मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

२३८ | मानमारे | [अध्यायः

नवभागं तु विस्तारं तत्समांशमुख्यायतम् ।
मध्यरङ्गं त्रिभागं स्यादंशेनावृत(ता)लिन्द्र(न्द)कम् ॥ २३६ ॥ 472
तद्बहिश्च द्विभागेन मण्डपावृतमेव च ।
तस्मात्त्रिभागषड्भागं विस्तारायामरङ्गकम् ॥ २३७ ॥
कुर्यात्तु शिल्पि(ल्प)विद्भूभिर्मुखमण्डप(पं) मध्यमे ।
तत्पुरे पार्श्वयोश्चैव ए(चै)कभागेन(ना)लिन्द्र(न्द)कम् ॥ २३८ ॥ 476
तद्बहिस्तद्वशात्कुर्यान्मण्डपं तद्व्यंशकम् ।
शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात् श्री(च्छ्रो)रूपाख्यं च मण्डपम् ॥ २३६ ॥
एवं देवालये कुर्याद् भूपा[भिषे]कयोग्यकम् ।
दशभागविशालं स्याद्द्विंशत्यंशं तदायतम् ॥ २४० ॥ 480
मध्यरङ्गं युगांशं स्यान्मध्यस्तम्भान् परित्यजेत् ।
तद्बहिश्चावृतांशेन(ना) लिन्द्रं(न्दं) द्व्यंशेन मण्डपम् ॥ २४१ ॥
तद्बहिश्चावृतांशेन चोर्ध्वं तु जलस्थलम् ।
तस्मात्तु तन्मुखे रङ्गं द्व्यंशं षड्भागमेव च ॥ २४२ ॥ 484
तन्मुखे पार्श्वयोश्चैव मण्डपाकारं योजयेत् ।
मङ्गलाख्यमिति प्रोक्तं शेषं तु पुरतो(त ऽ)क्तवत् ॥ २४३ ॥
एवं तु नृपहर्म्ये तु तुलाभारार्थयोग्यकम् ।
भूपानां च यथास्थाने(न)मण्डपं बक्ष्यते क्रमात् ॥ २४४ ॥ 488
एकादशविभागेन मूलविस्तारदीर्घ(दैर्ध्य)कम् ।
तत्समांशेन विस्तारमेकद्वित्रिमुख्यायतम् ॥ २४५ ॥
विस्तारसमसूत्रं स्यात्कुर्यादास्थानमण्डपम् ।
मूलमण्डपमध्ये तु पञ्चपञ्चाशरङ्गकम् ॥ २४६ ॥ 492
तद्बाह्ये द्वित्रिभागेन परितो मण्डपं भवेत् ।
चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारं कर्णे लाङ्गलभित्तिकम् ॥ २४७ ॥
बाह्ये च द्वित्रिभागेन भृतालिन्दकम्[कं भवेत्] ।
चतुर्दिक्षु [द्वि]त्रिभागेन भद्रद्वारखसंयुतम् ॥ २४८ ॥ 496
पार्श्वे सोपानसंयुक्तं हस्तिहस्तविभूषितम् ।
सोपपीठमधिष्ठानं स्तम्भादीन्प्रस्तरान्वितम्(तान्) ॥ २४६ ॥

३४] मण्डपविधानम् २३६
प्रस्तरोर्ध्वे विशेषोऽस्ति चूली(लि)हर्म्यादिमण्डितम् ।
मध्यरङ्गोर्ध्वकूटं स्यात् ष(बै)कद्वित्रितलं तु वा ॥ २५० ॥ 500
रत्नप्रासादरङ्गे तु प्रागुक्तवदलङ्कृतम् ।
तन्मुखे च प्रपां कुर्याद् युक्तमायामं तु कल्पयेत् ॥ २५१ ॥
नाटका(क)विस्तरं पञ्चपञ्चभागेन योजयेत् ।
पार्श्वे चैव त्रिभागेन बहुपादसमन्वितम् ॥ २५२ ॥ 504
सोपपीठाङ्घ्रिसंयुक्तं प्रस्तरं च प्रपाङ्गकम् ।
प्रमुखे भद्रसोपानं कर्णौ लाङ्गलभित्तिकम् ॥ २५३ ॥
शिले वा दारुजे वापि मिश्रद्रव्येण कारयेत् ।
शेषं तु देवतास्थानं मण्डपोक्तवदाचरेत् ॥ २५४ ॥ 508
एवमास्थानयोग्यं स्यात्तत्त्वराचरयोग्यकम् ।
चतुःषड्भागविस्तारमा(रा)यामं [च] तत्प्र

