स(श्रा)न्येभ्यः किञ्चिदेव हि ॥ ३३ ॥
पट्टभाक् राज्यं(ज्यस्य) तत्सर्वं करं स्वीकृत्य तिष्ठति ।
देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्योऽपि नित्य(त्वं) मान्यं करोत्यसौ ॥ ३४ ॥ 68
प्र(प्रा)हारकस्य(श्च) देशस्य करं स्वीकृत्य तिष्ठति ।
नीतिशास्त्रोक्तवन्न्यायमन्यार्थं करोत्यपि ॥ ३५ ॥
धर्मज्ञश्चोपकारज्ञो वामभिः(शुभैश्च) कर्मभिः दृढः ।
अस्त्रग्राहः स्वराज्यस्य न्यायाजग्राह(द्गृह्णाति) तत्करम् ॥ ३६ ॥ 72

४२] राजलक्षणम् २८५
यथापराधदण्डं च हिंसां नाभिकरोति च ।
तापसान् ब्राह्मणान्देवान् सदा पूजां करोत्यपि ॥ ३७ ॥
एवं क्षुद्राश्च भूपालाः स्वे स्वे जनपदे करान् ।
स्वीकृत्य चक्रवर्त्यादिराजानां च करोत्यपि ॥ ३८ ॥ 76
इत्युक्तन्यायमार्गस्य भागं कुर्वन्ति ते नृपाः ।
अक्षत्रियास्तु ते सर्वे प्रोक्तं(क्ता) विद्वान् (द्वद्भिः) पुरातनैः ॥ ३६ ॥
इतिविरचितमेवं भूपतीनां चरित्रम्
श्रुतिसकलपुराणैः सर्वशास्त्राद्य(स्त्रैर्) मानम् । 80
परिपठ(ठ)ति यद्दे(य ए)तल्लक्षणं चार्थयुक्तम्
स तु निखिलविबुधेभ्यो वन्द्यपादारविन्दः ॥ ४० ॥
इति मानमारे वास्तुशास्त्रे राजलक्षणविधानं नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ॥

रथलक्षणम्
देवभूसुरभूपानामारोहार्थं तु(हृद्याय) योग्यकम् ।
रथमानं क्रमाद् वक्ष्ये लक्षणं विधिना सह ॥ १ ॥
चक्रं चैव रथाकारं रथमानं च भूषणम् । 4
त्रिवितस्तिं समारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् ॥ २ ॥
पञ्चहस्तावसानं स्यात्पञ्चा(ञ्च)दशविशालकम् ।
वितस्तिद्वयमारभ्य वितस्त्येके(स्त्यर्धे)न वर्धनात् ॥ ३ ॥
सार्धवेदकरान्तं स्यात्पूर्ववत्संख्यया चेति । 8
एवं तु चक्रविस्तारं देवभूसुरभूपतेः ॥ ४ ॥
अङ्गुलद्वयमारभ्य ए(वै)कैकाङ्गुलवर्धनात् ।
सप्ता(प्त)दशाङ्गुलान्तं स्याद् घनं पञ्चा(ञ्च)दशस्त(त)था ॥ ५ ॥
चक्रं वृत्ताकृतिं कुर्यात्पृष्ठाद्य पट्ट(ष्टं) योजितम् । 12
विस्तारं च त्रिधा कृत्वा मध्ये कुड्यंशकेन तु ॥ ६ ॥
तन्मध्ये तु त्रिमात्रादौ सप्ता(प्त)दशाङ्गुलान्तकम् ।
पञ्चा(ञ्च)दशं च विपुलं नाभिकुक्षस्य(चेर्) वेशनम् ॥ ७ ॥
छिद्रं वृत्ताकृतिं ह्येव वृत्ताश्रं वाथ कुक्षिकम् । 16
त्रिमात्रं पूर्ववद्वृद्ध्या सप्ता(प्त)दशाङ्गुलान्तकम् ॥ ८ ॥
पञ्चा(ञ्च)दशविधि(धिः) प्रोक्तमे(मुच्चै)वं कुक्षिविनिर्गतम् ।
अन्तर्बहिश्च कुक्षिः स्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ ९ ॥
वितस्तित्रयमारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् । 20
पञ्चहस्तावसानं स्यात्सशिखाच्चायतं तथा ॥ १० ॥
शिखां विनायतं वापि चैकमेकादशायतम् ।
पञ्चाङ्गुलं समारभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ११ ॥

