मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

...? No, it's स्यादङ्घ्रशाला. Wait, is there an ि? No, there is no िcurve reaching to the left. Wait, look atविस्तारं: the िgoes clearly overव. In स्यादङ्घ्रशाला, there is NO िcurve. It isस्यादङ्घ्रशाला`.

• Line 3:
  विस्तारं पूर्ववत्कुर्यादथवा त्र्यंशालिन्दकम् ॥ १३८॥
  Meter:
  वि-स्ता-रं पूर्-व-वत्-कुर्-या- (8)
  द-थ-वा त्र्यं-शा-लिन्-द-कम् (8)
  Number: ॥ १३८॥

• Line 4:
  शेषं प्रागुक्तवत्कुर्याद् देवानां तु चतुर्मुखम् ।
  Meter:
  शे-षं प्रा-गुक्-त-वत्-कुर्-याद् (8)
  दे-वा-नां तु च-तुर्-मु-खम् (8)

• Line 5:
  तद्विस्तारायते भागं तस्माद् द्व्यंशाधिकं बुधः ॥ १३६॥
  Wait, look at the number: ॥ १३६॥ (or `॥ १३९

३५] शालाविधानम् २५३
सनन्दविंशात्र्यंशं च हस्तान्तं रुद्रसंख्यया ।
एतत्तु विस्तृतं प्रोक्तं द्विगुणान्तं पूर्ववदिति ॥ १५२ ॥ 304
आयाममिति तत्प्रोक्तमुत्सेधं पूर्ववद् भवेत् ।
विस्तारे दशभागे(गं) तु द्वादशांशं तथायतम् ॥ १५३ ॥
द्विचतुर्भागविस्तारमा(रा)यामं [च] मध्यमाङ्गणाम् ।
तद्बाह्ये परितोऽलिन्दं द्व्यंशं शेन मे(वै)व वा ॥ १५४ ॥ 308
तद्बाह्ये परितः शालाविस्तारं तद्वि(द्वि)भागिकम् ।
तत्समेनावृतालिन्दं तद्बहिः परिकल्पयेत् ॥ १५५ ॥
ईशे चैकतलं कुर्यादाग्नेये द्वितलं भवेत् ।
वायव्ये त्रितलं कुर्यान्नैर्ऋत्ये पञ्चभूमिकम् ॥ १५६ ॥ 312
याम्ये च पश्चिमे चैव दण्डकं च चतुःष(स्त)लम् ।
पूर्वे च चोत्तरे मध्ये दण्डकं चैकभूमिकम् ॥ १५७ ॥
चतुष्कोणे द्विभागेन गृहविस्तारदीर्घ(दैर्घ्य)कम् ।
पूर्वे च द्विद्वीभागेन मुखमण्डपमीरितम् ॥ १५८ ॥ 316
पश्चिमे तत्समं कुर्यान्मण्डपं तत्प्रकल्पयेत् ।
दक्षिणे चोत्तरे मध्ये त्रिचतुर्भागेन मण्डपम् ॥ १५६ ॥
शेषं तु चावृतालिन्दं कुर्यात्तत्पञ्जरान्वितम् ।
द्विचतुर्भागविस्तारं पार्श्वयोर्भद्रसंयुतम् ॥ १६० ॥ 320
पृष्ठे च द्वौ(द्व्ये)कभागेन भद्रं कुर्याद् विचक्षणः ।
पूर्वे च त्रिचतुर्भागं मुखद्वारं तु संयुतम् ॥ १६१ ॥
सर्वेषां भद्रपार्श्वे तु पूर्वे चैकेनालिन्दकम् ।
सोपपीठमधिष्ठानं पादादीन्(दि)प्रस्तरन्वितम् ॥ १६२ ॥ 324
कर्णहर्म्यादिवर्गाह्यं चान्तरं प्रस्तरन्वितम् ।
कूटकोष्ठादिसर्वाङ्गं नासिकापञ्जरान्वितम् ॥ १६३ ॥
कुम्भकुम्भवल्लै(लतै)र्युक्तं तोरणादिविभूषितम् ।
सर्वेषां मकराज्ञाना(ननैः) सर्वालङ्कारसंयुक्तम् ॥ १६४ ॥ 328
शिरोग्रोवशिखायुक्तं नासिकावेदिकान्वितम् ।
एवं तु वर्धमानं स्यात् क्षत्रियाणां तु योग्यकम् ॥ १६५ ॥

व. Let's look at ब in त्रिभूमिकम्: line 4, भू has भ. Where is another ब?
Line 8: सप्तभूमि.
Line 24: समुद्भवोत्/समुद्भवेत् - भ.
Line 25: शुभावहम् - व.
Actually, in line 7, let's look at the letter between द and द: it's व with a tiny mark, or ब? Let's check: प्रासादवदलङ्कृतम् = प्रासादवत् + अलङ्कृतम्. Phonetically / grammatically, प्रासादवत् becomes प्रासादवद् before a vowel! So प्रासादवद् + अलङ्कृतम् = प्रासादवदलङ्कृतम्! Why would there be a ब? It could only be a typo for व, or it is indeed व where the ink slightly bled. But wait, does it look like ब? It has a faint line, let's look at व in पूर्ववत् (line 8): very clean व. In line 7, it's वदलङ्कृतम् or बदलङ्कृतम्? It looks like बदलङ्कृतम्. Let's transcribe what's printed, or `बदलङ्