२४० मानमारे [अध्यायः
तस्मादेव द्विभागेन निर्गमं भद्रविस्तृतम् ।
मण्डपे वंशमूलाग्रे त्रिभागं भद्रविशालकम् ॥ २६४ ॥ 528
निर्गमं च द्विभागं स्याद् भद्रावृतवारकम् ।
मण्डपे चोर्ध्वकूटं स्यात् शा(च्छा)लाकारं तु योजयेत् ॥ २६५ ॥
अष्टवक्त्रसमायुक्तं कर्णेषु कर्करीकृतम् ।
मध्यसूत्रं तु(तस्य) वामे तु द्वारं कुर्याद् विचक्षणः ॥ २६६ ॥ 532
श्रीविशालमिति प्रोक्तं महिष्यावासमण्डपम् ।
चतुःषड्भागविस्तारं आ(रा)यामं [च] मण्डपं भवेत् ॥ २६७ ॥
द्विद्विभागेन संयुक्तं तन्मध्ये चाङ्गणं भवेत् ।
द्विचुतुर्भागविस्तारं वासमायाममीरितम् ॥ २६८ ॥ 536
तत्पुरे पृष्ठभागान्तं चैकद्वांशेन कारयेत् ।
तद्वहिर्द्वारमेकेन परितः कूटाकृतिस्तथा ॥ २६९ ॥
वंशमूलाग्रयोर्वासं त[द्]द्वारं वासमध्यमे ।
मण्डपे सूत्रमध्यं तु (मध्यसूत्रस्य) वामे द्वारं तथायते ॥ २७० ॥ 540
एवं सोमार्कनामस्य(स्यात्) वैश्यानां च (ब्राह्मणानां) पचनालयम् ।
षडेव(तच्च) विस्तारदीर्घे(दैर्घ्ये)षु द्विद्विभागेन वर्धनात् ॥ २७१ ॥
अन्यत् क्षत्रियसर्वेषां युगभागेन मण्डपम् ।
विस्तारं द्विगुणान्तं स्याद् द्विद्विभागेन वर्धनात् ॥ २७२ ॥ 544
यथा तद्विनियोगार्थं मण्डपं वैश्यशूद्रयोः ।
तत्तच्चित्तवशात्सर्वमष्टादिग्भागभित्तिकम् ॥ २७३ ॥
देवानां भूसुराणां च मण्डपं जातिरूपकम् ।
भूपानां मण्डपे(पं) सर्वे(र्वं) छन्दरूपमितीरितम् ॥ २७४ ॥ 548
वैश्यकानां तु सर्वेषां विकल्पं चेति कथ्यते ।
शूद्राणां मण्डपं सर्वमाभासमिति कीर्तितम् ॥ २७५ ॥
केचिद् भद्रविशेषेण जातिरुक्ता पुरातनैः ।
द्विवक्त्रं दण्डकं प्रोक्तं त्रिवक्त्रं स्वस्तिकं तथा ॥ २७६ ॥ 552
त्रिवक्त्रं लाङ्गलाकारं नन्द्यावर्तं चतुर्मुखम् ।
षण्मुखं मौलिकं प्रोक्तं मण्डपं चाष्टवक्त्रयुक् ॥ २७७ ॥

३४] मण्डपविधानम् २४१
एवं तु सर्वतोभद्रं सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
वक्ष्यते विधिना सम्यक् सर्वग्रामार्थमण्डपम् ॥ २७८ ॥ 553
समाश्रं वायतायामं युग्मं वायुग्मभित्तिकम् ।
लुपां वा प्रस्तराङ्गं वा तप्ल(ल्पा)च्छादनमेव च ॥ २७९ ॥
लुपासंयुक्तं तु सर्वाङ्गं सभा चेति प्रकीर्तितम्(वा) ।
परितः प्रस्तरं मध्ये चोर्ध्वं कूटं तु मण्डपम् ॥ २८० ॥ 560
प्रस्तराङ्गं तु सर्वाङ्गं मण्डपं चेति कथ्यते ।
मण्डपं वा सभां वापि ग्रामयोग्यं यथादिशि ॥ २८१ ॥
नगरे च यथाकारं द्विगुणाब्ध्यर्धकायतम् ।
पादोनं द्विगुणं वापि द्विगुणं पत्तने न्यसेत् ॥ २८२ ॥ 564
विस्तारद्विगुणायामं शूद्रखर्वटयोग्यकम् ।
अधिष्ठानाद्यलङ्कारं सर्वं प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ २८३ ॥
यात्रामार्गेषु सर्वेषां कारयेन्मण्डपं सुधीः ।
प्रपाङ्गं मण्डपं वापि यथायुक्त्या प्रयोजयेत् ॥ २८४ ॥ 568
ब्रह्मक्षत्रियवैश्यशूद्रचतुर्वर्णे यदुक्तं तु तत्
देवानां भवति त्वनन्तरान्तरं शूद्रैर्विंशा(शैः) क्षत्रियैः ।
तद्विप्रैर्भवति त्वनन्तरान्तरं क्षत्रैर्विंशा(शैः) शूद्रकम्(कैः)
राजानो(ज्ञाः)भवति त्वनन्तरान्तरं शूद्रैर्विंशां(शा) वश्यकैः(क्षत्रियैः) ॥२८५॥ 572
शूद्रैर्युक्तं मण्डपं शूद्रकाणाम्
अन्येषां तज्जातियोग्यं तु कुर्यात् ।
चोक्त(चेत्त)द्विप्रजात्यादि चोक्तम्
कर्ता भर्ता सर्वथा नाशमीयात् ॥ २८६ ॥ 576
इति मानमारे वास्तुशास्त्रे मण्डपविधानं नाम चतुस्त्रिंशोध्यायः ॥
30

शालाविधानम्

सुराणां भूसुराणां(पतीनां) च वर्णानां वासयोग्यकम् ।
सर्वासामपि शालानां लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ॥ १ ॥
दण्डकं स्वस्तिकं चैव मौलिकं च चतुर्मुखम् ।
सर्वतोभद्रकं चैव वर्धमानं च षड्विधम् ॥ २ ॥
त्रिहस्तं तु समारभ्य द्विद्विहस्तविवर्धनात् ।
त्रयोविंश[त्] करान्तं स्यादेकादशविशालकम् ॥ ३ ॥
युग्महस्तविधानेन चतुर्हस्तं समारभेत् ।
चतुर्विंश[त्] करान्तं स्याद् द्विद्विहस्तविवर्धनात् ॥ ४ ॥
एवमेकादशं प्रोक्तं चैकशालाविशालता ।
सप्तहस्तं समारभ्य द्विद्विहस्तविवर्धनात् ॥ ५ ॥
नवपङ्किकरान्तं स्यात्सप्तधा विस्तृतं भवेत् ।
अष्टहस्तं समारभ्य विंशद्धस्तावसानकम् ॥ ६ ॥
द्विद्विहस्तप्रवृद्धेन कारयेत् शि(च्छि)ल्पिकोत्तमः ।
विस्तृतं सप्तधा चैव स्वस्तिकं मौलिकं तथा ॥ ७ ॥
विस्तार(रं) द्विद्विहस्तेन वर्धनाद् द्विगुणान्तकम् ।
देवानां च तपस्वी(स्वि)नां शालादीर्घ(दैर्घ्यं) प्रकीर्तितम् ॥ ८ ॥
द्विगुणां वा(णान्ता)यताः शाला भूसुरादिचतुष्टये ।
शालाविशालता[मा]रभ्य पादार्धं त्रिपादकम् ॥ ९ ॥
तत्समं वाधिकायामं तस्मात्पादाधिकं तु वा ।
त्रिपादं वा समाधिक्यं शालायामं प्रकल्पयेत् ॥ १० ॥
तद्विस्तारसमोत्तुङ्गं सपादार्धं तु तुङ्गकम् ।
त्रिपादाधिकमुत्सेधं विस्तारं(र)द्विगुणोदयम् ॥ ११ ॥