४३] रथलक्षणम् २८७
एकविंशाङ्गुळान्तं स्यान्नवधा चाक्षविस्तृतम् ।
सप्ताङ्गुलं समारभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ १२ ॥ 24
त्रयोविंशाङ्गुळान्तं स्यान्नाचोत्सेधं तु पूर्ववत् ।
शिखाञ्च(च)क्रतारं(क्राकारं) तुल्यं तारं युक्त्यायतं तथा ॥ १३ ॥
शाळजम्बूकसारं च सरलं वकुळार्जुनम् ।
मधुकं तिन्त्रिणी चैव बर्व(र्बु)रद्रुममेव च ॥ १४ ॥ 28
व्याघ्री च क्षीरिणी चैव खादिरं क्रुकरं शमी ।
एवं चक्रादिदारूण्यां(भिः) युक्त्या बलवशान्यसेत् ॥ १५ ॥
दन्ततारे चतुष्पञ्चभागैकं शल्यविस्तृतम् ।
समं वाध्य(र्ध्य)र्धमेवं वा द्वयं तिर्यग्गतायतम् ॥ १६ ॥ 32
दन्तधा(ता)रस्रमाधिक्यं कीलायाममुदीरितम् ।
कुर्याद् दन्ताग्रके छिद्रं युक्त्या कीलं प्रयोजयेत् ॥ १७ ॥
अक्षोपरि तथाता(धा)रं मानं चाप्यथ वक्ष्यते ।
सार्धहस्तं समारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् ॥ १८ ॥ 36
पञ्चहस्तान्तविस्तारं भा' पञ्चा(चा)दशं भवेत् ।
विस्तारद्विगुणान्तं च तत्पादांशेन वर्धनात् ॥ १९ ॥
पुरं पृष्टायतं ह्येवं नवमानमुदीरितम् ।
त्रिचतुष्पञ्चषट्सप्ता(प्ता)ष्टनन्ददशाङ्गुलम् ॥ २० ॥ 40
एतत्तु भारयुक्तं स्यात्क्षुद्रे तु द्वयमेव च ।
मुखे पृष्ठे पट्टके स्यात्कुर्यादुक्तविशालवत् ॥ २१ ॥
सर्वेषां च रथाधारं दारुविस्तारमेव च ।
तत्पञ्चांशेनवृद्धिः स्याद् द्विगुणान्तं तथोदयम् ॥ २२ ॥ 44
रथाधारोदये देशे चोपधारं प्रयोजयेत् ।
भारायामे चतुष्पञ्चषट्सप्तांशविभाजिते ॥ २३ ॥
एकैकांशविहीनं स्यात् शे(फले)पांशेनायतं तथा ।
रथाधारसमुत्सेधं विस्तारस्याधिकं तथा ॥ २४ ॥ 48
पादमर्धं त्रिपादं च तत्समं चाधिकोदयम् ।
दारुतारसमं कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ २५ ॥

पादेः...
Wait! Let's check the meter:
ha-ri-ka-ri-ma-ka-ra-rū-paiḥ:
ha (L) ri (L) ka (L) ri (L) ma (L) ka (L) ra (L) rū (G) paiḥ (G) -> 9 syllables?
Wait, pa-tra-ci-trā-di-sar-vaiḥ:
pa-tra (G) ci (L) trā (G) di (L) sar (G) vaiḥ (G) -> 6 syllables.
Total: 15 or 16?
In Acharya's edition, verse 30:
"हरिकरीमकररूपैः पत्रचित्रादिसर्वैः ।
परितोऽपि युगानां नाटकैर्भूतयक्षैः ॥" or similar!
Look at the text:
हरिकरीमकररूपैः पत्रचित्रादिसर्वैः -> wait, does 'रि' have short or long i?
The curve goes to the left, so it's short i: 'रि'!
So: हरिकरिमकररूपैः पत्रचित्रादिसर्वैः । (or हरिकरी...) - wait, look at the second syllable: 'रि' has short i. Fourth syllable: 'रि' has short i.
So it is हरिकरिमकररूपैः!