३५] शालाविधानम् २५५
पूर्ववच्चाङ्गणां शाला तदंशाधिकं भद्रकम् ।
नैर्ऋत्ये नवभूमिः स्यादुत्तद्या चान्यानि योजयेत् ॥ १८० ॥ 360
सर्वालङ्कारसंयुक्तं प्रासादवदलङ्कृतम् ।
मध्यसूत्रात्तु(त्रस्य) वामे तु मध्ये वा द्वारसंयुतम् ॥ १८१ ॥
पूर्वद्वारं यथा वर्धमानं शाला(लां) प्रकल्पयेत् ।
एवं नवतलं वर्धमानं कुर्यात्तु भूपतेः ॥ १८२ ॥ 364
षोडशांशे(शं) विशाले तु विभजेद् व्यंशाधिकायतम् ।
तद्भागेन द्विभागं स्याच्छाला शेषं तु पूर्ववत् ॥ १८३ ॥
नैर्ऋत्ये रुद्रभूमिः स्यान्नितलं चैशकोणके ।
पावके वायवे चैव कुर्यात्तु पञ्चभूमिकम् ॥ १८४ ॥ 368
दक्षिणे सप्तभूमिः स्यादुत्तरे पञ्चभूमिकम् ।
पश्चिमे सप्तभूमिः स्यात्पूर्वे च द्वितलं भवेत् ॥ १८५ ॥
एवमेकादशतलं वर्धमानमिति स्मृतम् ।
शेषं तु पूर्वत्कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ १८६ ॥ 372
तदेव विस्तृतायामे(मं) चैकभागाधिकं तथा ।
पञ्चसप्तांशं विस्तारमा(रा)यामं [च] मध्यमाङ्गणम् ॥ १८७ ॥
शेषं तु पूर्ववत्कुर्यान्नैर्ऋत्ये रविभूमिकम् ।
ईशे पञ्चतलं कुर्यात्पावके सप्तभूमिकम् ॥ १८८ ॥ 376
वायव्ये चाष्टभूमिः स्यात्सप्तभूमिम्(र)थापि वा ।
दक्षिणे पश्चिमे मध्ये कुर्यान्नवतलं तथा ॥ १८९ ॥
वर्धमानं तु सर्वेषां प्राक्प्रत्यक्श्रूगतायतम् ।
पार्श्वे दण्डकमा(का)कारं [च] कुर्याद् भूमि(मिं) तले तले ॥ १९० ॥ 380
आदिभूमि यथाकारं वास(सं) वासोपरि न्यसेत् ।
द्वार(रं) द्वारोपरि न्यस्तं तस्माद् द्वारं समं तथा ॥ १९१ ॥
द्वारस्योपरि कुड्यं चेत्सर्वसंपद्विनाशनम् ।
स्तम्भकुड्यं च रङ्गं स्यात्स्तम्भयुक्तं चालिन्दकम् ॥ १९२ ॥ 384
वासगर्भ गृहं चैव मध्यस्तम्भान्परित्यजेत् ।
कुड्यसंयुक्तमेवान्तं मानं प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ १९३ ॥

२५६ मानसारे [अध्यायः ३५]
तले तले च वासं चेत्प्रस्तारस्योपरि न्यसेत् ।
गृह(कूट)कोष्ठादिमानानां ज(त)लस्थालिन्दमानकम् ॥ १९४ ॥ 388
महाद्वारो(रे) महाभद्रं मण्डपाकृति(तिं) विन्यसेत् ।
कुर्यात्तदुक्तयुक्त्या चोपद्वारं तु योजयेत् ॥ १९५ ॥
विविधं च यथेष्टदिग्देशे चेष्टदिग्गतभित्तिकम् ।
तले तले तु सोपानमारुह्या(रोह्या)र्थं प्रयोजयेत् ॥ १९६ ॥ 392
अन्यान्यनुक्तं(कानि) सर्वेषां शाखायुक्त्या समाचरेत् ।
एवं रवितलं वर्धमानमुक्तं पुरातनैः ॥ १९७ ॥
एवं प्रोक्तं तु शालानामायादि र्व(व)क्ष्यतेऽधुना ।
दीर्घे(दैर्घ्ये) चायं व्ययं ऋक्षं योनिः स्यात्तु विशालके ॥ १९८ ॥ 396
परिवाह(हे) तिथिवारं गृहशेषं तु पूर्ववत् ।
कुर्याद्धर्म्यविधानोक्तं चयश्चाङ्ग(ङ्गं) सर्वशः ॥ १९९ ॥
सर्वे(र्वा)शाला नासिकातोरणाद्यैः
पत्रैश्चित्रैः किम्नरीवक्त्रयुक्तम् । 400
कुर्यान्नानालङ्कृतं नैकभूमौ
श्रीसौभाग्यारोग्यभोग्यप्रदायि ॥ २०० ॥
इति मानसारे वास्तुशास्त्रे शालाविधानं नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥

गृहमानस्थानविधानम्
द्विजातीनां च सर्वेषां वर्णानां वासयोग्यकम् ।
“गृहाणां मानविन्यासं स्थानं च वक्ष्यतेऽधुना ॥ १ ॥
ग्रामे च नगरे वापि पत्तने खेटकेऽपिवा ।
वने वा चाश्रमे वापि नद्यद्रे(द्रयो)श्च पार्श्वके ॥ २ ॥ 4
तेषां तु वेश्मनः स्थानं कल्पयेच्छिल्पि(ल्प)वित्तमः ।
द्वित्रिदण्डं समारभ्य द्विदण्डविवर्धनात् ॥ ३ ॥
पञ्चत्रिंशत्पङ्किदण्डान्तं पञ्चधा विपुलं भवेत् ।
पादाधिकमथाध्यर्धं पादोनं द्विगुणं तु वा ॥ ४ ॥ 8
द्विगुणान्तं गृहायामं गृहचा(स्य)न्तरम(ताराद)धिकम् ।
दीर्घं(दैर्घ्यं) पादाधिकं दीर्घमन्त(चार्धाधिकं)पादत्रयान्तकम् ॥ ५ ॥
गृहायामसमं(अर्थं) वापि तस्मात्पादाधिकं तु वा ।
अर्धाधिक(कं) त्रिपादं चाधिक्यं वा त्रि(चतुर्)गुणान्तकम् ॥ ६ ॥ 12
गृहतारायतं ज्ञेयं विस्तारं गृहतारवत् ।
गृहायामविशाले तु परमशायिकपदं न्यसेत् ॥ ७ ॥
ब्रह्मस्थानं विनान्येषां सर्वेषां वासयोग्यकम् ।
आर्यो विवस्वाम् मित्रं [च] भूधरश्च चतुष्टये ॥ ८ ॥ 16
द्विजानां मुख्यहर्म्यं स्यात्कल्पयेत्तत्क्रियावहम् ।
विवश्वि(स्व)ति पदे चैव मित्रके भूधरे तथा ॥ ९ ॥
भूपानां मुख्यवासं स्यादन्यजातेरयोग्यकम् ।
आपाद्यष्टामरदेशे वर्णानां वासयोग्यकम् ॥ १० ॥ 20
इन्द्रादिषु चतुर्दिक्षु द्विजानां वासयोग्यकम् ।
यमे च वारुणे चैव भूपानां मुख्यवासकम् ॥ ११ ॥
32

२५८ मानमारे [अध्यायः
वरुणे च शशस्थाने वैश्यानां वासयोग्यकम् ।
नैर्ऋत्ये सोमे ई(चे)शे च शूद्राणां वासयोग्यकम् ॥ १२ ॥ 24
अनलानलदेशे च सर्वेषां वासयोग्यकम् ।
उत्तरेशानपर्जन्ये सर्वेषां पचनालयम् ॥ १३ ॥
अन्तरिक्षामिपूषा (ष्णि) च वर्णानां कूपयोग्यकम् ।
याम्ये च नैर्ऋते वापि सर्वेषां भोजनालयम् ॥ १४ ॥ 28
वायव्ये विप्रजातीनां देवताभोजनालयम् ।
अदिते(तौ) चेशकोणे वा पितृ (त्र्या) णां देवतार्चनम् ॥ १५ ॥
भल्लाटे च मृगे चैव द्विजानां गृहणीगृहम् ।
गन्धर्वे भृङ्गराजे वा मृगे चैवान्तरिक्षके ॥ १६ ॥ 32
सर्वेषां भूपतीनां च महिष्या वासयोग्यकम् ।
पुष्पवन्ते स्वकर्णे वा चायुधानां च मण्डप(योग्यक) म् ॥ १७ ॥
वरुणे चासुरे नागे मुख्ये पर्जन्यसोमके ।
वैश्यानां तु परेषां तु गृहिण्यावासयोग्यकम् ॥ १८ ॥ 36
सत्यके चान्तरिक्षे वा सर्वेषां शयनालयम् ।
शोषे चैवासुरे चैव वरुणे वासनालयम् ॥ १९॥
सोमे मृगपदे चैव हेमरत्नस्य वासकम् ।
नागे चैव द्विजानां च हुत (होम) कर्मालयं भवेत् ॥ २० ॥ 40
अदिते(तौ) सर्वजातीनां स्रपनार्थालयं भवेत् ।
तत्रैव सन्धिकार्यार्थं तद्वाह्ये चरणालयम् ॥ २१ ॥
यमे च नैर्ऋते वापि सूतकारालयं भवेत् ।
इन्द्रे चैव महेन्द्रे वा दासानानालयं तथा ॥ २२ ॥ 44
ततश्चेशानबाह्ये तु चतुर्धा(चानुच) रालयं भवेत् ।
पूषे(ष्णि) च वितथे(थे) चैव धेनोरालयमेव च ॥ २३ ॥
द्वारस्य वामपार्श्वे तु वाहनानां तदालयम् ।
आपश्चैवापवत्सा(त्स्ये) च बालालोकन मण्डपम् ॥ २४ ॥ 48
ब्रह्मस्थानसमीपे तु विवाहायर्थमण्डपम् ।
इन्द्रे च इन्द्रराजे च वृक्षाच्छादनमण्डपम् ॥ २५ ॥