३५] शालाविधानम् २४३
प्रथमं शान्तिकोत्सेधं द्वितीयं पौष्टिकोदयम् ।
तृतीयं जयदोत्तुङ्गं चतुर्थं धनदोदयम् ॥ १२ ॥ 24
पञ्चमं चाद्भुतोत्सेधं जन्मादिस्तूपिकान्तकम् ।
अन्यैस्तु सर्वशालानां भित्ति(भक्ति)मानेन विस्तृ(चोन्न)तम् ॥ १३ ॥
आदिभूमे(म्या)श्च पादादिषट्सप्ताष्टनवांशकम् ।
दशांशेन विहीनं स्यादूर्ध्वं चोर्ध्वतलोदयम् ॥ १४ ॥ 28
अध्यर्धं प्रस्तरोत्सेधं चार्धेनैवोर्ध्ववेदिका ।
तदूर्ध्वं ग्रीवतुङ्गं स्याद् ग्रीवस्तुङ्गाद्वयं शिरः ॥ १५ ॥
मस्तकार्धं शिखोत्तुङ्गमनुत्सेधमिति कथ्यते ।
देवानां भूसुराणां च भूपानां वैश्यशूद्रयोः ॥ १६ ॥ 32
तपस्विनामा श्रमिणां च हस्त्यश्वरथयौधिनाम् ।
बौद्धानां यागहोमादिशिल्पिनां गणिकादि(दी)नाम् ॥ १७ ॥
एकशाला(लं) द्विशाला(लं) च त्रिशालाञ्च(लं च) चतुर्मुखम् ।
पूर्वोक्ततैत(ति)लानां च द्विजात्यादिषु योग्यकम् ॥ १८ ॥ 36
एकानेकतलान्तं स्याच्चूलिहर्म्यादिमण्डितम् ।
प्रासादवदलङ्कृत्य देवभूसुरभूपतेः ॥ १९ ॥
चूलिहर्म्यं विना कुर्याद् वैश्यशूद्रादिजन्मनाम् ।
शालायाः परितोऽलिन्द्रं(न्दं) पृष्ठतो भद्रसंयुतम् ॥ २० ॥ 40
पुरतो मण्डपोपेतं सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
एवं तु मानुषाणां च तैत(ति)लानां च कारयेत् ॥ २१ ॥
शालामध्ये च देवानां वासं कुर्याद् विचक्षणः ।
शालायाः पार्श्वतो वासं द्विजात्यादिषु सर्वशः ॥ २२ ॥ 44
शालायामे तु वासं च वंशमूले तु योजयेत् ।
गुहिणीनां तु शालायां सव्यवासं प्रकल्पयेत् ॥ २३ ॥
उक्तानां सर्वजातीनां दण्डकं तु चतुर्दिशि ।
पूर्वे वा दक्षिणे वापि पश्चिमे दण्डकं न्यसेत् ॥ २४ ॥ 48
एवं चामात्ययोग्यं स्यान्नोदग्द्वारं महीभृताम् ।
दक्षिणे पश्चिमे शालायुक्तं स्वस्तिकमेव च ॥ २५ ॥

An authentic, line-by-line Markdown transcription of the provided page of the Mānasāra (Chapter 35 / शालाविधानम्):

२४४              मानमारे             [अध्यायः
तदेवान्यासु सर्वेषु(र्वांसु) दिक्षु शालां विना न्यसेत् ।
पूर्वं वा दक्षिणे वापि पूर्वं वा चोत्तरंऽपिवा ॥ २६ ॥            52
पश्चिमे चोत्तरे वापि स्वस्तिकं च विनाशकम् ।
पूर्वे च दक्षिणे स्वच्छ(चैष) याम्ये प्रत्यक् तथोत्तरे ॥ २७ ॥
शालासंयोगमेवं स्यान्मौलिकं तदुदीरितम् ।
पूर्वैश्च(वें) चोत्तरे प्रत्यगुदक् पूर्वे च दक्षिणे ॥ २८ ॥      &emsp

[३५] शालाविधानम् २४५

मण्डलेशादिभूपानां दण्डकादिस्वस्तिकान्तकम् ।
केचित्त्रिविधमौलीनां सर्वशाला च योग्यकम् (का) ॥ ४० ॥ 80
दण्डकादिक्रमात् शा(च्छा)लाविन्यासं वक्ष्यतेऽधुना ।
पूर्वे च पश्चिमे शाला प्रत्यक् प्रागालयं तु वा ॥ ४१ ॥
उत्तरे याम्यशालायां सौम्यशालां (स्यालयं) च दक्षिणे ।
अतश्चाथ चतुर्दिक्षु तत्तच्छालां प्रकारयेत् ॥ ४२ ॥ 84
पूर्वशाला च ए(तु चै)कं च तद्द्वारं पश्चिमे भवेत् ।
दण्डकं दक्षिणे शाला तद्द्वारं चोत्तरे(रस्यां) दिशि ॥ ४३ ॥
एकशाला यथाप्रत्यक् तद्द्वारं प्राग्दिशस् (दिशि) तथा ।
उदक् दण्डकशालानां कुर्याद् द्वारं तु दक्षिणे ॥ ४४ ॥ 88
विस्तारमेकभागं वा चेष्टभागा(गमा)यते(तं) तथा ।
यथेष्टदेशे तत्कुर्यात् शा(च्छा)लानिन्द्र(न्द)मुदीरितम् ॥ ४५ ॥
इष्टदीर्घितपादं स्यात्कुड्य(ढ्यं) पादसमन्वितम् ।
पुरतः पादयुक्तं वा पृष्ठे कुड्यं प्रकारयेत् ॥ ४६ ॥ 92
प्राकारान्तर्बहिर्वापि वेदिकाद्यै(दिभि)रलङ्कृतम् ।
एतत्तु दण्डकं प्रोक्तं प्राकारादिवमाय(समायु)तम् ॥ ४७ ॥
विस्तारे चैकभागेन त्रिभक्त्यायाममीरितम् ।
ललाटे द्वितय(ल)स्योर्ध्वं दण्डखण्डितवद् भवेत् ॥ ४८ ॥ 96
पण्डशालाख्यकं प्रोक्तमेतत्सर्वजनार्हकम् ।
तत्पुरे(रोऽ)लिन्द्र(न्द)संयुक्तं भिन्दशाला प्रकीर्तितम् (ता) ॥ ४९ ॥
विस्तारे द्व्यंशकं कृत्वायामे चैवं त्रिभागिकम् ।
मूले शाला विशालं (ला) स्यात्पुरतो वारमंशकम् ॥ ५० ॥ 100
मुखशालावि(द्वि)नेत्रे (त्रा) च वासमेकैकभागिकम् ।
परितो वारमेकांशं द्विललाटं तु पूर्ववत् ॥ ५१ ॥
मध्ये द्वारं तु संयुक्तं मुखे चैकतलान्वितम् ।
एवं तु देवतायोग्यं दण्डकान्तमुदीरितम् ॥ ५२ ॥ 104
द्विचतुर्भागविस्तारमा(रा)यामं तत्प्रकल्पयेत् ।
शालाविशालतांशेन तत्पूर्वेऽलिन्द्र(न्द)मंशकम् ॥ ५३ ॥