[L

४३] रथलक्षणम् २८६
चतुर्थे पञ्चधा प्रोक्तं पूर्ववद् वर्धयेत्क्रमात् ।
त्रिमात्राधिकहस्तादौ त्र्यस्त्रिं(नवत्रिं)शाङ्गुलान्तकम् ॥ ३९ ॥ 80
कुर्यात्पञ्चविधं प्रोक्तं पञ्चधामतलोन्नतम् ।
पादाधिक्यं तु हस्तादौ सत्रिपादकरान्तकम् ॥ ४० ॥
एवं तु षट्‌तलं प्रोक्तं पञ्चधा चोत्क्रयं भवेत् ।
पादोनात्रिवितस्त्यादौ त्रित्र्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ४१ ॥ 84
त्रिपादद्वि(त्रि)वितस्त्यन्तं सप्तान्ते पञ्चधोदयम् ।
त्रिवितस्ति(स्तिं) समारभ्य त्रित्रिमात्राविवर्धनात् ॥ ४२ ॥
द्विहस्ता(स्तान्तम)ष्टतलोपञ्च(चं) पञ्चधायमिति स्मृतम् ।
सपादत्रिवितस्त्यादौ त्रित्रिमात्राविवर्धनात् ॥ ४३ ॥ 88
[स]पादयुगवितस्त्यन्तं नवतले [तु] शिरो(खो)दयम् ।
'अधश्चैकवितस्त्यादि द्वित्र्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ४४ ॥
अष्टविंशाङ्गुलोत्सेधं चैकादिनवान्तकम् ।
वितस्त्येकं समारभ्य ए(चै)कैकाङ्गुलवर्धनात् ॥ ४५ ॥ 92
मूलादमावसानं स्याद् युक्त्या युग्मदशात्( ॅ) न्यसेत् ।
चतुर्विंशाङ्गुलान्तं च पञ्चविंशाङ्गुलान्तकम् ॥ ४६ ॥
प्रत्येकं तु तलानां तु ऊ(तू)र्ध्वभूमो(मेर)धिकोन्नतम् ।
तलानांमपि सर्वेषां कुट्टिमं तत्प्रकल्पयेत् ॥ ४७ ॥ 96
तदधिष्ठानमाने तु चोक्तमानेन पूर्वके ।
सोपपीठमधिष्ठानं केवलं वा मसूरकम् ॥ ४८ ॥
उपपीठस्य मानं तत्त्यूङ्घ्राधिष्ठानमेव च ।
यथाधिष्ठानगण्ये तु कुर्यात्(ङ्) गण्या(कर्या)धिकोन्नतम् ॥ ४९ ॥ 100
सर्वेषां देवतारूपं कुर्यात्सर्वं विचक्षणः ।
रथाः सर्वे समाश्राः स्युर्भद्रयुक्तम्(क्ताः) अथापि वा ॥ ५० ॥
वितस्त्येकं समारभ्य त्रित्रिमात्राविवर्धनात् ।
त्रिवितस्त्यन्तं भद्राणां निर्गमं परिकल्पयेत् ॥ ५१ ॥ 104
रथाधारे त्रिभागैकं चतुर्भागत्रिभागिकम् ।
पञ्चभागं त्रिभागं वा विस्तारस्यार्धमेव वा ॥ ५२ ॥
36

