मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

६८ मानसार [अध्यायः
फलका भाजनोर्ध्वं तु तदूर्ध्वं चेन्द्रकीलकम् । 124
ततः प्रतिमसंयुक्तं स्थापयेत्स्थपतिर्बुधः ॥ ६३ ॥
परितस्त्वष्टकाभिः सहस्रैरौषधैः सह ।
दृढी कृत्यमथ ज्ञात्वा पुष्पवस्त्रैश्च शोभितम् ॥ ६४ ॥
हर्म्यादिद्वारसर्वेषां पादमूले वा दक्षिणे । 128
तत्पादमूले (ल) देशे वा तथोपानप्रदेशके ॥ ६५ ॥
कुमुदामे गले वापि विस्तरे प्रकरैः (प्राकारे) बुधः ।
कुड्यस्तम्भे गृहस्तम्भे हर्म्यगर्भं विनिक्षिपेत् ॥ ६६ ॥
तान्य(तदन्यो)त्सेधं तथाभाति भवेत्सर्वविपत्करम् । 132
एवं रुद्रालये गर्भमन्यगर्भमिहोच्यते ॥ ६७ ॥
विष्णुधिष्ण्यस्य गर्भान्तं रुद्रचिह्नं विवर्जयेत् ।
प्रागुक्तं द्रव्यसंयुक्तं विष्णुचिह्नानि योजयेत् ॥ ६८ ॥
[L

१२] गर्भविन्यासविधानम् ६३
ब्रह्मगर्भमिति प्रोक्तं प्रतिमं तत्स्वरूपकम् । 148
अन्य[था] देवदेवीनां सर्वेषा(र्वासा)मालयादिभिः(षु) ॥ ७५ ॥
तत्तच्चिन्हानि रूपं च स्वर्णलोहेन निर्मितः(तम्) ।
पूर्वद्रव्येण संयुक्तं गर्भमेवं विनिक्षिपेत् ॥ ७६ ॥
(नरगर्भम्)
देवगर्भमिति प्रोक्तं नरगर्भमिहोच्यते । 152
द्विजातीनां च वर्णानां गृहगर्भं यथाक्रमम् ॥ ७७ ॥
पूर्वद्रव्यं तु सर्वेषु तत्तच्चिन्हं च संयुतम् ।
चक्रं च कण्डलं (कमण्डलुं) दण्डं यज्ञसूत्रं च हेमकम् ॥ ७८ ॥
ओङ्कार(रं) निर्मितं हेमं(म्ना) तच्चतुर्दिशि मध्यमे । 156
एवं ब्राह्मणगर्भं स्याद्भूपतीनां च वच्यते ॥ ७९ ॥
ध्व(ग)जं खङ्गं च छत्रं च चामरं च चतुष्टयम् ।
हेम्ननिर्मित्सर्वं च चतुर्दिक्षु विनिक्षिपेत् ॥ ८० ॥
तुलां हेमेन(हेम्ना च) निर्माय मध्यकोष्ठे तु विन्यसेत् । 160
एवं तु वैश्यगर्भं स्यादनुक्तं शास्त्रमार्गवित् ॥ ८१ ॥
लाङ्गलं च युगं [चैव] स्वर्णेन मध्यमं (शूद्रे च) न्यसेत् ।
ब्रह्मरूपं द्विजातीनां भूपानां चेन्द्ररूपकम् ॥ ८२ ॥
विशां वैश्रवणं रूपं शूद्राणां नररूपकम् । 164
एवं तु प्रतिमं प्रोक्तमेतद्गर्भोपरि न्यसेत् ॥ ८३ ॥
गृहगर्भमिति प्रोक्तं ग्रामगर्भमिहोच्यते ।
(ग्रामगर्भम्)
ग्रामादीनां नगरादीनां पुरपत्तनखर्वटे ॥ ८४ ॥
कोष्ठकोलादि सर्वेषां गर्भस्थानमिहोच्यते । 168
स्थिरवास्तुकुक्षिदेशे [तु] चरवास्तु(स्तोस्) तथापि च ॥ ८५ ॥
ग्रामद्वारस्य योगे वा गर्भश्वभ्रं प्रकल्पयेत् ।
पुरुषान्जलिमात्रे तु श्वभ्रन्यासं तु निम्नकम् ॥ ८६ ॥

७७ मानमारे [अध्यायः
मृत्कन्दजलधान्यादीन् (नि) पूर्वोक्तांनि च विन्यसेत् । 172
पञ्चा[ष्टा]ङ्गुलमारभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ८७ ॥
सैकार्काङ्गुलान्तं च भाजने पञ्चधा तति(तिः) ।
पञ्चविंशतिकोष्ठे(ष्ठं) वा (नव)नवकोष्ठमथापि वा ॥ ८८ ॥
शेषं तु पूर्ववत्कुर्याद्द्रव्यादीनां(नि) तु पूर्ववत् । 176
इन्द्रे राजतदन्ती(न्तिनं) वह्नौ मेषं च वायसा ॥ ८९ ॥
मृत्पुरुषा(ष)महिषं याम्ये नर(रं) वै(सै)कत(वं) नैर्ऋते ।
पश्चिमे राजतं ग्राहं (हं) वायव्ये मृगं चायतम् ॥ ९० ॥
इवस्ततस्तु (ऐरावतं तु) सौम्ये तु राजता(तं) वृषभे(भमी)शके । 180
एवं प्रक्षिप्य वेश्मस्य(नः) पूर्वोक्तैर्द्रव्यकैः सह ॥ ९१ ॥
ग्रामगर्भमिति प्रोक्तं जलगर्भमिहोच्यते ।
( जलगर्भम् )
वापीकूपतटाकेषु [वा] मध्ये गर्भ नराञ्जलिम् ॥ ९२ ॥ 184
मण्डूकं पाञ्चजन्यं च मत्स्यं कूर्मं च राजतम् ।
इन्द्रादिषु चतुर्दिक्षु विन्यसेत्तु यथाक्रमम् ॥ ९३ ॥
मध्ये सुवर्णकुलीरं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् ।
एकद्वादशभूम्यन्तं चेष्टके [न] द्वादशान्ततः ॥ ९४ ॥ 188
हर्म्यं निर्मायतो वक्ष्ये प्रथमे (मस्मि) ष्टकलक्षणम् ।
समाङ्गुल्यं समारभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ९५ ॥
एकोनविं(त्रिं)शदङ्गुल्यं त्रिंशदङ्गुलान्तकम् [वा] ।
विस्तारात्पादमाधिक्यमर्धपादोनमाधिकम् ॥ ९६ ॥ 192
तत्समं चाधिकं वापि चेष्टकायाममिष्यते ।
विस्तारार्धं घनं कुर्यात्समं तु चतुरष्ट(श्र)कम् ॥ ९७ ॥
शैलजं शिला चैव चेष्टके पे(चे)ष्टकां तथा ।
स्त्रीपुंनपुंसकं ज्ञात्वा शिलां वा चेष्टकांस्तथा ॥ ९८ ॥