२४६ मानमारे [अध्यायः
एकद्वि(द्वां)शेन वासं स्याद्यथामूलं तु योजयेत् ।
अथवा द्विद्विभागेन वासं तद्वंशमूलके ॥ ५४ ॥ 108
वंशाग्रे रङ्गसंयुक्तं तत्पुरे(रोऽ)लिन्दं भागतः ।
अथवा मध्ये प्रतिष्ठाने ल(तू)क्तवासद्वयं न्यसेत् ॥ ५५ ॥
अन्तर्वासं बहिर्वासं द्वार(रं) मध्यं(ध्ये) तु वामके ।
अथवा चायताध्र्धेन मध्ये कुड्यं च कल्पयेत् ॥ ५६ ॥ 112
द्वारं तत्कुड्यपार्थ्वे तु वासमेत(कं) द्वयं भवेत् ।
एतत्तु दण्डकं प्रोक्तं शे' प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ ५७ ॥
सर्वेषा(र्वासा)मपि जातीनां सर्वकामार्थयोग्यकम् ।
द्विचतुर्भागविस्तारमा(रा)यामं [च] तत्प्रकल्पयेत् ॥ ५८ ॥ 116
मुखशाला विशाला च चतुर्भागं तथायतम् ।
पुरतोऽलिन्द्र(न्द)मेकांशं भित्तिं कुर्यात्समन्ततः ॥ ५९ ॥
मूलाग्रे द्विद्विभागेन वासरङ्गं च कल्पयेत् ।
अथवा चैकद्विभागेन वास(सं) वंशाग्रमूलयोः ॥ ६० ॥ 120
कुर्यात्तु मध्यमे रङ्गं पृष्ठे पार्श्वे च भित्तिकम् ।
पूर्वे च स्तम्भसंयुक्तं मध्ये स्तम्भान्विवर्जयेत् ॥ ६१ ॥
परितो द्वारमेकांशं दण्डकं परिकीर्तितम् ।
शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्सर्वजात्यार्हकं भवेत् ॥ ६२ ॥ 124
चतुःपञ्चभागविस्तारं आ(रा)यामं [च] तत्प्रकल्पयेत् ।
मध्ये च द्विचतुर्भागं शाला [या] विस्तारमायतम् ॥ ६३ ॥
एकद्विद्विभागं वा(द्वि) वासं वा चैकवासयुक् ।
वंशमूलाग्रयोर्वासं वंशमूलैकवासकम् ॥ ६४ ॥ 128
तद्बहिः पुरतोऽलिन्दमेकभागेन कारयेत् ।
तद्बहिः परितः कुड्यं युक्तं वाङ्घ्रियुतं तु वा ॥ ६५ ॥
तद्बहिर्भित्तियुक्तं चेत्परितोऽशेनालिन्दकम् ।
एकद्वि(द्वां)शेन भद्रं स्यान्निर्गमं विस्तृतं भवेत् ॥ ६६ ॥ 132
चतुर्दिक्क(क्षु) भद्रसंयुक्तं द्वितलाटं तु पूर्ववत् ।
द्वितलं कार्यहर्म्यादि प्रासादवदलङ्कृतम् ॥ ६७ ॥

३५] शालाविधानम् २४७
अथवा शाल(ला)कूटादीन् विनालिन्देन भूषितम् ।
मध्यसूत्रं तु(त्रस्य) वामे तु द्वारं कुर्याद्विचक्षणः ॥ ६८॥ 136
केचिच्छाला वि(द्वि)भागं स्यात्पुरतोऽलिन्दं भागतः ।
यथेष्टदिग्वासयुक्तं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ ६९॥
एतत्तु दण्डकं प्रोक्तं देवभूसुरभूपतेः ।
तदेव परितोऽलिन्दं विना सर्व जनार्हकम् ॥ ७० ॥ 140
तस्माद् द्विं(द्वां)शाधिकायामं विस्तारं पूर्ववद् भवेत् ।
वंशमूलाग्रयोर्वासं चतुर्भागेन कारयेत् ॥ ७१ ॥
तद्द्वयोर्मध्यरङ्गं स्याच्चतुर्भागेन योजयेत् ।
पुरतः पृष्ठतोऽलिन्दं तत्तश्चैकद्विभागिकम् ॥ ७२ ॥ 144
शेषं तु पूर्ववत्कुर्याद् दण्डकं सर्वजाति(ती)नाम् ।
पञ्चसप्तांशविस्तारमा(रा)यामं [च] तत्प्रकल्पयेत् ॥ ७३ ॥
मध्ये पञ्चांशकं वापि पार्श्वयोर्द्विद्विभागतः ।
कुर्यान्मण्डपं शेषं च पुरतः पृष्ठ[तोऽ]लिन्दकम् ॥ ७४ ॥ 148
तत्तद्वाह्यावृतांशेन द्वारं भद्रं द्विभागिकम् ।
कूटकोष्ठादिसर्वाङ्गं प्रासादवदलङ्कृतम् ॥ ७५ ॥
एवं तु दण्डकं प्रोक्तं देवानां वासयोग्यकम् ।
षड्भक्तिविस्तृतायाममष्टभागेन योजयेत् ॥ ७६ ॥ 152
त्रिचतुर्ह्यंशकं वापि मध्ये रङ्गं प्रकल्पयेत् ।
पृष्ठतोऽलिन्दकं कुर्यादेकद्व्यंशेन मे(चै)व वा ॥ ७७॥
पुरतोऽलिन्द्र(न्दं) भागं स्याद्वासयुग्म(ग्मं) युगांशकम् ।
वंशमूलाग्रयोर्वासं मध्ये रङ्गं न्यसेद् बुधः ॥ ७८ ॥ 156
अथवा तच्चतुष्कर्णे वासं तं तं द्विभागतः ।
अथवा द्वितलाटे च निवासत्रयमेव च ॥ ७९॥
परितो द्वा(द्या)रमेकांशं कुर्याद् द्व्यंशेन मे(चै)व च ।
मध्यसूत्रात् तु(त्रस्य) वामे तु द्वारं कुर्याद् विचक्षणः ॥ ८० ॥ 160
एकानेकतलोपेतं प्रासादवदलङ्कृतम् ।
एतत्तु दण्डकं प्रोक्तं सर्वजात्यार्हकं भवेत् ॥ ८१ ॥