२६० मानसारं [अध्यायः
चतुर्दिक्षु चतुर्भद्रं स्यात् त्रिङ्गैकहरिं तु वा ।
भद्रमध्ये तु भद्रं स्याच्चोक्तवत्कारयेत्सुधीः ॥ ५३ ॥ 108
युक्त्या च भद्रं सर्वेषां नासिकायुक्तमेव वा ।
पक्षे च कुड्मलं युक्तं वक्राणां(नि) तु सुयोजयेत् ॥ ५४ ॥
पूर्वोक्तरथनामानि चाधुना [तु] प्रवक्ष्यते ।
नभस्वान्भद्रकं चैव भद्रं स्यात्प्रभञ्जनम् ॥ ५५ ॥ 112
निवाताख्यं भद्रकं चैव पवनाख्यं च भद्रकम् ।
पृषद(तं) चेन्द्रकं चैवमनिलाख्यं च भद्रकम् ॥ ५६ ॥
एतानि रथनामानि चाश्रयुक्तं रथे विदुः ।
नभस्वान्भद्रं वेदाश्रं प्रभञ्जनं षडश्रकम् ॥ ५७ ॥ 116
वाताख्यं द्विभद्रं स्यात्पवनाख्यं त्रिभद्रकम् ।
पृषतं चेन्द्रकाख्यं स्याद् दशाश्रं भद्रसंयुतम् ॥ ५८ ॥
द्वादशं(श)भद्रसंयुक्तमनिलाख्यमुदीरितम् ।
केचित्तु युक्तमेवं वा पष्टाश्रं रथमेव वा ॥ ५९ ॥ 120
वृत्तं वा चायतं वृत्तं वा पट्टाश्रे चायतं तु वा ।
अष्टाश्रं वा षडश्रं वा द्वयश्रयुक्तमथापि वा ॥ ६० ॥
वेदाश्रं नागरं प्रोक्तं वस्वश्रं द्राविडं भवेत् ।
सुवृत्तं वेसरं प्रोक्तं र(चा) न्ध्रं स्यात्तु षडश्रकम् ॥ ६१ ॥ 124
द्वयश्रवृत्तं समाकारं आ(का)लिङ्गं परिकल्पयेत् ।
पूर्वोक्ताकारायामे तद्देवाख्यं विदुर्बुधाः ॥ ६२ ॥
पूर्वोक्तभद्रसर्वैषां नानादिन(विध)रथे भवेत् ।
रथताराङ्घ्रिकांशेन वर्धनं द्विगुयायतम् ॥ ६३ ॥ 128
पूर्वोक्तक्षुद्रमानेन देवभूसुरभूपतेः ।
युद्धार्थं च मखा(क्षा)र्थं स्यान्मप्यनित्योत्सवार्थकम् ॥ ६४ ॥
देवानां भूपतीनां च महामानं महोत्सवैः ।
युद्धयोग्यं यथासर्वे(वै) चक्रत्रयसमन्वितम् ॥ ६५ ॥ 132
मखा(क्षा)र्थमध्वररथं(ध्वनार्थं) यथासर्वे(वै) वेदपादसमन्वितम् ।
नित्योत्सवं यथासर्वे(वै) पञ्चचक्रसमन्वितम् ॥ ६६ ॥