१२] गर्भंन्यासविधानम् ७१
गर्भेण सहितं स्थाप्य पूर्वके तु प्रदेशके । 196
अथवा पञ्चान्त(पञ्चसु) पूर्वे तु हितकाले विनिक्षिपेत् ॥ ९९ ॥
ईशाने वाथ नैर्ऋत्ये वायव्ये वाथ दक्षिणे ।
एवं सर्वेषु(षां) हर्म्याणां शिवसद्मः(द्मनः) विशेषतः ॥ १०० ॥
पूर्वोक्तस्थानदेशे वा मध्ये वा प्रथमेष्टके (कम्) । 200
जन्मान्तं वाथवा प्रान्तं कुमुदान्तं वा गलान्तकम् ॥ १०१ ॥
पट्टिकान्तं च्छ्रिवेवापि विन्यसेत्प्रथमेष्टकम् ।
पूर्ववच्चौषधिरत्नं(कन्दं) निक्षिपेदिष्टकैः सह ॥ १०२ ॥
इष्टकाविधि(इष्टविधिना) वासादौ स्थापयेत्प्रथमेष्टकम् । 204
प्रागिष्टके सकारं तु दक्षिणे तु पकारकम् ॥ १०३ ॥
पश्चिमे तु सकारं स्याच्चोत्तरे तु व(ह)कारकम् ।
मध्ये तु प्रणवं प्रोक्तं विन्यसेच्चाक्षरं क्रमात् ॥ १०४ ॥
प्रागिष्टकं दक्षिणं दीर्घं दक्षिणे पश्चिमायतम् । 208
पश्चिमं चोत्तरायामं चोत्तरं चेन्द्रकायतम् ॥ १०५ ॥
मध्ये चौषधिरत्नानि विन्यसेच्चोक्तवद्बुधः ।
स्थपतिः स्थापकश्चोभौ कुर्यात्(तां) कर्ममि(इ)दं क्रमात् ॥ १०६ ॥
शिलेष्टकाखिलिङ्गा[दि] ज्ञात्वा संप्राह्य शिल्पिराट् । 212
पुरुषं(ष)देवविमानस्य(ने) स्थापयेत्पुरुषेष्टकम् ॥ १०७ ॥
गर्भन्यासं च रात्रौ च दिवाकाले [इ]ष्टका भवेत् ।
गृहगर्भमन्तर्मुखं स्याद्ग्रामगर्भं बहिर्मुखम् ॥ १०८ ॥
गर्भन्यासविधिं सम्यक् प्रोक्तं तत्प्रथमेष्टकम् । 216
अनुक्तं कर्म यद्यस्तु स्वगृहे त्वास(ग)मोक्तवत् ॥ १०९ ॥
इति मानमारे वास्तुशास्त्रे गर्भंन्यासविधानं नाम द्वादशोऽध्यायः।

७२ मानमारे [अध्यायः
उपपीठविधानम्
उपपीठविधिं वक्ष्ये शास्त्रे संक्षिप्यतेऽधुना ।
अधिष्ठानेनोन्नते देशे चोपपीठं हि संश्रितम् ॥ १॥
एते(तम्) वत्त्वमधिष्ठानं तुङ्गं तच्चतुरंशकतम् ।
विभजेत्त्वादिमांशेन ए(चै)कैकांशं(श)विवर्धनात् ॥ २॥ 4
तदष्टांशावसानं स्याज्जन्मादिपट्टिकान्ति(न्त)कम् ।
एवं हि चोपपीठाख्यं नवभिर्भेदमीरितम् ॥ ३॥
अथवा द्वादशान्तं वा मध्यभूम्यन्तिकं क्रमात् ।
अथवा क्षुद्रहर्म्ये तु चतुर्थांशांशमु(गसमो)न्नतम् ॥४॥ 8
द्विभागं वा त्रिभागं वा चतुर्भागमथापि वा ।
पञ्चा(ञ्च)दशोदयं वापि रिन्ति(शान्ति)कादिशरोन्नतम् ॥ ५॥
अथवा मध्यहर्म्ये तु द्विभागं वा त्रिभागिकम् ।
चतुर्भागं पञ्चभागं षड्भागावसानकम् ॥ ६॥ 12
शान्तिकं सर्वभूम्य(काम्या)न्तं पञ्चधोत्तुङ्गमीरितम् ।
अथवा मुख्यहर्म्ये तु त्रयं वा चतुरंशकम् ॥ ७॥
पञ्चांशं वा षडंशं वा सप्तांशं वावसानकम् ।
एवं पञ्चविधं प्रोक्तं शान्तिकादिशरोन्नतम् ॥ ८॥ 16
क्षुद्रोत्सेधं वापि पादाधिकमेव च(चार्धाधिकम्) ।
पादोनद्विगुणं वापि द्विगुणं वा(च) विशेषतः ॥ ६ ॥
मूलहर्म्यस्य पादं(दे) तु वप्रजन्म तु(नो) बाह्यतः ।
उपपीठनिर्गमं स्यादङ्गामानेन वच्यते ॥ १०॥ 20
सप्ताष्टनवभागं वा दशमेकादशस्(शम्) तथा ।
द्वादशैकार्कभागं वा चतुर्दशांशिकमेव वा ॥ ११॥
पञ्चा(ञ्च)दशांशकं वापि विभजेत्तु विशेषतः ।
तत्तद्भागैकभागं वा द्विभागं वा त्रिभागिकम् ॥ १२॥ 24