[Page Header]
३६] गृहमानस्थानविधानम् २४६

[Main Text]
रुद्ररुद्रजये वापि कन्यकारालयं भवेत् ।
सावित्रे च सवित्रे वा पुत्राणां चैव वासकम् ॥ २६ ॥ 52
मृगे च सर्वजातीनां विद्याभ्यासार्थमण्डपम् ।
तस्य बाह्यप्रदेशे तु तैलाभ्यङ्गार्थमण्डपम् ॥ २७ ॥
अन्त्ये चावरणे वैशे वास्थानमण्डपं भवेत् ।
सोमे चैव विशाला(लासा)र्धं मण्डपं कल्पयेत्ततः ॥ २८ ॥ 56
मृगे वा मुख्यके वापि विलासी(सि)नां तदालयम् ।
पावके पूषके वाथ सत्यके वा महेन्द्रके ॥ २९ ॥
सखीनां च गृहं कुर्यात्तत्रैवानुचरालयम् ।
द्वारस्य दक्षिणे पार्श्वे रक्षकरालयं भवेत् ॥ ३० ॥ 60
तत्रैव परिवारार्थं योधकानां तथालयम् ।
गृहक्षते यमे चैव महिषा(ष्या)धालयं भवेत् ॥ ३१ ॥
गन्धर्वे भृङ्गराजे चन्द्रदृष्टानास्त(र्ना च) तदालयम् ।
वृषे वा नैऋते वापि दिनादीनां गृहं भवेत् ॥ ३२ ॥ 64
वरुणे पुष्पदन्ते वा युवराजगृहं भवेत् ।
महेन्द्रे पुष्पदन्ते वा मुख्ये वाथ गृहक्षते ॥ ३३ ॥
सर्वषामपि वर्णानां द्वारं कुर्याद् विशेषतः ।
भूपानां मुख्यके द्वारं विना चोक्तं पुरातनैः ॥ ३४ ॥ 68
पावके वानिले वापि धान्यकर्शनमण्डपम् ।
नागे वा मुख्यके वापि धान्यागारं तु कल्पयेत् ॥ ३५ ॥
शोषे वा चासुरे वापि पुष्पमण्डपं संस्थितम् ।
चतुर्दिक्षु चतुष्कोणे सोपाया(न)स्थानमीरितम् ॥ ३६ ॥ 72
वायवे चाथ भल्लाटे नागे वा सर्वहर्म्यके ।
कुर्यान्नृत्ताङ्गनानां च नृत्तयोग्यं तु मण्डपम् ॥ ३७ ॥
रोगस्य च पदे चैव कुक्कुटावासयोग्यकम् ।
दौवारिके च सुग्रीवे मेषवासं च कारयेत् ॥ ३८ ॥ 76
एकं वाथ द्विसालं वा त्रिसालं वार्थ(तुर्य)भित्तिकम् ।
भूपानां पञ्चसालान्तं द्वित्रिसालमथापि वा ॥ ३९ ॥

२६० मानमारे [अध्यायः ३६]
अन्तःसालपदे रोगे निलयान्त(चैन)मण्डपं न्यसेत् ।
मुख्ये(ख्यं) वासं तु सर्वेषां चोक्तवत्कारयेत्सुधीः ॥ ४० ॥ 80
सर्वेषामपि वर्णानां स्था(स्ना)नयोग्यं द्विजन्मनाम् ।
क्षत्रियादित्रयाणां च ङ(तु चो)क्त्तरीत्या प्रयोजयेत् ॥ ४१ ॥
सर्वेषां देववास्थानं मुख्यं वा कल्पयेत्सुधीः ।
प्रधाने(नं) सो(चो)पवासं च धनार्थाय भवेदिह ॥ ४२ ॥ 84
कर्तुश्चित्तवशाद्वापि सर्वेषां तु प्रधानकम् ।
अन्यत्फालं तु सर्वेषां चैकपञ्चालयक्रमात् ॥ ४३ ॥
अन्यत्फालं तु सर्वेषामालय pick/ार्थं द्विपञ्चकम् ।
भित्तिमानं तु सर्वेषां प्राकारस्योक्तवत्कुरु ॥ ४४ ॥ 88
द्वारे च द्वारशालादिगोपुर