४३] रथलक्षणम् २९१
महोत्सवरथानां च सर्वेषां चक्र(क्रं) वर्तते ।
षट्सप्ताष्टनवं वापि दशचक्रं क्रमाद् विदुः ॥ ६७ ॥ 136
युद्धयोग्यं त्रिकं वेदि मखा(चा)र्थं द्वयमेव वा ।
नित्योत्सवस्थाश्चै(थस्यै)कद्वित्रिवेदि प्रकल्पयेत् ॥ ६८ ॥
महोत्सवरथे वेदि त्रितयादि नवान्तकम् ।
कल्पयेत्सार्वभौमस्य चैव नवश्रे(चे)ति वेदिका ॥ ६९ ॥ 140
महाराजे(जस्य) सप्तान्तमेकादि [च] प्रकल्पयेत् ।
नरेन्द्राख्यनृपतेः(तेश्चैव) पञ्चकादि योजयेत् ॥ ७० ॥
पार्ष्णीकाख्यस्य भूपानामेकादि चतुरान्तकम् ।
विष्णोस्त्रयम्बकस्यापि चैकाद्ये(दि) नववेदिकाः ॥ ७१ ॥ 144
बौद्धादिजिनकान्तानां सप्तान्तं चैकादितः(कम्) ।
अन्येषामपि देवानां वेदी(देवी)नां वेदसंख्यकम् ॥ ७२ ॥
एकादिपञ्चसंख्यान्तं कुर्याच्छिल्पिवरैर(वरैऽ)पि ।
रथानामूर्ध्वदेशस्य चालङ्कारं प्रवक्ष्यते ॥ ७३ ॥ 148
मानं यथायुक्तिवशादेकद्वित्रितलं तु वा ।
कुर्याद् देवरथानां तु शेषमागमतो(मो)क्तवत् ॥ ७४ ॥
अ(र)थाग्रो गुरुपादसरोरुहम् ।
गुरुवरं च षण्मुखं सरस्वतीम् । 152
गणपतिं त्वथ शङ्करवल्लभां
विविधवाहनवस्त्रविभूषितान् ॥ ७५ ॥
अथ रथाभरणं परिकथ्यते
शिखिशिखण्डकचामरतोरणम् । 156
विविधकिङ्किणीनिर्मलदर्पणम्
व्यजनकेतकमाल्यमनोहरम् ॥ ७६ ॥
आदौ रथस्य तलतोऽपि भुर्वरवेश्या
लास्याङ्गना सकलभावन(ना) सम्यक् वि(ग्वि)वस्त्राम् । 160
प्रत्युच्चमर्द्दलनिस्वन(नं) धार्य
चोर्ध्वोऽर्धमल्पमरुतं समे(गगने) दधानाम् ॥ ७७ ॥

२६२ मानसारे [अध्यायः ४३]
वीणावेणुमृदङ्गपानि(णि)बहुशो विद्वत्सभापण्डितैः
सामन्तादिनृपालपुत्रसचिवैः पुरोहितैर्ब्राह्मणैः । 164
किञ्चित्(द)ध्यापकनृत्तनाथनवह्रान् संवेष्ट्य तच्छिल्पिभिः
युक्तं विष्णुमहेश्वरानपि तथा भक्तैश्च संवेष्टितान् ॥ ७८ ॥
द्वारपालकसयञ्चकिन्नरान्
नागकन्यकगळत्रनिध्यपि । 168
कल्पवृक्षयुतचक्रवर्तिभिः
मण्डितं कुरु सर्ववेदिभिः ॥ ७३ ॥
इति मानसारे वास्तुशास्त्रे रथलक्षणविधानं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ॥

[Heading]
शयनविधानम्

देवानां च द्विजातीनां वर्णानां शयनार्थकम् ।
योग्यकं(क)पर्यङ्कस्य लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ॥ १ ॥
एकादशाङ्गुलमारभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ।
पञ्चविंशाङ्गुलान्तं स्याद्वालपर्यङ्कविस्तृतम् ॥ २ ॥
एवं चाष्टविधं प्रोक्तं बालानां सर्वजाति(ती)नाम् ।
तदर्धं च त्रिपादं च तत्समाधिकमायतम् ॥ ३ ॥
विस्तारार्धं त्रिपादं च परितो वातायनोदयम् ।
तद्विस्तारसमं वापि त्रिपादं पादोदयं भवे(स्या)त् ॥ ४ ॥
त्रिचतुष्पञ्चाङ्गुलं वापि पादविस्तारमेव च ।
चतुष्पादसमायुक्तं पादाग्रे चक्रसंयुतम् ॥ ५ ॥
पादतारसमं चक्रं(क्र)विस्तारं परिकीर्तितम् ।
अर्धैकद्व्यङ्गुलं वापि घनं युक्त्या प्रयोजयेत् ॥ ६ ॥
पादाग्रे सान्तरालं स्यात्कुर्यात्तिर्यक् च यन्त्रकम् ।
द्विमात्रं च त्रिमात्रं वा पर्यङ्कं(ङ्क)पट्टिकोदयम् ॥ ७ ॥
तद्द्वयं विस्तृतं चैव चाग्रं वामा(पादा)ग्रकर्णयुक् ।
परितः पट्टिकामध्ये परितः छिद्रं योजयेत् ॥ ८ ॥
कार्पासं रज्जु वेणुं च तालं च शणवल्कलैः ।
पट्टिकाश्च त(कर्योर्ध्वं)योर्मध्ये दीर्घदीर्घं तु योजयेत् ॥ ९ ॥
पट्टिकां परितो बाह्ये वृत्तकं परिकल्पयेत् ।
एकं वाथ द्वयं वापि क्षेप्यं बहुधान्वितम् ॥ १० ॥
वृत्ताकृतीष्टपादानां युक्त्या वर्णेन लेपयेत् ।
गवाक्षाकारं युक्त्या च पट्टिकोर्ध्वे समन्ततः ॥ ११ ॥