१३] उपपीठविधानम् ७३
चतुर्भागं पञ्चभागं वा षट्सप्ताष्टकमेव च।
पूर्ववन्निर्गमं प्रोक्तं यन्मानोरम्य(न्यं) मानतः ॥ १३॥
अथवा हस्तमानेन निर्गमं तत्प्रवच्यते ।
एकहस्तं समारभ्य चतुर्थांशेन वर्धनात् ॥ १४॥ 28
तन्त्रिहस्तावसानं स्यान्निर्गमं नवधा भवेत् ।
अथवा दण्डमानेन चोपपीठस्य निर्गमम् ॥ १५॥
दण्डं सार्धं द्विद्ण्डं वा सार्धद्विदण्डमेव च ।
त्रिदण्डं सार्धमाधिक्यं चतुर्दण्डमथापि वा ॥ १६॥ 32
पञ्चषट्सप्तदण्डं वा दण्डाष्टनवदण्डकम् ।
निर्गमं चोपपीठं(ठस्य) स्यात्पादबाह्यावसानकम् ॥ १७॥
एतत्तु निर्गमं प्रोक्तं गण्यमानमिहोच्यते ।
उत्सेधे तु चतुर्विंशत्य्रूद्धांशो(शमु)पानमीरितम् ॥ १८॥ 36
एकेन कम्पमित्युक्तं ग्रीवाञ्चं द्वादशान्तिकम् ।
कम्पमेकं तु वेदांशं वाजनं कम्पमंशकम् ॥ १९॥
वेदिभद्रमिति प्रोक्तमथवा द्वादशांशकम् ।
जन्म द्व्यंशमंशकं पद्मं कम्पमर्धेन कारयेत् ॥ २०॥ 40
पञ्चांशं कण्ठमर्धेन क्षेपणं पद्मामंशकम् ।
तद(अप्य)र्धं पट्टिकोत्सेधं कम्पमर्धेन कारयेत् ॥ २१॥
अथवा भागमानेन सार्धांशं पादुकोदयम् ।
तदूर्ध्वे तत्समा(मम)ब्जं कम्पमर्धेन कारयेत् ॥ २२॥ 44
सार्धपञ्चांशकं ग्रीवं क्षेपणं चार्धभागिकम् ।
तदूर्ध्वे पद्मामंशेन वाजनं चैकभागिकम् ॥ २३॥
तदूर्ध्वे सार्धकम्पं स्याद्योजयेत्तु विचक्षणः ।
तदेवांशेन युग्मेन सोपानाम्बुजमेव वा ॥ २४॥ 48
कम्पमर्धं तथा कर्णं तदूर्ध्वेऽशेन पट्टिका ।
पञ्चांश(शं) कन्धरं प्रोक्तं कम्पमर्धेन कारयेत् ॥ २५॥
द्व्यंशं तद्वाजनोत्तुङ्गं कम्पमर्धेन कारयेत् ।
सर्वहर्म्येषु योग्यं स्याद्वेदिभद्रं चतुर्विधम् ॥ २६॥ 52

७४ मानसारे [अध्याय
( प्रतिभद्रं चतुर्विधम् )
विंशत्यंशं षडाधिक्यं चोपपीथोदयं भवेत् ।
तदंशेन त्र्यंशकं च जन्म कम्पं शिवांशकम् ॥ २७ ॥
तदूर्ध्वे चाब्जमब्जं स्यात्कम्पमेकेन कारयेत् ।
ग्रीवमेकादशांशं स्यात्तदूर्ध्वे कम्पमंशकम् ॥ २८ ॥ 56
तदूर्ध्वं चाम्बुजं चोर्ध्वं कपोतोच्चं गुणांशकम् ।
तदूर्ध्वेऽन्तरितं चांशं तत्समं प्रतिवाजनम् ॥ २९ ॥
केचिदुपपीतोच्चं स्याद्द्वात्रिंशतिकं भवेत् ।
जन्मोच्च(चं) द्व्यंशकं चैव क्षेपणं चार्धभागिकम् ॥ ३० ॥ 60
सार्धांशेन पद्मं स्यात्क्षुद्राब्जं सार्धकं भवेत् ।
तत्समं चोर्ध्वकम्पं स्याद्द्व्यंशं चोपरि कन्धरम् ॥ ३१ ॥
कम्पमर्धं तथाब्जं स्याद्द्व्यंशं चोपरि पट्टिका ।
तदूर्ध्वे सा(घा)र्ध(र्धं) पद्मा(द्यमर्धं) कम्प(म्पं) कन्धरं दशांशकम् ॥ ३२ ॥ 64
अर्धांशं कम्पमर्ध(मंशे)न चाधोपद्मं च कारयेत् ।
तदूर्ध्वे कम्पमर्धांशमंशं चोपरि कन्धरम् ॥ ३३ ॥
उत्तरं चांशकं चोर्ध्वे क्षेपणार्था(मर्धम)र्धका(कम)म्बुजम् ।
कपोतोच्चं त्रियं(त्रयां)शं स्यादालिङ्गं चार्धभागिकम् ॥ ३४ ॥ 68
एकं चान्तरितं चोर्ध्वे सार्धा(शिवां)शं प्रतिवाजनम् ।
अथवा चोपपीतोच्चं तदेकांशाधिकं तथा ॥ ३५ ॥
सार्धद्व्यञ्जन्ममु(न्मो)त्सेधं कम्पमर्धं तदूर्ध्वके ।
पद्मतुङ्गं तु वन्यं(द्व्यं)शं कम्पमर्धेन कारयेत् ॥ ३६ ॥ 72
तत्समं कन्धरं प्रोक्तं कम्पमर्धं तथाम्बुजम् ।
तदूर्ध्वे च द्विभागेन वज्रकुम्भं प्रकारयेत् ॥ ३७ ॥
दलमध्या(ध्य)र्धकं पञ्चत्रिंशतांशं गलोदयम् ।
उत्तरं चार्धकम्पं स्यात्तदूर्ध्वे च सरोरुहम् ॥ ३८ ॥ 76
कपोतोच्च(चं) त्रि(त्र)यांशं [स्वाच्] चालिङ्गं चार्धकं भवेत् ।
अंशेनान्तरितं चोर्ध्वे सार्धा(शिवां)शं प्रतिवाजनम् ॥ ३९ ॥