गृहप्रवेशविधानम्
अथ वक्ष्ये नराणां च गृहवेशस्य लक्षणम् ।
सर्वेषां जातिहर्म्याणां चोक्तवत् क्रियान्वितम् ॥ १ ॥
उत्तरायणमासे तु दक्षिणायन मे(ने वै)व वा ।
मिथुनं धनुः कन्यां च मीनं चैव विवर्जयेत् ॥ २ ॥
प्रशस्तपञ्चनक्षत्रे सुमुहूर्त्ते सुलग्नके ।
उभयोः स्थिरराशौ च शुक्लपक्षे प्रवेशयेत् ॥ ३ ॥
स्थपतिः स्थापकश्चोभौ गृहवेशं समारभेत् ।
गृहाग्रे मण्डपं कृत्वा प्रपां वा कूटमेव वा ॥ ४ ॥
पञ्चसप्तकरं तत्र गेहता समाग्रकम् ।
षोडशस्तम्भयुक्तं वा द्वादशस्तम्भमेव वा ॥ ५ ॥
विविधानां विधानानां नानावस्त्रैरलङ्कृतम् ।
गोमयालेपनं कृत्वा चोक्तवत्कृतसद्मकम् ॥ ६ ॥
गृहे वा मध्यरङ्गे [वा] पार्श्वे वा चैशकोष्ठके ।
कुर्यादुक्तवच्छिल्पी सा(चा)ङ्कुरार्पणमेव वा ॥ ७ ॥
वास्तुमध्यो(ध्ये ऽ)क्तवच्छिल्पी साधारणबलिं दिशेत्(क्षिपेत्) ।
आपादाष्टारणां च(पाद्यष्टामरांश्चैव) पूजयेत्स्थपतिः प्रभुः ॥ ८ ॥
आर्यादीनां चतुर्षानां(र्णां च) स्थापकेन बलिं(लिः) ददेत्(दीयेत) ।
ब्रह्मादिदेवताश्चैव पूजयेद् विधिवत्(धिना) सह ॥ ९ ॥
वास्तुहोमं ततः कृत्वा तृप्त्यर्थं वास्तुदेवताः ।
शुद्धिं कृत्वा ततः पश्चात्पर्यग्निकरणं गृहम् ॥ १० ॥
जलसंप्रोक्षणं कुर्यात्पुण्याहं वाचयेत्ततः ।
पञ्चगव्येन संप्रोक्ष्य स्थपतिः स्थापकैः सह ॥ ११ ॥

२६२ मानसारे [अध्यायः
पञ्चानां प्रत्यकुर्व्वीत पादप्रक्षालनक्रिया[म् ] ।
विधिवदाचमनं कृत्वा मण्डपान्तः प्रविश्यतु(शेत्ततः) ॥ १२ ॥ 24
स्थण्डिले मण्डलं कृत्वा प्रस्तरे शुद्धशालिभिः ।
नवेन वारिकुम्भानि शुद्धतोयेन पूरयेत् ॥ १३ ॥
सूत्रेण नववस्त्रेण कुम्भानां(नि) परिवेष्टयेत् ।
नालिकेरफलै(लादिभि)श्च युक्तं कूर्च्चञ्च पल्लवैः ॥ १४ ॥ 28
पञ्चाविंशपदं न्यस्य शुद्धतण्डुल(लेन) कारयेत् ।
कुशदर्भान्परिस्तीर्य्य तण्डुले चोक्तवत्क्रमात् ॥ १५ ॥
ब्रह्मादिनवकुम्भाश्(नि) च तण्डुलोपरि विन्यसेत् ।
स्वर्णेन प्रतिमां कृत्वा देवतानां विशेषतः ॥ १६ ॥ 32
तत्तद्वस्त्रेषु संवेष्ट्य तत्तन्मन्त्रेण पूजयेत् ।
उपवासमुपक्रम्य कर्त्ता स्वगृहिणी(

३७] गृहप्रवेशविधानम् २६३
शक्तिगायत्रिमन्त्रेण पूर्णाहुतिं समाचरेत् ।
अधिवासितकुम्भस्थजलेनैवाभिषेचयेत् ॥ २६ ॥ 52
वेश्मद्वारन्तदी(रान्तादि)वेश्मकं गृहं प्रति गृहं प्रति ।
वाहनादीनि संप्रोक्ष्य स्थपतिस्थापकावुभौ ॥ २७ ॥
सर्वमङ्गलघोषैश्च स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ।
पश्चाद् गृहमङ्गलं कुर्यान्नानावस्त्रैश्च शोभितम् ॥ २८ ॥ 56
वितानध्वजसंयुक्तं पुष्पमाल्यैरलङ्कृतम् ।
स्थपतिर्वरवेषाढ्यः प्राप्तपञ्चाङ्गभूषणः ॥ २९ ॥
श्वेतानुलेपनं स्थाप्य(प्यं) स्वर्णयज्ञोपवीतवान् ।
नवशुक्लांशुकोपेवः श्वेतांशुकोत्तरीयवान् ॥ ३० ॥ 60
पादप्रक्षालनं कुर्यात्सकलीकरणां कृतम् ।
धूपदीपं ददेत्(त) पश्चाद् गन्धपुष्पाक्षतैः सह ॥ ३१ ॥
ब्राह्मणैश्च यथाशक्ति वापयेत्स्वस्तिवाचनम् ।
यजमानस्य प्रीत्या च अ(त्यैस्तु चा)न्यैरनुचरैः सह ॥ ३२ ॥ 64
गृहप्रदक्षिणं कुर्याज्जयशब्दादिमङ्गलैः ।
गृहद्वारस्य पुरतः स्थित्वावान्तं च वाचरेत् ॥ ३३ ॥
लक्ष्मीशं ततो नमस्कृत्य याचयेद्धि(दि)ष्टमानकम् ।
मन्त्रम्
हे लक्ष्मि गृहकर्तारं पुत्रपौत्रधनादिभिः ॥ ३४ ॥ 68
सम्पूर्णं कुरु चायुष्यं प्रार्थयामि नमोऽस्तुते ।
एतन्मन्त्रं समुच्चार्य स्थपतिस्थापकावुभौ ॥ ३५ ॥
यजमानाय पश्चात्तु दद्यान्नैवेद्यशेषकम् ।
स्थपतिः(तये) स्थापकानां च(केभ्यो) विप्राणां च(प्रेभ्यश्च) विशेषतः ॥ ३६ ॥ 72
दद्याद् दक्षिणा(णां) ताम्बुलं तत्र सद्यःप्रवेशने ।
तैभ्यः सह स्वपत्न्या चान्नक्षीरोदकादिभिः ॥ ३७ ॥
नानाभूषणदिव्यैः गन्धमाल्याम्बरादिभिः ।
द्विजानां वेदघोषैश्च गीतनृत्तादिवाद्यकैः ॥ ३८ ॥ 76