कुञ्जराक्षमलं वा पत्रपुष्पाद्यलङ्कृतम् ।
क्षुद्रचेपणसंकीर्णं क्षुद्रनानाङ्घ्रिसंयुतम् ॥ १२ ॥
बहुपादश्रेणियुक्तमधिष्ठा[ना]ङ्घ्रिक्रयान्वितम् ।
एवं तु बालपर्यङ्कं सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ १३ ॥
एकविंशाङ्गुलमारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् ।
सप्तत्रिंशाङ्गुलान्तं स्यात्पर्यङ्कस्य विशालता ॥ १४ ॥
कन्यसाद्युत्तमान्तं स्यादङ्घ्रिकान्तरमेव च ।
एवं तु मानुषाणां च देवानां च विशेषतः ॥ १५ ॥
पाद(दं) बाह्यावसानं स्याद्विस्तारायामं मानयेत् ।
देवानां च द्विजातीनां विस्तारं(र) द्विगुणा(यमा)यतम् ॥ १६ ॥
विशाले तु गुणांशं वा द्वंशाधिकायतं तथा ।
तस्माद्धीनाधिकं चैतत्सर्वदोषसमुद्भवम् ॥ १७ ॥
त्रिचतुष्पञ्चषट्सप्ताष्टनन्ददशाङ्गुलम् ।
एकादशाङ्गुलान्तं च नवभेदमुदीरितम् ॥ १८ ॥
कन्यसाद्युत्तमान्तं स्यात्पट्टिकाविस्तृतं भवेत् ।
विस्तारार्धं तदुत्सेधं परितः पट्टिका भवेत् ॥ १९ ॥
वेदाश्रायतं सर्वं [तु] पर्यङ्कमिति कथ्यते ।
षडङ्गाद्यादिसर्वेषां विस्तारे परिकल्पयेत् ॥ २० ॥
परितः पट्टिका बाह्ये वृत्तवेत्रादिमण्डितम् ।
अधिष्ठानोपपीठं यत्कुर्याद्वै पट्टिकोन्नतम् ॥ २१ ॥
श्रीबन्धं कुट्टिमं कुर्याद् देवभूसुरभूपतेः ।
पादबन्धमधिष्ठानं सर्वजात्यार्हकं भवेत् ॥ २२ ॥
प्रतिभद्रोपपीठं स्याद् भूसुरसुरभूपतेः ।
वेदिभद्रोपपीठं स्याद्वैश्यशूद्रस्व(द्वयोः) योग्यकम् ॥ २३ ॥
उपपीठमधिष्ठानं नाटकाद्यादिनावृतम् ।
देवानां देवतारूपं मानुषाणां च मानवम् ॥ २४ ॥
देवानां सर्वरूपं स्यान्मानुषस्योक्तवद् भवेत् ।
पद्मापत्रादिचित्रैश्च सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ २५ ॥