१३] उपपीठविधानम् ७५
तदंशोनांशमाधिक्यं जन्म सार्धद्वयांशकम् ।
तदूर्ध्वे कम्पमर्धेन पद्मोत्सेधं गुणांशकम् ॥ ४० ॥ ८०
कम्पमर्धं तथा कर्णं कम्पमर्धं तथाम्बुजम् ।
द्विभागं रत्नपट्टं स्याद्गला(लम)र्धं क्षेपणा(णम)र्धकम् ॥ ४१ ॥
कर्णांशं तदूर्ध्वेऽर्धं क्षेपणं चैकमम्बुजम् ।
तदूर्ध्वे क्षेपणं सार्धं कर्णमेकादशांशकम् ॥ ४२ ॥ ८४
अंशो(शमु)त्तरा(रम)र्धं कम्पा(म्पम)र्धमम्बुजैः(जम)त्तमूर्ध्वके ।
कपोतं सार्धमालिङ्गं सार्ध(धर्मं)शा(शम)न्तरितं तथा ॥ ४३ ॥
एकभागं प्रतिं चैव सार्धांशं चोर्ध्ववाजनम् ।
प्रतिभद्रमिति प्रोक्तं पादवस्तु चतुर्विधम् ॥ ४४ ॥ ८८
देवभूसुरभूपानां हर्म्याणामासनान्वितम् ।
( मञ्चभद्रं चतुर्विधम् )
तुङ्गे त्रिंशतिभागेन जन्मतुङ्गं गुणांशकम् ॥ ४५ ॥
अर्धेन कम्पमूर्ध्वे तु गुणांशेन महाम्बुजम् ।
अर्धेन कम्प(म्पं) कण्ठं दृक् चार्धं कम्पं तथाम्बुजम् ॥ ४६ ॥ ९२
कपोतं सार्ध(र्धं) युग्मांशं प्रतिवाजन(नं) संमितम् ।
तदूर्ध्वे कम्प(ण्ठ)मष्टांशमुत्तरं चैकभागिकम् ॥ ४७ ॥
तदूर्ध्वं च क्षेपणं स्यात्सार्धं पद्मं गोपानकस्त्रिभिः ।
शेषमालिङ्गा(ङ्गम)न्तरितं प्रतिवाजन(नं) संयुक्तम् ॥ ४८ ॥ ९६
तदेव भागांशमाधिक्यं त्रि(त्र)यं चोपानमीरितम् ।
अर्धेनोपरि कम्पं स्यात्सार्धत्र्यंशं सरोरुहम् ॥ ४९ ॥
क्षेपणं सा(चा)र्धमर्धांशं कम्प(म्पं) कर्णं तथाम्बुजम् ।
सार्धद्वयं तु गोपानं त्रिं(त्र्यं)शं तत्प्रतिवाजनम् ॥ ५० ॥ १००
तदूर्ध्वे गलमष्टांशमुत्तरं चैकभागिकम् ।
कम्पमर्धं तथाब्जं स्यात्कपोतोत्थं त्रियं(त्र्यं)शकम् ॥ ५१ ॥
अर्धमर्धांशकं चैवमध्यर्धं यथाक्रमम् ।
आलिङ्गा(ङ्गम)न्तरितं चैव प्रतिवाजन(नं) संमितम् ॥ ५२ ॥ १०४

अध्यायः ७६ ] मानसार

स(सैक)द्वात्रिंशतिकं तुङ्गं द्व्यंशेनोपानमीरितम् ।
कम्पमर्धेन तस्योर्ध्वे सार्धं(द्यं)शं महाम्बुजम् ॥ ५३ ॥
क्षुद्राब्जं सार्धं(र्धं) कम्पा(म्पम)र्धं द्व्यंशेनान्तरितो(तमु)परि ।
कम्पमर्धं तथा पद्मं पट्टिकोच्चं तथांशकम् ॥ ५४ ॥ [108]
पद्ममर्धं तथा कम्पं पञ्चभागेन तद्गलम् ।
एकांशं चोत्तरं चोर्ध्वे कम्पमर्धं तथाम्बुजम् ॥ ५५ ॥
कपोता(तम)ध्यर्धभागं स्यात्तत्समं प्रतिभाजनम् ।
तदूर्ध्वेऽन्तरितं कर्णं च त्रियं(त्र्यं)शं चोत्तरांशकम् ॥ ५६ ॥ [112]
कम्पमर्धं तथा पद्मं कपोतोच्चं गुहांशकम् ।
शेषमालिङ्गान्तरितं गलमंशेनोत्तरम् ॥ ५७ ॥
चतुस्त्रिंशतिक

तत्समाधिकमेवं वा पादांशो(ङ्गु)पाननिर्गमम् ।
अथवा पादविष्कम्भं(म्भाद्) दण्डमानेन मानयेत् ॥ ६६ ॥ 132
एकदण्डसमं वापि तत्पादाधिकमेव च ।
तदर्थाधिकमेवं वा तत्रिपादाधिकं तु वा ॥ ६७ ॥
द्विदण्डं वा त्रिदण्डं वा जन्मनिर्गममीरितम् ।
अथवा हस्तमानेन पादहस्तं समारभेत् ॥ ६८ ॥ 136
तत्समं वर्धयेत्तस्मात्सार्धहस्तावसानकम् ।
जन्मनिर्गममेवोक्तं पद्मनिर्गममिष्यते ॥ ६६ ॥
तुङ्गं तत्सममेवं वा पादाधिक्या(क्यम)र्धाधिकम् ।
पादोनद्विगुणं वापि पद्ममेवं तु निर्गमम् ॥ ७० ॥ 140
अथवा हस्तमानेन पूर्ववद्विधि(र्विर्) वक्ष्यते ।
उपमान(पीठ)स्य मानेन युक्त्या पद्मं(द्मस्य) तु निर्गमम् ॥ ७१ ॥
क्षुद्रपद्मानि(नां) कम्पानि(

, े -> कृते).