२४८ मानमारे [अध्यायः
दण्डकानां च सर्वेषां प्रमुखे मण्डपं न्यसेत् ।
विस्तारं तत्समं वापि द्विगुणं त्रिगुणं तु वा ॥ ८२ ॥ 164
यथेष्टांशेन परितो मण्डपं मध्यमाङ्गणम् ।
मुखे वासविशालं स्यात्तत्समं पृष्ठभद्रकम् ॥ ८३ ॥
तदर्धं निर्गमं वापि भद्र(द्रं) वासवशान्यसेत् ।
मण्डपस्य वशाद् भद्रं तन्मुखे कर्करीकृतम् ॥ ८४ ॥ 168
शालाया दण्डकायामे नवभाग(गे) विभाजिते ।
गृहस्य दक्षिणे पञ्चभागं वामे गुणांशकम् ॥ ८५ ॥
तद्द्वयोर्मध्यदेशे तु द्वारं कुर्याच्च विचक्षणः ।
सर्वेषामपि शालाश्च(व) कर्तुं(र्तृ) राश्या(शिम)नुबर्ज(र्त)येत् ॥ ८६ ॥ 172
प्रह्वयं दण्डकाः(का)शाला गृहिणी चा(ण्या)नुकूलकम् ।
मेषस्य मीनकुम्भस्य पूर्वस्य(र्वे च) दक्षिणे शुभम् ॥ ८७ ॥
कुलीराच्चमिथुनस्य दक्षिणे पश्चिमालयम् ।
तौलि(तुला)सिंहस्य(योः) कन्यायाः पश्चिमे चोत्तरे शुभम् ॥ ८८ ॥ 176
ग्राह्यवृश्चिकचापस्य प्रागुदग्दिशि रा(चा)लयम् ।
न कुर्यादेकशालाश्च शुभमन्यैः पुरोक्तवत् ॥ ८९ ॥
एवं राशिबशाच्छाला दण्डकं तदुदीरितम् ।
एकशालाश्चतुर्दिक्षु गृहारम्भमिहोच्यते ॥ ६० ॥ 180
कुम्भे च मकरे पूर्वे मेषे च वृषभे यमे ।
सिंहकर्कटके प्रत्यक् वृश्चिके तौलि(तुले) चोत्तरे ॥ ६१ ॥
गृहारम्भमिति प्रोक्तं सुमुहूर्ते सुलग्नके ।
अन्यथा सर्वशालाश्च यद्यन्मासे समारभेत् ॥ ६२ ॥ 184
अन्यानुक्तचतुर्मासे सर्वहर्म्यांश्च कारयेत् ।
चतुर्दिक्षु वास्तुपुरुषं चतुर्भागेन योजयेत् ॥ ६३ ॥
यन्माने सर्वहर्म्यं च कारयंतु शुभावहम् ।
विदिक् वास्तुपुरुषं चेत्सर्वहर्म्यं न कारयेत् ॥ ६४ ॥ 188
वास्तुभूतयथाहर्म्यं विपरीते विपत्करम् ।
तस्मात्तु वास्तुशयनं ज्ञापयेद् वक्ष्यतेऽधुना ॥ ६५ ॥

णे प्रतिपार्श्वे तु कुड्यद्वारं तु संयुतम् ॥ १०७ ॥ First word:अङ्गणे`.

Line 25:
शालायामे विशाले वा द्वारं कुर्यात्पू(थ पू)र्ववत् ।

Line 26:
एकानेकतलोपेतं नैर्ऋत्ये तु विचक्षणः ॥ १०८ ॥
Right margin: 216.

Line 27:
एवं तु स्वस्तिकं प्रोक्तं पूर्वोक्तानां तु योग्यकम् ।

Line 28:
दशभागं विशाले तु चायामं द्वादशांशकम् ॥ १०९॥

Bottom:
31

4. Formatting and Guidelines Check:
   • Line by line transcription prefixing with , , etc.
   • No LaTeX math syntax.
   • Include headers, page numbers, line numbers on margins if appropriate, or keep the pure lines mapped 1:1 with the text lines.
   • Let's check the lines on the page:
     Top header is 1 line.
     Verses: 28 lines.
     Bottom page number / footer: 1 line (31).
   • Total lines = 1 (header) + 28 (text) +