४४] शयनविधानम् २६५
दन्तं वा दारुजं वापि क्षुद्रवेण्यादि कुट्ट(इम)लैः ।
षण्णवार्काङ्गुलं चैव त्रिविधं पादतुङ्गकम् ॥ २६ ॥ 52
उत्सेधं च(धस्य) समं तारं त्रिपादं वार्धमेव वा ।
मूलतारं(र)शरांशे तु त्रयांशं चाग्रविस्तृतम् ॥ २७ ॥
तदुत्सेधं तु नवांशं स्याज्जन्मनो(न ऽ)वं शिवांशकम् ।
पद्मतुङ्गं द्विभागं स्यात्कर्णोच्चमम्बरांशकम् ॥ २८ ॥ 56
कुम्भमेकेन कर्तव्यं कन्धरं च द्विभागिकम् ।
सार्धांशं चोर्ध्वपत्रं स्यादर्धांशं वाजनं भवेत् ॥ २९ ॥
कुम्भपादमिति प्रोक्तं तस्मादुक्तं प्रवेशनम् ।
तदेव हरिकार्या सर्वाङ्गं पद्मवाजनम् ॥ ३० ॥ 60
वज्रपादमिति प्रोक्तं युक्त्या कुर्यान्मनोहरम् ।
अथवा मध्यकर्णादौ चोर्ध्वादी पद्मवाजनम् ॥ ३१ ॥
पद्मपादमिति प्रोक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
चतुःषट्पादयुक्तं वा देवानां च द्विजातीनाम् ॥ ३२ ॥ 64
देवानां भूतसिंहं वा पादमध्ये प्रयोजयेत् ।
नृपाणां सिंहपादं स्यात् शे(च्छे)षाणां पूर्ववद् भवेत् ॥ ३३ ॥
सर्वालङ्कारसंयुक्तं शेषं युक्त्या प्रयोजयेत् ।
अयस्कीलेन पादानां मध्ये रन्ध्रं प्रयोजयेत् ॥ ३४ ॥ 68
तदूर्ध्वे पट्टिकां न्यस्य कीलाग्रे च कबन्धनम् ।
चतुर्भिः शृङ्खलायुक्तमान्दोलं चैकतो(त ऽ)परि ॥ ३५ ॥
देवभूसुरभूपानामन्येषां शयनार्थकम् ।
बकुलं चाशि(श्वि)नीपुत्रं द्राक्षारक्तं च चन्दनम् ॥ ३६ ॥ 72
निम्बं च चन्दनं चैव चापशाखः शमी तथा ।
एवं तु शयनादीनामासनानां च दारुभिः(रुषि) ॥ ३७ ॥
दन्तं वै चीरिखी चैव तिन्दुकं विरलं तथा ।
शाकं च सर्वपादानां वृक्षम(श्चै)वमुदीरितम् ॥ ३८ ॥ 76
अन्यानि स्निग्धसर्वैश्च(र्वाणि) यथालाभेन संग्रहम् ॥ ४० ॥

२६६ मानधारे [अध्यायः ४४]
विस्तारदीर्घचरणानि विभूषणं च
युक्तं विधाय कुरुते त्वथ शिल्पिनोक्तम् ।
पर्यङ्कोपरि नयनं प्रकुर्वन् (त्रान्दोले) 80
पुत्रं(त्रस्य) चायुरपि हानिः ध(र्धं)नक्षयं च (यञ्च) ॥ ४१ ॥
मञ्चस्य लक्षणं सप्तट्टिकपादकादीन्
सर्वाङ्गमपि केसरीभूतपादम् ।
शास्त्रोक्तलक्षणवशात्कुरुते तु सर्वम् 84
सम्पत्सुखं च लभतेऽप्यथ भुक्तिमुक्तीः ॥ ४२ ॥
इति मानधारे वास्तुशास्त्रे शयनविधानं नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥

सिंहासनलक्षणम्
देवानां चक्रवर्त्यादिनृपाला(नामा)सनयोग्यकम् ।
सिंहासनस्य मानं च लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ॥ १॥
प्रथमाभिषेकयोग्यं स्यात्प्रथमासनमेव च ।
मङ्गलाख्याभिषेकस्य मङ्गलासनमीरितम् ॥ २॥
वीराख्या[त्व]भिषेकस्य [च] वीरासनमुदीरितम् ।
विजयाख्यस्याभिषेकस्य विजयासनमीरितम् ॥ ३॥
एवं चतुर्विधं प्रोक्तं भूपानामासनं भवेत् ।
नित्यार्चनासनं चैव नित्योत्सवासनमीरितम् ॥ ४॥
विशेषार्च्याचनार्थाय विशेषाख्या(महोत्सवा)चैनासनम् ।
चतुर्विधात्मनं प्रोक्तं देवानां मपि योग्यकम् ॥ ५॥
आदौ पद्मासनं प्रोक्तं द्वितीयं पद्मकेसरम् ।
तृतीयं पद्मभद्रं स्याच्छ्रीभद्रं स्याच्चतुर्थकम् ॥ ६॥
पञ्चमं श्रीविशालं स्यात्षष्ठं श्रीबद्ध(न्ध)मेव च ।
सप्त

२६८ मानमारे [अध्यायः
विस्तारं च तथा प्रोक्तं नित्योत्सवस्य चासने ।
आयामं पूर्ववत्कुर्याद् द्विगुणान्तं यथाक्रमम् ॥ १२ ॥ 24
नवपङ्क्त्यङ्गुला(लमा)रभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ।
पञ्चत्रिंशाङ्गुलान्तं स्याद्विस्तारं परिकीर्तितम् ॥ १३ ॥
महोत्सवे चासनं ह्येवं कन्यसादि त्रयं त्रयम् ।
विस्तारं(र)द्विगुणायामं पादोनद्विगुणं तु वा ॥ १४ ॥ 28
विस्तारार्धायतं वापि पादाभ्यन्तरमानकम् ।
पाद्वाह्यावसानं स्यात्पादमध्यावसानकम् ॥ १५ ॥
विस्तारे चायते कुर्यान्मानमेवं तु सर्वतः ।
एवं तु देवतानां च महीपानां च वक्ष्यते ॥ १६ ॥ 32
पञ्चा(चा)दशाङ्गुला(लमा)रभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ।
सैकत्रिंशाङ्गुलान्तं स्यात्प्रथमवासनमेव च ॥ १७ ॥
विस्तारं नवधा प्रोक्तं कन्यसादि त्रयं त्रयम् ।
तस्मादर्धाधिकं वापि त्रिपादाधिकमेव वा ॥ १८ ॥ 36
तत्समेना(नं वा)धिकं वापि त्रिविधं चायतं तथा ।
सप्तदशाङ्गुला(लमा)दौ स्याद् द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ १६ ॥
पञ्चत्रिंशतिमात्रान्तं नवतारं तु पूर्ववत् ।
वीरासनमिति प्रोक्तं दीर्घं(दैर्घ्यं) प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ २० ॥ 40
एकविंशाङ्गुलमारभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ।
सप्तत्रिंशाङ्गुलान्तं स्याद्द्विजवासनं विस्तृतम् ॥ २१ ॥
नवभेदमिति प्रोक्तं दीर्घं(दैर्घ्यं) पूर्ववदाचरेत् ।
विस्तारमायतं प्रोक्तं तत्तत्तुङ्गमथोच्यते ॥ २२ ॥ 44
एकाङ्गुलं समारभ्य चैकाङ्गुलविवर्धनात् ।
नवाङ्गुलान्तमुत्सेधं कन्यसादि त्रयं त्रयम् ॥ २३ ॥
आत्मनश्चासनोत्तुङ्गं तद्विस्तारवशात्क्रमात् ।
वह्न्यङ्गुलं समारभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ २४ ॥ 48
नन्दपङ्क्त्यङ्गुलान्तं स्यान्नित्यार्चनासनोदयम् ।
एवं नवविधं प्रोक्तं विस्तारस्य वसा(शान्) न्यसेत् ॥ २५ ॥