Line 27:
"सप्तांशं वप्रतुङ्गं तु कुमुदोर्ध्वं रसांशकम् ॥ १२ ॥"

Let's check the line numbers on the right margin:
Line 6: 4
Line 10: 8
Line 14: 12
Line 18: 16
Line 22: 20
Line 27: 24

Everything is clear and accurately checked. Ready to produce the final output.७८ मानमारे [अध्यायः

अधिष्ठानविधानम्

अधिष्ठानविधिं वक्ष्ये शास्त्रे संक्षिप्यतेऽधुना ।
त्रिंशदङ्गुलमारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् ॥ १ ॥
चतुर्हस्तावसानं स्यात्कुट्टिमद्वादशोन्नतम् ।
एकद्वादशभूम्यन्तं हर्म्याणां तु क्रमान्न्यसेत् ॥ २ ॥ 4
विप्राणां तु चतुर्हस्तं भूपतीनां त्रिहस्तकम् ।
सार्धद्विहस्तमुत्सेधं युवराजस्य हर्म्यके ॥ ३ ॥
द्विहस्तं तु विशां प्रोक्तमे

१४] अधिष्ठानविधानम् ७६
कम्पमेकेन कर्तव्यं कन्धरं तत्समं भवेत् ।
पट्टं च पट्टिकैद्यंशं कम्पमेकेन कारयेत् ॥ १३ ॥
अथवा द्व्यंशमाधिक्यं तुङ्गं कृत्वा विशेषतः ।
वाजनं चैकभागं स्यात्तस्याधा(धः) कन्धर(रं) द्वयम् ॥ १४ ॥ 28
तस्याधो वाजनं चांशं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् ।
तदेव द्व्यंशमाधिक्यं कुम्भस्योर्ध्वे विशेषतः ॥ १५ ॥
कम्पमेकं तथा कर्णं कम्पं तस्योर्ध्वमंशकम् ।
द्व्यंशं गोपानकं चोर्ध्वं शेषं तत्प्रतिवाजनम् ॥ १६ ॥ 32
अथवा तच्चतुर्विंशाद्भागं कृत्वा यथोक्तयम् ।
सप्तांशं वप्रतुङ्गं स्यात्कुमुदोचं षडंशकम् ॥ १७ ॥
तदूर्ध्वं कम्पमेकांशं कन्धरं तत्समं भवेत् ।
तदूर्ध्वं वाजनं चांशं कन्धरोध्वं गुखांशकम् ॥ १८ ॥ 36
तत्प्रदेशे विशेषोऽस्ति मकरादिविभूषितम् ।
तदूर्ध्वं वाजनं चांशं कम्पनं चैकभागिकम् ॥ १९ ॥
तदूर्ध्वं कम्पमेकांशं शेषं तत्प्रतिवाजनम् ।
एतच्चतुर्विधं ज्ञात्वोरगबन्धमिति स्मृतम् ॥ २० ॥ 40
सर्व(पं) वक्राकृतिं कुर्यात्तदूर्ध्वे तत्रतद्वयम् ।
एतच्चतुर्विधाकारं वृत्तं कुम्भं प्रकारयेत् ॥ २१ ॥
देवभूसुरभूपानां हर्म्याणां तत्प्रकल्पयेत् ।
( प्रतिक्रमं चतुर्विधम् )
एकविंशांशकं तुङ्गे क्षुद्रोपाने शिवांशकम् ॥ २२ ॥ 44
सार्धद्व्यंशं तु पद्मं स्यात्तदूर्ध्वे सार्ध(र्ध) कम्पकम् ।
ऊर्ध्वे वप्रं तु सप्तांशं धाराकुम्भं रसांशकम् ॥ २३ ॥
आलिङ्गमंशकं चैव तत्समा(मम)न्तरितं तथा ।
एकैकपद्मकम्पं वा पट्टं वाथ द्व्यंशकम् ॥ २४ ॥ 48
गजैरश्वैश्च सिंहैश्च भूषितैः(तं) मकरादिभिः ।
द्वाविंशांशकं कुम्भे(म्भं) कुमुदो(द्भू)र्ध्वे विशेषतः ॥ २५ ॥

८० मानमारे [अध्यायः
आलिङ्गनमंशकं चोर्ध्वे चैकांशं वाजनं भवेत् ।
द्विभागं कन्धरं चैव पट्टिकं वाजनी(नमं)शकम् ॥ २६ ॥ 52
तद्देशे पूर्ववद्रूपैः सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
शेषं तु पूर्ववत्कुर्यात्तदेकांशाधिकं तदा ॥ २७ ॥
कुम्भान्तं (म्भांशं) पूर्ववच्चोर्ध्वे कम्पमेकेन कारयेत् ।
कन्धरं चैकभागं स्यात्तदूर्ध्वे कम्पमंशकम् ॥ २८ ॥ 56
द्व्यंशेन कर्णमूर्ध्वे तु वाजनं चैकभागिकम् ।
पूर्ववत्समलङ्कृत्य तत्तुङ्गैकांशाधिकम् ॥ २९ ॥
पूर्वोत्तरप्रदेशे तु कम्पनं सा(चा)न्तरां (रमं) शकम् ।
द्व्यंशकं च त्रिपट्टं स्यात्तदूर्ध्वे चान्तरं भवेत् ॥ ३० ॥ 60
प्रतिमं चैवांशमंशं च वाजनं चैव कारयेत् ।
पूर्ववत्समलङ्कृत्य शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ ३१ ॥
वैतिलानां च द्विजातीनामालयेषु न्यसेत्क्रमात् ।
एतत् प्रतिक्रमं नाम्ना तं चतुर्विधमीरितम् ॥ ३२ ॥ 64
(कुमुदबन्धम्)
जन्मादिवाजनान्तं च सप्तविंशांशमुच्छ्रयेत् ।
द्विभागं जन्मतुङ्गं स्यात्तत्समं चाम्बुजोदयम् ॥ ३३ ॥
अंशमेकेन (कं च) कम्पं स्याद्रूध्रतुङ्गं षडंशकम् ।
अंश(शं) पद्मं च कर्णं च चांशु(शं) पद्मं तथांशकम् ॥ ३४ ॥ 68
कुमुदोर्ध्वं त्रियं (त्रयां) शं स्यात्पद्मतुङ्गं शिवांशकम् ।
अंशकं पद्मं कर्णान्तं कम्पमब्जां (ब्जमं) शकं [भवेत्] ॥ ३५ ॥
द्वि(द्व्यं)शं पट्टा (ट्टम) ब्जमंशं च कम्पमंशेन योजयेत् ।
पूर्वोक्तुङ्गस्य मानेन पट्टिके तु विशेषतः ॥ ३६ ॥ 72
द्वि(द्व्यं)शं गोपानसंयुक्तं चोर्ध्वे युक्त्या स्वलङ्कृतम् ।
केचित्कुमुदकाङ्गे तु त्रिपट्टाश्रममेव वा ॥ ३७ ॥
मध्ये पट्टैर्विशेषं तु पुष्पपत्रैश्च शोभितम् ।
कटकावृतमेवं वा शुद्धवृत्तमथापि वा ॥ ३८ ॥ 76