३५० मानमारे [अध्यायः
द्विशालाविस्तृतं चैव त्रिभागेनैव कारयेत् ।
पूर्ववत्पुरतोऽलिन्दं त्रिभागेनैव विशालता ॥ ११० ॥ 220
वासनात्(सं च) त्रित्रिभागं स्यात् शे(च्छे)धं प्रागुक्तवन्नयेत् ।
एवं तु स्वस्तिकं प्रोक्तं मौलिकं वक्ष्यतेऽधुना ॥ १११ ॥
दशभागविशाले तु द्विभागायाममधिकम् ।
त्रिशालामध्यदेशे तु वेदांशं विस्तृताङ्गकम् ॥ ११२ ॥ 224
आयामं चाष्टभागं स्यादंशेनायुतालिन्दकम् ।
तत्पृष्ठपार्श्वयोश्चैव द्वि(अं)शं शालाविशालकम् ॥ ११३ ॥
द्विद्विभागेन वासं स्यात्कर्णयोश्च द्वयं त्रिकम् ।
तद्वृद्धिः परितोऽलिन्दमेकद्वि(ह्यं)शेन मे(वै)व वा ॥ ११४ ॥ 228
पट्टवज्रं च समं तारं चैकद्व्यंशेन निर्गमम् ।
एकानेक तलोपेतमङ्गणे नैऋत्यवायवे ॥ ११५ ॥
एवं तु मौलिकं कुर्यात्पूर्वोक्तानां तु योग्यकम् ।
द्वादशांश(शं) विशाले तु तस्माद् द्वंशाधिकायतम् ॥ ११६ ॥ 232
पुरतः पृष्ठभागे तु कुर्यादंशेनालिन्दकम् ।
शालाकारं त्रिभागं वा पुरतो द्वारदण्डकम् ॥ ११७ ॥
शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
सैकार्कभागविस्तारमध्यर्धा(धिका) शेनायतं तथा ॥ ११८ ॥ 236
पञ्चभागदशांशेन विस्तारायामतोऽङ्गकम् ।
तद्वृद्धिः परितोऽशेन वारं शालाद्वयांशकम् ॥ ११९ ॥
तत्पृष्ठपार्श्वयोरलिन्दं चैकभागेन कारयेत् ।
शालाकारं त्रिभागं वा त्रित्रिभागेन मण्डपम् ॥ १२० ॥ 240
शालानां मध्यमे वासं तन्त्रिभागेन कारयेत् ।
सन्ध्ययो(न्ध्यो)श्चाप्रयोश्चैव [तु] मण्डपं स्याच्चतुर्विधम् ॥ १२१ ॥
वासं च(सस्य) त्रयसंयुक्तं बहिर्वार(रा)वृतांशकम् ।
मध्ये द्वारं प्रकर्तव्यं पञ्चद्वि(ह्यं)शेन भद्रकम् ॥ १२२ ॥ 244
पृष्ठे च पार्श्वयोर्मध्ये युक्त्या भद्रं तु योजयेत् ।
कर्णैकभद्रं स्यात् शा(च्छा)लाग्रे नेत्रभद्रकम् ॥ १२३ ॥

३५] शालाविधानम् २५१
कर्णहर्म्यादिसंयुक्तं प्रासादवदलङ्कृतम् ।
एकानेकतलोपेतं वासं वासोपरि न्यसेत् ॥ १२४ ॥ 248
एतत्तु मौलिकं प्रोक्तं देवतानां च योग्यकम् ।
तदेव कोणे चाम्ये तु वासमध्ये तु मण्डपम् ॥ १२५ ॥
एवं तु चक्रवर्ती(र्त्ति)नां कुर्यादालयं विदुः ।
एवं तु मौलिकं प्रोक्तं वक्ष्यते चतुरालयम् ॥ १२६ ॥ 252
विस्तारे दशभागे(गं) तु चायामे द्वादशांशकम् ।
द्विचतुर्भाग(गं) तन्मध्ये विस्तारायामतोऽङ्गणम् ॥ १२७ ॥
तद्बहिश्श्रावृतांशेन नन्द्यावर्तं चालिन्दकम् ।
तद्बहिश्च चतुःशाला पूर्व्वादिकमान्न्यसेत् ॥ १२८ ॥ 256
प्रागुदक्दक्षिणायामं दक्षिणे च ललाटकम् ।
याम्ये प्राक्प्रत्यगायामं पश्चिमे तु ललाटकम् ॥ १२९ ॥
पश्चिमे याम्यु(म्यो)दक्दीर्घं तद्वक्रं च तथोत्तरे ।
उदक् प्राक् पश्चिमे दीर्घं तस्य नेत्रं तु पूर्वके ॥ १३० ॥ 260
तत्तच्छालाविशाले तु तदंशेन गुणांशकम् ।
पूर्वे च पश्चिमे शाला तत्तद्दीर्घं(दैर्घ्यं) षडंशकम् ॥ १३१ ॥
दक्षिणे चोत्तरे शाला चाष्टांशं च तथा(स्या)यतम् ।
एवमेतच्चतुःशाला दण्डकाकृतिसंयुतम् ॥ १३२ ॥ 264
तद्बहिः परितो वारं चैकद्व्यंशेन मे(चै)व च ।
एकद्वित्रिद्वियोगं वा नेत्रविस्तारनिर्गमम् ॥ १३३ ॥
तत्तच्छाला द्विनेत्रं(त्रा) स्याद्बहिर्नेत्रैकनिर्गमम् ।
चतुर्नेत्रं बहिः पश्येत्तस्मादेवं चतुर्मुखम् ॥ १३४ ॥ 268
अधिष्ठानादिवर्गाढ्यं प्रासादवदलङ्कृतम् ।
एकानेकतलोपेतं सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ १३५ ॥
एवं चतुर्मुखं प्रोक्तं नन्द्यावर्ताकृतिर्भवेत् ।
द्वादशांश(यं) विशाले तु मनुभागं तथायतम् ॥ १३६ ॥ 272
चतुःषड्भागविस्तारमा(रा)यामं [च] मध्यमाङ्गणम् ।
तद्बहिश्श्रावृतांशेन पूर्ववत्तदलिन्दकम् ॥ १३७ ॥

...? No, it's स्यादङ्घ्रशाला. Wait, is there an ि? No, there is no िcurve reaching to the left. Wait, look atविस्तारं: the िgoes clearly overव. In स्यादङ्घ्रशाला, there is NO िcurve. It isस्यादङ्घ्रशाला`.