२६४ मानसारे [अध्यायः ३७]
छत्रचामरसंपूर्णाकलशैर्दधिद्यादिभिः ।
आरुह्य हयदिव्यादीन् यजमानस्य बन्धुभिः ॥ ३९ ॥
अन्यैरनुचरैः सार्धं कुर्याद् ग्रामप्रदक्षिणाम् ।
ततः प्रवेशयेत्सर्वं सर्वमङ्गलघोषकैः ॥ ४० ॥ 80
पश्चाद् बन्धुजनैः सार्धं कुर्याद् ब्राह्मणभोजनम् ।
एवं गृहं तु संवेश्य पश्चात्तु स्थापकादिभिः(भ्यः) ॥ ४१ ॥
वस्त्रभूष्यावाहादीन्दद्यात्कर्ता स्वहस्ततः ।
स्थपतिः स्थापकान्ये(कैरै)त्य युष्मभ्यः(त्वमेवं) प्राप्तवान् गृहम् ॥ ४२ ॥ 84
इत्युक्त्वा यजमानाय पश्चात्तं च विसर्जयेत् ।
आरुह्य भद्रवाहं शुभमथ तच्छिल्पिसङ्घान् ग(ङ्गवेर्ग)जाद्यैः ॥ ४३ ॥
अश्वैरुष्ट्रो(ष्ट्रा)दिनानापरिकरसंहितं दु(तैर्दु)न्दुभिभेदनादैः ।
कर्ता नानान्नसेनारथम(थैर)पि विविधैश्चामरैः पु(प)त्रसङ्घैः ॥ ४४ ॥ 88
यावद् गच्छन्ति(ति) तावत्स्वपुरपरिसरं स ज्ञ(ज)येद्धि(दि)ष्टकार्यैः ॥ ४५ ॥
इति मानसारे वास्तुशास्त्रे गृहप्रवेशविधानं नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥

द्वारस्थानविधानम्
द्वारस्थानस्य विन्यासं लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
देवानां भूसुरादीनां वर्णानां च गृहे गृहे ॥ १ ॥
देवा(भूपा)नां हर्म्यके सर्वे(र्वस्मिन्) प्राकारे मण्डपे तथा ।
चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारं चोपद्वारं यथेष्टकम् ॥ २ ॥
यथान्तरालदेशे तु मध्ये द्वारं प्रकल्पयेत् ।
भित्तिमध्ये यथाकुर्यात्तत्र दोषो न विद्यते ॥ ३ ॥
प्रच्छादनं यथाहर्म्ये द्वारं कुर्यात्तथैशके ।
जलद्वारं यथासारं(लं) निम्नदेशे प्रकल्पयेत् ॥ ४ ॥
दक्षिणे च कवाटे तु द्वारं कुर्यात्तु मुख्यके ।
तिर्यक्मध्ये तु सूत्रः(त्रं) स्यादधोदेशे प्रकल्पयेत् ॥ ५ ॥
देवानां च मनुष्याणां महाद्वारं कवाटके ।
द्वाराणां तु यथामुख्ये युक्त्या सोपानसंयुतम् ॥ ६ ॥
एवं तु देवहर्म्यादिद्वारं कुर्याद् विचक्षणः ।
नराणां च गृहे सर्वे द्वारस्थानं तु वक्ष्यते ॥ ७ ॥
गृहायामे विशाले तु नन्दनन्दपदं भवेत् ।
पूर्वद्वारं च हर्म्याणां महाद्वारं महेन्द्रके ॥ ८ ॥
अथवा मध्यसूत्रस्य वामे द्वारं प्रकल्पयेत् ।
ईशे वाथ पर्जन्ये चादिते(त्यै) चोदिते तथा ॥ ९ ॥
38

:
नैर्ऋत्ये वा मृगे वापि भृङ्गराजपदेऽपि वा ।
Line 11:
गन्धर्वे ...
Wait, what pada comes after Gandharva?
No, after Gandharva is Pushpadanta (already mentioned in 12), or Sugriva (mentioned in 13), Dauvarika (13).
Wait, could it be:
गन्धर्वे [चे]ष्ये तु(तू)पद्वारं?
Wait, look at:
ग न्ध र्वे [ चै ]?
Wait, look at the letter inside [ ]:
It's च with an े on top: [चे].
Then the letter after ]:
Wait, is there an े on top?
Yes, there is an े stroke: शे!
Then त्यु! त् + य + ु = त्यु.
Then ( तू )!
Then पद्वारं!
Wait! शेत्यु + ( तू ) + पद्वारं?
Wait: ...त्यु -> (तू) replaces त्यु!
शेत्यु -> शेत् + तु? `चे