१४] अधिष्ठानविधानम् ८१
त्रिय(त्र्या)श्रं कुमुदं वापि षडश्राकृतिर्(ति) एव वा ।
एवमष्टविधं(ष्टाश्रकं) कुर्यात्पद्मकेसरमीरितम् ॥ ३९ ॥
सर्वहर्म्येषु योग्यं स्यात्कारयेच्छिल्पि(ल्प)वित्तमः ।
नवाधिकविंशांशं तत्तच्चाधिकतुङ्गके [स्यात्] ॥ ४० ॥ 80
जन्मतुङ्गं तदर्द्धाभागं [वा] वेदांशं वप्रतुङ्गकम् ।
अर्धांश(शं) पद्मातुङ्गं तु कन्धरं तत्समं भवेत् ॥ ४१ ॥
तत्समं चोर्ध्वपद्मं स्यादेकांशं कुमुदोदयम् ।
पद्ममध्यर्ध तथा कम्पं कर्णतुङ्गं द्वयांशकम् ॥ ४२ ॥ 84
कम्पमर्ध तथा पद्मं पट्टिकोचं द्वयांशकम् ।
तदूर्ध्वं पद्ममेकांशं चोर्ध्वकम्पं तु तत्समम् ॥ ४३ ॥
धार्धा(ध्य)र्धं वाथ जन्मोच्चं कम्पमूर्द्धेऽर्धमेव वा ।
शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्तत्तद्देवद्विशेषतः ॥ ४४ ॥ 88
एकांशं जन्मतुङ्गं स्यादर्धांशं पद्ममेव च ।
शेषं तु पूर्ववत्कुर्यात्किञ्चिदेवं विशेषतः ॥ ४५ ॥
पट्टिके तत्कपोतं वा शेषं युक्त्या प्रयोजयेत् ।
एतच्चतुर्विधं प्रोक्तं पुष्पपुष्कलनामकम् ॥ ४६ ॥ 92
क्षुद्रमध्ये तु मुख्ये तु प्रथमार्थं तु भूमिकम् ।
तेन(षु) हर्म्येषु योग्यं स्यात्कल्पयेच्छिल्पि(ल्प)वित्तमः ॥ ४७ ॥
जन्मादिवाजनान्तं स्याद्द्वात्रिंशद्विभाजिते ।
द्विभागं जन्मतुङ्गं स्यादेकांशे(श)केन वाजनम् ॥ ४८ ॥ 96
सप्तांशेन महापद्मं कर्णांशं तथाम्बुजम् ।
ऊर्ध्वं कुम्भं तु वेदांशं पद्ममेकेन कारयेत् ॥ ४९ ॥
तदूर्ध्वं कम्पमेकांशं त्र्यंशकैरर्गलमुन्नतम् ।
कम्पमंशं गलं चांशं गोपानं चतुरंशकम् ॥ ५० ॥ 100
आलिङ्गमंशकं चोर्ध्वं अं(चां)शेनान्तरितं तथा ।
प्रतिमुखं तद्धि(द्वि)भागं स्यादूर्ध्वं वाजनमंशकम् ॥ ५१ ॥
अथैकांशेन समाधिक्यं मष्टांशो(म्बुजो)परि पद्मकम् ।
जन्मस्यो(न ऽ)परि पद्मं वा शिवांशेनांशमाधिकम् ॥ ५२ ॥ 104
11

८२ मानमारे [अध्यायः
एतन्महाम्बुजस्याधो कम्पमेकेन कारयेत् ।
रसांशं तन्महाब्जं स्याच्छेषं प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ ५३ ॥
एतच्चतुर्विधं प्रोक्तं श्रीबन्धमिति नामकम् ।
चक्रवर्तेश्च विष्णोश्च शिवस्यापि च योग्यकम् ॥ ५४ ॥ 108
(श्रीबन्धं चतुर्विधम्)
षड्विंशद्भागमुत्तुङ्गे जन्ममै(चै)कांशमीरितम् ।
वप्रोर्ध्वं तु षडंशं स्यात्कुमुदोच्चं षडंशकम् ॥ ५५ ॥
कर्णैमेकेन बन्धा(न्ध्यं)शं कर्ण(र्णा) कम्पं शिवांशकम् ।
पद्मांशं तदूर्ध्वं तु त्र्यंशं गोपानकोदयम् ॥ ५६ ॥ 112
आलिङ्गमंशकं चोर्ध्वं चांशमन्तरितं तथा ।
प्रतिवक्त्रं तु युग्मांशं वाजनं चैकभागिकम् ॥ ५७ ॥
अथवा जन्म युग्मांशं तदेव प्रतिकांशकम् ।
शेषं तु पूर्ववत्कुर्याज्जन्मोर्ध्वं चेप्यणांशकम् ॥ ५८ ॥ 116
गोपानोपरि चाध्येना(र्धेना) लिङ्गा(ङ्गम)न्तरितां(तमं)शकम् ।
अंशं तत्प्रतिवक्त्रं स्यादर्धाशश्चार्ध(मर्ध) वाजनम् ॥ ५९ ॥
अथवा जन्म मे(ए)कांशं तत्समं चाब्जकं तथा ।
तदूर्ध्वं कम्पमेकांशं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ ६० ॥ 120
एतच्चतुर्विधं प्रोक्तं मञ्चबन्धमुदीरितम् ।
देवानां भूपतीनां च हर्म्याणां तत्प्रकल्पयेत् ॥ ६१ ॥
(मञ्चबन्धं चतुर्विधम्)
जन्मादिवाजनान्तं च कृत्वा विंशत्षडाधिकम् ।
जन्मतुङ्गं तु सार्धांशं युगलं पद्मत्तुङ्गकम् ॥ ६२ ॥ 124
एवं कम्पं च वप्रो(प्रागु)क्तं षडंशं कुम्भ(म्भं) युगांशकम् ।
तस्योर्ध्वं कम्पमेकांशं कन्धरञ्च(रं च) द्विभागिकम् ॥ ६३ ॥
एकांश(शं) कम्पकं चाधां(द्वाभ्यां) पट्टं तत्क्षेपणां(शार्मं)शकम् ।
आलिङ्गं चा(सा)र्धकं चोर्ध्वं कम्पमेकेन कारयेत् ॥ ६४ ॥ 128
अध्यर्धांशं प्रतिं चैव सार्धांशं वाजनं भवेत् ।
व्यालरूपादिसिंहैश्च मकराद्यै(दिभि)र्विभूषितम् ॥ ६५ ॥