• Line 3:
  विस्तारं पूर्ववत्कुर्यादथवा त्र्यंशालिन्दकम् ॥ १३८॥
  Meter:
  वि-स्ता-रं पूर्-व-वत्-कुर्-या- (8)
  द-थ-वा त्र्यं-शा-लिन्-द-कम् (8)
  Number: ॥ १३८॥

• Line 4:
  शेषं प्रागुक्तवत्कुर्याद् देवानां तु चतुर्मुखम् ।
  Meter:
  शे-षं प्रा-गुक्-त-वत्-कुर्-याद् (8)
  दे-वा-नां तु च-तुर्-मु-खम् (8)

• Line 5:
  तद्विस्तारायते भागं तस्माद् द्व्यंशाधिकं बुधः ॥ १३६॥
  Wait, look at the number: ॥ १३६॥ (or `॥ १३९

३५] शालाविधानम् २५३
सनन्दविंशात्र्यंशं च हस्तान्तं रुद्रसंख्यया ।
एतत्तु विस्तृतं प्रोक्तं द्विगुणान्तं पूर्ववदिति ॥ १५२ ॥ 304
आयाममिति तत्प्रोक्तमुत्सेधं पूर्ववद् भवेत् ।
विस्तारे दशभागे(गं) तु द्वादशांशं तथायतम् ॥ १५३ ॥
द्विचतुर्भागविस्तारमा(रा)यामं [च] मध्यमाङ्गणाम् ।
तद्बाह्ये परितोऽलिन्दं द्व्यंशं शेन मे(वै)व वा ॥ १५४ ॥ 308
तद्बाह्ये परितः शालाविस्तारं तद्वि(द्वि)भागिकम् ।
तत्समेनावृतालिन्दं तद्बहिः परिकल्पयेत् ॥ १५५ ॥
ईशे चैकतलं कुर्यादाग्नेये द्वितलं भवेत् ।
वायव्ये त्रितलं कुर्यान्नैर्ऋत्ये पञ्चभूमिकम् ॥ १५६ ॥ 312
याम्ये च पश्चिमे चैव दण्डकं च चतुःष(स्त)लम् ।
पूर्वे च चोत्तरे मध्ये दण्डकं चैकभूमिकम् ॥ १५७ ॥
चतुष्कोणे द्विभागेन गृहविस्तारदीर्घ(दैर्घ्य)कम् ।
पूर्वे च द्विद्वीभागेन मुखमण्डपमीरितम् ॥ १५८ ॥ 316
पश्चिमे तत्समं कुर्यान्मण्डपं तत्प्रकल्पयेत् ।
दक्षिणे चोत्तरे मध्ये त्रिचतुर्भागेन मण्डपम् ॥ १५६ ॥
शेषं तु चावृतालिन्दं कुर्यात्तत्पञ्जरान्वितम् ।
द्विचतुर्भागविस्तारं पार्श्वयोर्भद्रसंयुतम् ॥ १६० ॥ 320
पृष्ठे च द्वौ(द्व्ये)कभागेन भद्रं कुर्याद् विचक्षणः ।
पूर्वे च त्रिचतुर्भागं मुखद्वारं तु संयुतम् ॥ १६१ ॥
सर्वेषां भद्रपार्श्वे तु पूर्वे चैकेनालिन्दकम् ।
सोपपीठमधिष्ठानं पादादीन्(दि)प्रस्तरन्वितम् ॥ १६२ ॥ 324
कर्णहर्म्यादिवर्गाह्यं चान्तरं प्रस्तरन्वितम् ।
कूटकोष्ठादिसर्वाङ्गं नासिकापञ्जरान्वितम् ॥ १६३ ॥
कुम्भकुम्भवल्लै(लतै)र्युक्तं तोरणादिविभूषितम् ।
सर्वेषां मकराज्ञाना(ननैः) सर्वालङ्कारसंयुक्तम् ॥ १६४ ॥ 328
शिरोग्रोवशिखायुक्तं नासिकावेदिकान्वितम् ।
एवं तु वर्धमानं स्यात् क्षत्रियाणां तु योग्यकम् ॥ १६५ ॥

व. Let's look at ब in त्रिभूमिकम्: line 4, भू has भ. Where is another ब?
Line 8: सप्तभूमि.
Line 24: समुद्भवोत्/समुद्भवेत् - भ.
Line 25: शुभावहम् - व.
Actually, in line 7, let's look at the letter between द and द: it's व with a tiny mark, or ब? Let's check: प्रासादवदलङ्कृतम् = प्रासादवत् + अलङ्कृतम्. Phonetically / grammatically, प्रासादवत् becomes प्रासादवद् before a vowel! So प्रासादवद् + अलङ्कृतम् = प्रासादवदलङ्कृतम्! Why would there be a ब? It could only be a typo for व, or it is indeed व where the ink slightly bled. But wait, does it look like ब? It has a faint line, let's look at व in पूर्ववत् (line 8): very clean व. In line 7, it's वदलङ्कृतम् or बदलङ्कृतम्? It looks like बदलङ्कृतम्. Let's transcribe what's printed, or `बदलङ्

