मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

४२] राजलक्षणम् २८३
चतुष्टयगुणाधीशश्चार्धराज्यस्य चेश्वरः ।
एकदुर्गस्याधिपतिः स्वाम्यमात्यैरपीश्वरः ॥ ११ ॥
मण्डलाधिपतिः(ति) पट्टभाक्भौमेऽ(गन्यैर)पि वर्जितम्(तः) । 24
एवं गुणविशिष्टोऽसौ प्रोक्तः पट्टधराख्यया ॥ १२ ॥
अर्धमण्डलस्याधिपतिरेकमण्डलसंश्रितः ।
पट्टभागादिवन्योऽसौ मण्डलेश इति स्मृतः ॥ १३ ॥
मण्डलाधिपतिः(र्धाधिपः) श्रीमानेकदुर्गमधिष्ठितः ।
सज्जनानां धनाढ्यानामधिपः पट्टभाक् स्मृतः ॥ १४ ॥ 28
ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्रैः(द्राणाम्) ए(वै)ककुलोद्भवः ।
एकदुर्गस्याधिपतिर्नानाजनपदाधिपः ॥ १५ ॥
सज्जनाधिपतिः सर्वरक्षादिन(नि)करेश्वरः ।
एतल्लक्षणयुक्तोऽसौ राजा प्राहारकः स्मृतः ॥ १६ ॥ 32
नानाजनपदाधीशो नगरीनायकः प्रभुः ।
एकदुर्गमधिष्ठा(स्था)प्य नानाजनपदैकराट् ॥ १७ ॥
आदाय दुर्बलानां तु सोऽस्त्रग्राही प्रकीर्तितः ।
चक्रवर्ती अ(चा)धिराजश्च नरेन्द्रश्चाविचारकः(कम्) ॥ १८ ॥ 36
पार्ष्णीकश्च शिरस्कं स्यात्पट्टधृक् पट्टबन्धनम् ।
मण्डलेशस्य पट्टं स्यात्पट्टभाक् पट्टबन्धनम् ॥ १६ ॥
प्राहारकश्चास्त्रग्राही चोभौ माल्याधरौ स्मृतौ ।
चक्रवर्ती महाराजो नरेन्द्रश्चैव मौलिनः ॥ २० ॥ 40
सिंहासनं सनिर्यूहं कल्पवृक्षसतोरणम् ।
पार्ष्णीकश्च पट्टधरः पट्टभाक् तृतीयस्य तु ॥ २१ ॥
विना कल्पतरोः(रुं) सर्वमुक्तं सिंहासनादिकम् ।
प्राहारकस्य नृपतेः सिंहासनमिति स्मृतम् ॥ २२ ॥ 44
अस्त्रग्राहस्य भूपस्य केवलं चासनं भवेत् ।
चक्रवर्त्यादि(देर्)निर्बाधं भूपालाद्यो(दे)र्विशेषतः ॥ २३ ॥