३८] द्वारस्थानविधानम् २६७
कुर्यात्तु ज(जा)ङ्गद्वारमुपद्वारोक्तवस्तुधीः ॥ २३ ॥
पञ्चांशं दक्षिणे तस्य वामे
बन्धां(न्ध्वं)शं स्यात्तत्तयोर्मध्यदेशके ।
हर्म्यायामे नन्दभागैकभागे 48
द्वारं कुर्यान्मानुषाणां निवासे ॥ २४ ॥
हर्म्यायामे मध्यसूत्रस्य वामे
कुर्याद् द्वारं भूसुराणां नृपाणाम् ।
एवं द्वारं शेषकाणां तु कुर्यात् 52
कुर्याद् द्वारं हर्म्यमध्ये सुराणाम् ॥ २५ ॥
इति मानमारे वास्तुशास्त्रे द्वारस्थानविधानं नाम अष्टत्रिंशोऽध्यायः ॥

द्वारमानविधानम्
द्वारमानविधिं वक्ष्ये लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
भूसुराणां सुरादीनां वर्णानां चालयादिकम् (दिषु) ॥ १ ॥
वासे(से) वातायनादीनां कुड्यगोपुरमण्डपे ।
द्वारस्तम्भयुतं(ग्मं) सर्वद्वारमानाद् बहिर्भवेत् ॥ २ ॥ 4
सार्धहस्तं समारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् ।
त्रयोविंशत्युत्सेधं द्वारं सप्तकरान्तकम् ॥ ३ ॥
महद्(द्वा)द्वारमिति प्रोक्तमुपद्वारमिहोच्यते ।
एकहस्तं समारभ्य त्रित्र्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ४ ॥ 8
उपद्वार(रं) त्रिहस्तान्तं सप्ता(प्त)दशविधोदयम् ।
द्वादशाङ्गुलमारभ्य त्रित्रिमात्रविवर्धनात् ॥ ५ ॥
वातायन(नं) द्विहस्तान्त(न्तं) त्रयोदशविधोदयम् ।
शुद्धद्वारोदयं ह्येषं तद्विस्तारमिहोच्यते ॥ ६ ॥ 12
सर्वेषां द्वारतुङ्गार्धं शुद्धद्वारं(र)विशालकम् ।
अथवा द्वारमुख्यानां हर्म्यपादमिहो(वशादु)च्यते ॥ ७ ॥
तत्तत्पादोदये वाथ वसुनन्ददशांशकैः ।
तत्तदेकांशहीनं स्याद् द्वारतुङ्गमिति स्मृतम् ॥ ८ ॥ 16
तदर्धं विस्तृतं प्रोक्तमथ हर्म्यवशो(शादु)च्यते ।
सत्रिपादकरा(रमा)रभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् ॥ ९ ॥
सत्रिपादत्रिहस्तान्तं कन्यसादि नवोदयम् ।
एवं तु क्षुद्रहर्म्ये तु मुख्ये(ख्य)द्वारं प्रकल्पयेत् ॥ १० ॥ 20
द्विहस्तं तु समारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् ।
चतुर्हस्तावसाने स्यात्कन्यसादि त्रयं त्रयम् ॥ ११ ॥

३९] द्वारमानविधानम् २६६
एवं तु मध्यहर्म्ये तु मुख्यं(ख्य)द्वारोदयं भवेत् ।
सार्धद्विहस्तमारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् ॥ १२ ॥ 24
सार्धवेदकरान्तं स्यात्कन्यसादि नवोदयम् ।
मुख्यद्वारमिति प्रोक्तं मुख्यहर्म्ये तु योजयेत् ॥ १३ ॥
सप्तविंशोदयं ह्येवं तदर्धं विस्तृतं भवेत् ।
एवं जातिवशात्प्रोक्तं छन्दादीनां प्रवक्ष्यते ॥ १४ ॥ 28
पञ्चविंशाङ्गुला(लम)रभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ।
त्रयोविंशशतान्तं स्याच्छन्दद्वारविशालकम् ॥ १५ ॥
एकविंशाङ्गुला(लमा)रभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ।
एकविंशं शतान्तं स्याद्विकल्पद्वारविस्तृतम् ॥ १६ ॥ 32
नवपञ्चत्वङ्गुला(लमा)रभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ।
एकपञ्चत्वङ्गुलाधिक्यं शतान्तमाभासविस्तृतम् ॥ १७ ॥
विस्ताराद् द्विगुणोत्सेधं सामान्यमिति कथ्यते ।
द्विगुणात्पादमाधिक्यमर्धाधिकमथापि वा ॥ १८ ॥ 36
तदुत्सेधं नवांशं स्यात्पञ्चाशद्(त्त्वांशं) द्वारविस्तृतम् ।
आयादिकर्मषड्वर्गप्रवाहं(ष्टो) वक्ष्यतेऽधुना ॥ १९ ॥
जातिद्वारोदये सर्वेषा(र्वेसिना)यादिसंग्रहं भवेत् ।
छन्दादीनां तु सर्वेषां तारे चायादिसंग्रहम् ॥ २० ॥ 40
वृद्धिर्हान्यादिसर्वेषां प्रासादस्यांक्तवद् भवेत् ।
कन्यसे कन्यसा मानं मध्यमे मध्यमं तथा ॥ २१ ॥
मुख्ये मुख्यं तु मानं स्यात्कुर्याद् द्वारं शुभावहम् ।
हीनाधिकमानं चेत् श्रे(ष्ठे)ष्ठकन्यसमानकम् ॥ २२ ॥ 44
तद्द्वयोर्मध्यमं चोक्तं मध्यमे तद्द्वयं तु वा ।
सर्वेषामपि वर्णानां सर्वसंपद्विनाशनम् ॥ २३ ॥
शान्तिकादि यथाहर्म्यं द्वारं तच्छान्तिकादिकम् ।
कुर्यादारोग्यमायुष्यं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ॥ २४ ॥ 48
विपरीते नृपादीनां विपत्यं(त्तिं) नित्यमावहेत् ।
द्वारमानमिति प्रोक्तं पादादीन्वक्ष्यतेऽधुना ॥ २५ ॥