१४] अधिष्ठानविधानम् ८३
द्विभागं जन्मतुङ्गं स्यात्तत्समम्बुजं भवेत् ।
एकांशं क्षेपणं चैव वप्रतुङ्गं रसांशकम् ॥ ६६ ॥ 132
कुमुदोर्ध्वं युगांशं स्यात्कम्पमेकेन कारयेत् ।
कन्धरं च द्विभागं स्यात्कम्पमंशेन योजयेत् ॥ ६७ ॥
पट्टिकोच्चं द्विभागं स्यात्कम्पमंशं तदूर्ध्वके ।
कर्णमेकेन कर्तव्यं वाजनं चैकभागिकम् ॥ ६८ ॥ 136
प्रतिमं चैकांशकं स्याद्वाजनं चैकभागिकम् ।
त्रिपट्टं कुमुदं वापि प्रतिरे(मे)वं त्रिपट्टकम् ॥ ६६ ॥
शेषं तु पूर्ववत्कुर्यात्प्रत्यलङ्कार(रं) पूर्ववत् ।
तदेव पट्टिकं चोर्ध्वे कन्धरं चैकभागिकम् ॥ ७० ॥ 140
शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं युक्तालंकार(रं) योजयेत् ।
एवं चतुर्विधं प्रोक्तं श्रेणीबन्धमिति स्मृतम् ॥ ७१ ॥
देवानांमपि सर्वेषां हर्म्याणां कल्पयेद्बुधः ।
(श्रेणीबन्धं चतुर्विधम्)
अष्टादशांशकं तुङ्गे जन्ममर्धा(न्माध्य)र्धभागिकम् ॥ ७२ ॥ 144
अर्धार्श क्षुद्रकम्पं तु भूतांशं तन्महाम्बुजम् ।
एकांशं कन्धरं चांशं चाब्जं कुम्भं गुणांशकम् ॥ ७३ ॥
तदूर्ध्वं पद्मांशं स्यादालिङ्गां(ङ्गमं)शं तदूर्ध्वके ।
एकांशं वाजनं चोर्ध्वे प्रतिं ह्यंशमंशं वाजनम् ॥ ७४ ॥ 148
द्वाविंशांशकं कृत्वा पञ्चांशं जन्मतुङ्गकम् ।
क्षुद्रं क्षेपणमर्धाशं सार्धवेदांशका(कम)म्बुजम् ॥ ७५ ॥
एकांशं कन्धरं चोर्ध्वं तत्समं चाब्जकं भवेत् ।
कुम्भं(म्भ)तुङ्गं गुहाशं च पद्मतुङ्गं शिवांशकम् ॥ ७६ ॥ 152
कम्पमेकं तदूर्ध्वं तु कन्धरं चाक्षभागिकम् ।
क्षेपणं चैकभागं तु पद्मं चैकेन कारयेत् ॥ ७७ ॥
द्विभागं पट्टिकोत्तुङ्गं पद्मांशमंशं वाजनम् ।
तस्मादेकांशमाधिक्यं सार्धयुग्मं तु पादुकम् ॥ ७८ ॥ 156

: का, र, ये, त्स, र्व्वं, सि, द्ध्यै?
Wait, सि with short i, then द्ध with two slants on top: द्धयै!
Wait, सिद्ध्यै (dative singular of siddhi): कारयेत् सर्वसिद्धयै श्रीसौभाग्यप्रदायकम् ।
Wait, is there an anusvara on र्व्वं? Yes, there's a dot: कारयेत्सर्व्वंसिद्धयै or maybe ink spot, but visually कारयेत्सर्व्वंसिद्धयै or कारयेत्सर्व्वसिद्धयै. Let's look closely: it's above र्व्व. Could be anusvara. Let's transcribe faithfully.

Center subtitle:
(पद्मबन्धं चतुर्विधम् ) or ( पद्माबन्धं चतुर्विधम् )?
Look at the first word: ( प द्मा ब न्धं च तु र्वि ध म् ) -> wait, is that an ा on द्म?
Look at पद्माबन्धं vs पद्मबन्धं:
There is a space or an ा? It looks like पद्मबन्धं or पद्माबन्धं? Wait, there is a vertical line: `