३५] शालाविधानम् २५५
पूर्ववच्चाङ्गणां शाला तदंशाधिकं भद्रकम् ।
नैर्ऋत्ये नवभूमिः स्यादुत्तद्या चान्यानि योजयेत् ॥ १८० ॥ 360
सर्वालङ्कारसंयुक्तं प्रासादवदलङ्कृतम् ।
मध्यसूत्रात्तु(त्रस्य) वामे तु मध्ये वा द्वारसंयुतम् ॥ १८१ ॥
पूर्वद्वारं यथा वर्धमानं शाला(लां) प्रकल्पयेत् ।
एवं नवतलं वर्धमानं कुर्यात्तु भूपतेः ॥ १८२ ॥ 364
षोडशांशे(शं) विशाले तु विभजेद् व्यंशाधिकायतम् ।
तद्भागेन द्विभागं स्याच्छाला शेषं तु पूर्ववत् ॥ १८३ ॥
नैर्ऋत्ये रुद्रभूमिः स्यान्नितलं चैशकोणके ।
पावके वायवे चैव कुर्यात्तु पञ्चभूमिकम् ॥ १८४ ॥ 368
दक्षिणे सप्तभूमिः स्यादुत्तरे पञ्चभूमिकम् ।
पश्चिमे सप्तभूमिः स्यात्पूर्वे च द्वितलं भवेत् ॥ १८५ ॥
एवमेकादशतलं वर्धमानमिति स्मृतम् ।
शेषं तु पूर्वत्कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ १८६ ॥ 372
तदेव विस्तृतायामे(मं) चैकभागाधिकं तथा ।
पञ्चसप्तांशं विस्तारमा(रा)यामं [च] मध्यमाङ्गणम् ॥ १८७ ॥
शेषं तु पूर्ववत्कुर्यान्नैर्ऋत्ये रविभूमिकम् ।
ईशे पञ्चतलं कुर्यात्पावके सप्तभूमिकम् ॥ १८८ ॥ 376
वायव्ये चाष्टभूमिः स्यात्सप्तभूमिम्(र)थापि वा ।
दक्षिणे पश्चिमे मध्ये कुर्यान्नवतलं तथा ॥ १८९ ॥
वर्धमानं तु सर्वेषां प्राक्प्रत्यक्श्रूगतायतम् ।
पार्श्वे दण्डकमा(का)कारं [च] कुर्याद् भूमि(मिं) तले तले ॥ १९० ॥ 380
आदिभूमि यथाकारं वास(सं) वासोपरि न्यसेत् ।
द्वार(रं) द्वारोपरि न्यस्तं तस्माद् द्वारं समं तथा ॥ १९१ ॥
द्वारस्योपरि कुड्यं चेत्सर्वसंपद्विनाशनम् ।
स्तम्भकुड्यं च रङ्गं स्यात्स्तम्भयुक्तं चालिन्दकम् ॥ १९२ ॥ 384
वासगर्भ गृहं चैव मध्यस्तम्भान्परित्यजेत् ।
कुड्यसंयुक्तमेवान्तं मानं प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ १९३ ॥

२५६ मानसारे [अध्यायः ३५]
तले तले च वासं चेत्प्रस्तारस्योपरि न्यसेत् ।
गृह(कूट)कोष्ठादिमानानां ज(त)लस्थालिन्दमानकम् ॥ १९४ ॥ 388
महाद्वारो(रे) महाभद्रं मण्डपाकृति(तिं) विन्यसेत् ।
कुर्यात्तदुक्तयुक्त्या चोपद्वारं तु योजयेत् ॥ १९५ ॥
विविधं च यथेष्टदिग्देशे चेष्टदिग्गतभित्तिकम् ।
तले तले तु सोपानमारुह्या(रोह्या)र्थं प्रयोजयेत् ॥ १९६ ॥ 392
अन्यान्यनुक्तं(कानि) सर्वेषां शाखायुक्त्या समाचरेत् ।
एवं रवितलं वर्धमानमुक्तं पुरातनैः ॥ १९७ ॥
एवं प्रोक्तं तु शालानामायादि र्व(व)क्ष्यतेऽधुना ।
दीर्घे(दैर्घ्ये) चायं व्ययं ऋक्षं योनिः स्यात्तु विशालके ॥ १९८ ॥ 396
परिवाह(हे) तिथिवारं गृहशेषं तु पूर्ववत् ।
कुर्याद्धर्म्यविधानोक्तं चयश्चाङ्ग(ङ्गं) सर्वशः ॥ १९९ ॥
सर्वे(र्वा)शाला नासिकातोरणाद्यैः
पत्रैश्चित्रैः किम्नरीवक्त्रयुक्तम् । 400
कुर्यान्नानालङ्कृतं नैकभूमौ
श्रीसौभाग्यारोग्यभोग्यप्रदायि ॥ २०० ॥
इति मानसारे वास्तुशास्त्रे शालाविधानं नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥

गृहमानस्थानविधानम्
द्विजातीनां च सर्वेषां वर्णानां वासयोग्यकम् ।
“गृहाणां मानविन्यासं स्थानं च वक्ष्यतेऽधुना ॥ १ ॥
ग्रामे च नगरे वापि पत्तने खेटकेऽपिवा ।
वने वा चाश्रमे वापि नद्यद्रे(द्रयो)श्च पार्श्वके ॥ २ ॥ 4
तेषां तु वेश्मनः स्थानं कल्पयेच्छिल्पि(ल्प)वित्तमः ।
द्वित्रिदण्डं समारभ्य द्विदण्डविवर्धनात् ॥ ३ ॥
पञ्चत्रिंशत्पङ्किदण्डान्तं पञ्चधा विपुलं भवेत् ।
पादाधिकमथाध्यर्धं पादोनं द्विगुणं तु वा ॥ ४ ॥ 8
द्विगुणान्तं गृहायामं गृहचा(स्य)न्तरम(ताराद)धिकम् ।
दीर्घं(दैर्घ्यं) पादाधिकं दीर्घमन्त(चार्धाधिकं)पादत्रयान्तकम् ॥ ५ ॥
गृहायामसमं(अर्थं) वापि तस्मात्पादाधिकं तु वा ।
अर्धाधिक(कं) त्रिपादं चाधिक्यं वा त्रि(चतुर्)गुणान्तकम् ॥ ६ ॥ 12
गृहतारायतं ज्ञेयं विस्तारं गृहतारवत् ।
गृहायामविशाले तु परमशायिकपदं न्यसेत् ॥ ७ ॥
ब्रह्मस्थानं विनान्येषां सर्वेषां वासयोग्यकम् ।
आर्यो विवस्वाम् मित्रं [च] भूधरश्च चतुष्टये ॥ ८ ॥ 16
द्विजानां मुख्यहर्म्यं स्यात्कल्पयेत्तत्क्रियावहम् ।
विवश्वि(स्व)ति पदे चैव मित्रके भूधरे तथा ॥ ९ ॥
भूपानां मुख्यवासं स्यादन्यजातेरयोग्यकम् ।
आपाद्यष्टामरदेशे वर्णानां वासयोग्यकम् ॥ १० ॥ 20
इन्द्रादिषु चतुर्दिक्षु द्विजानां वासयोग्यकम् ।
यमे च वारुणे चैव भूपानां मुख्यवासकम् ॥ ११ ॥
32