२७० मानमारे [अध्यायः
शुद्धद्वारस्य परितः पादोदर्कं(य)द्वार[सं]युक्तम् ।
भौमान्तं वा(स्वा)तपादं वा चोत्तरान्तमथापि वा ॥ २६ ॥ 52
द्वारयोगस्य मूलाग्रे छिद्रं कुर्याद् द्वयोर्द्वयम् ।
पट्टिकाद्वयमूलाग्रे शिखायुक्ता(क्त)द्वारं योजयेत् ॥ २७॥
दारुद्वारमिति प्रोक्तं शिलाभद्रे तु योजयेत् ।
कुड्यद्वारा(रम)र्धभागं स्यात्तद्बाह्ये पञ्चभागिकम् ॥ २८॥ 56
अन्तःसप्तांशयोर्मध्ये द्वारयोगस्य मध्यमे(मम्) ।
तदंश(शे) त्रिचतुर्भागं पञ्चषट्सप्तभागिकम् ॥ २९॥
अष्टांशं योगविस्तारं तदर्थं बहुलं भवेत् ।
विस्तारस्य समं वापि त्रिपादं वाथ कल्पयेत् ॥ ३० ॥ 60
पट्टिकोच्छ्रायतं तारं घनं द्वारस्य योग्यकम् ।
द्वारयोगद्वयं चैव पट्टिकाद्वयमेव वा

३९] द्वारमानविधानम् २७१
तत्पार्श्वे चोत्तरादन्त(नुत्तरान्ते) द्विपयुग्मं तु कारयेत् ।
दक्षिणे तु गणेशं स्याद्वामभागे सरस्वतीम् ॥ ४० ॥ 80
छत्रचामरसंयुक्तं तोरणादिविभूषितम् ।
तस्याधो(धः) पूर्णकुम्भाद्यैः दर्पणाद्यैर्विभूषितम् ॥ ४१ ॥
कुर्यादेवं तु रक्षार्थं सम्पदामास्पदं सदा ।
अथवा द्वारयोगस्य विशालं वक्ष्यतेऽधुना ॥ ४२ ॥ 84
त्रिचतुष्पञ्चषण्मात्रं तस्मात्तु ह्यङ्गुलाधिकम् ।
पञ्चविंशाङ्गुलान्तञ्च(न्तं च) चतुर्विंशाङ्गुलान्तकम् ॥ ४३ ॥
एकविंशाङ्गुलान्तं स्याद् द्वाविंशाङ्गुल(ला)न्तकम् ।
त्रयोविंशाङ्गुलान्तं स्याद् द्वारयोगस्य विस्तृतम् ॥ ४४ ॥ 88
अथवा हस्तमारभ्य त्रित्र्यङ्गुलविवर्धनात् ।
तन्त्रिहस्तावसानं स्यात्कन्यसाद्युत्तमान्तकम् ॥ ४५ ॥
दारुके तु शिला(ले) वापि कुर्याद् द्वारं विचक्षणः ।
क्षुद्रविस्तार(रं) सर्वेषां द्वारयोगविशालकम् ॥ ४६ ॥ 92
द्वारमानं तु सर्वेषां वर्णानां हर्म्यके न्यसेत् ।
देवानां हर्म्यके कुर्यात्तत्र दोषो न विद्यते ॥ ४७ ॥
द्वारभूषणसार्थं स्याद् द्वारमानेन कल्पयेत् ।
तद्विशालायततुल्यं कवाटायामविस्तृतम् ॥ ४८ ॥ 96
एकद्वित्रिचतुष्पञ्च कवाटस्य घनं भवेत् ।
एकं वा द्विकवाटं वा युक्त्वा तत्रैव योजयेत् ॥ ४९ ॥
युग्मदारु न योग्यं स्यादयुग्मं चैव योजयेत् ।
युगलं तत्कवाटं स्याद् दारुयुग्मं प्रयोजयेत् ॥ ५० ॥ 100
दक्षिणस्य कवाटं तु विशालाधिकमायतम् ।
एकद्वित्र्यङ्गुलं वामकवाटं स्याद् द्विहस्त(विहीन)कम् ॥ ५१ ॥
तत्समं शिखं तारं तदर्धं तस्य तुङ्गकम् ।
वृत्ताकारं(रा) शिखा सर्वा मूलोद्भवऋचा(कुचं) भवेत् ॥ ५२ ॥ 104
मध्ये तु चेपशं वामे(ष) शुद्धद्वारावसानकम् ।
त्रिचतुष्पञ्चषण्मा ॰ मध्ये चेपषविस्तृतम् ॥ ५३ ॥