१४] अधिष्ठानविधानम् ८५
तदेवाब्जं प्रदेशे तु कम्पमेकेन पूर्ववत् ।
तदूर्ध्वे द्विशं (ह्यंशं) कर्णं स्यात्कम्पमेकं तदूर्ध्वके ॥ ९२ ॥ 184
द्वि (ह्यं) शं वान्तरितं चोर्ध्वं प्रतिं चैकांशमेव च ।
तदूर्ध्वे वाजनं चांशं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ ९३ ॥
जन्मोच्चं त्र्यंशकं स्यात्पद्ममेकेन कारयेत् ।
कन्धरं चैकभागं स्यादूर्ध्वे पद्मं शिवांशकम् ॥ ९४ ॥ 188
कुम्भतुङ्गं शरांशं स्यात्पद्ममेकेन कारयेत् ।
तदूर्ध्वे कम्पमेकेन कर्णांशं तदूर्ध्वके ॥ ९५ ॥
पद्ममेकं तदूर्ध्वे तु कपोतोच्चं कलांशकम् ।
आलिङ्गमंशकं चैवमेकांश (शम) न्तरितं तथा ॥ ९६ ॥ 192
प्रतिवाजनमेकेन कुम्भबन्धं चतुर्विधम् ।
गृहसिंहादिसर्वेषां (वैः) युक्ता देशैः (शम) लङ्कृतम् ॥ ९७ ॥
( कुम्भबन्धं चतुर्विधम् )
उत्सेधे तु चतुर्विंशाङ्गं कुर्याद्विशेषतः ।
जन्मोच्चं तु द्विभागं स्यात्तत्समं पद्मतुङ्गकम् ॥ ९८ ॥ 196
कम्पमेकं तदूर्ध्वे तु कर्णतुङ्गं गुणांशकम् ।
तदूर्ध्वे कम्पमेकांशं पट्टिकोच्चं कलांशम् ॥ ९९ ॥
तदूर्ध्वे कम्पमंशेन चाधो (धः) पद्मं कलांशकम् ।
कर्णमेकांशकं चोर्ध्वं पद्ममेकांश (शं) कारयेत् ॥ १०० ॥ 200
तदूर्ध्वे कुम्भ (म्भं) त्र्यंशं स्यात्पद्ममेकांशमेव च ।
तदूर्ध्वे निम्नमंशं स्यात्तस्योर्ध्वं कम्पमंशकम् ॥ १०१ ॥
तदूर्ध्वे तत्समं निम्नमूर्ध्वे प्रतिमेकांशमेव च ।
तदेव पूर्ववदुत्सेधं पद्मकर्णं विशेषतः ॥ १०२ ॥ 204
मध्ये कुम्भं कलांशं स्यात्तस्योर्ध्वे एकाश (शं) निम्नकम् ।
शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्तद्भागेन विशेषतः ॥ १०३ ॥
द्विभागं जन्मतुङ्गं स्यात्पद्मतुङ्गं तु तत्समम् ।
निम्नमेकं तदूर्ध्वे तु कुम्भतुङ्गं कलांशकम् ॥ १०४ ॥ 208

त्र = न्नवत्रान्वितम्!
Let's transcribe it faithfully as: कारयेन्नवत्रान्वितम् (or कारयेन्नक्त्रान्वितम्). Looking at it, "कारयेन्नवत्रान्वितम्" is the most direct representation.

Wait, line 22:
पट्टिकोष्ठ(शं) or पट्टिकोश(शं)?
Letter before paren:
प - ट्टि - क - ो - ष्ठ
Wait, is it ष्ठ or ष?
It has a loop with a diagonal, and something below? No, it's 'ष' with an anusvara?
Wait, look at: पट्टिकोश(शं) or पट्टिकोष्ठ(शं)?
There is a 'ष' or 'श'? It has 'ष' with '्' and 'ठ' below it: ष्ठ!
Wait, let's look at the parenthesis: (शं). If the text has 'कोष्ठ', why would the variant be '(शं)'?
Because "पट्टिकोशं" vs "पट्टिकोष्ठं"! Kosa vs Koshtha!
So the text had "पट्टिकोष्ठ(शं)" or "पट्टिकोष(शं)"!
Wait, in line 22: "पट्टिकोष्ठ(शं)" or "पट्टिकोष(शं)"? Look at the letter: it's definitely ष्ठ or ष. Let's write "

१४] अधिष्ठानविधानम् ८७
एतत्पञ्चवि(चतुर्वि)धं प्रोक्तं कुम्भदेशे विशेषतः ।
वृत्तं विधिं त्रिपट्टं वाधाराय कटकान्वितम् ॥ ११९ ॥
एतत्कलशबन्धाख्यं देवभूपत्योरालये(षु) ।
( वप्रबन्धम् )
वप्रबन्धमधिष्ठानमेकत्रिंशांशतुङ्गके ॥ १२० ॥ 240
जन्मं(न्म) तु द्व्यंशकं तुङ्गे कम्पमर्धेन कारयेत् ।
पद्मं सार्धं(धं) शिवांreq स्यात्तदूर्ध्वार्धेन वाजनम् ॥ १२१ ॥
वप्रोच्चं सार्धवह्व्यंशं पद्मामर्धमर्धं कम्प[कं]म् ।
कन्धरोच्चं द्विभागं स्यादाधौ(र्धम) र्धकम्प(म्पं) पद्माकम् ॥ १२२ ॥ 244
पट्टिकोच्चं कलांशं स्यात्पद्ममर्धा(र्धम)र्ध(र्धं) वाजनम् ।
युगांशं कर्णतुङ्गं स्यात्क्षेपणांश(शमंशम)म्बुजा(जम)र्धकम् ॥ १२३ ॥
कपोतोच्चं द्विभागं स्यादेकांशं प्रतिवाजनम् ।
वप्रबन्धमिति प्रोक्तं वज्रबन्धमिहोच्यते ॥ १२४ ॥ 248
( वज्रबन्धम् )
तदेव तुङ्गभागेन जन्मतुङ्गं कलांशकम् ।
तदूर्ध्वेऽर्धेन कम्पं स्यात्सार्धार्धं पद्मतुङ्गकम् ॥ १२५ ॥
अर्धेन कम्पकं चोर्ध्वं कन्धरं तत्समं भवेत् ।
कम्पमर्धेन तस्योर्ध्वे पद्ममर्धेन कारयेत् ॥ १२६ ॥ 252
वज्रकुम्भं द्व्यंशं स्यात्तदूर्ध्वेऽर्धं सरोरुहम् ।
कम्पमर्धेन तस्योर्ध्वे कर्णतुङ्गं कलांशकम् ॥ १२७ ॥
तदूर्ध्वं कम्पमर्धेन तत्समं चाम्बुजं भवेत् ।
कपोतं द्विभागं स्यादेकांशं प्रतिवाजनम् ॥ १२८ ॥ 256
कन्धरं चाश्विनीभागं चांशेन कम्प(म्पं) पद्मकम् ।
वज्रपट्टं द्विभागं स्यात्तद्वा(द्यां) कम्पं शिवांंशकम् ॥ १२९ ॥
वज्रबन्धमिति प्रोक्तं श्रीभोगं तमिहोच्यते ।
( श्रीभोगम् )
तुङ्गे तु सप्तविंशांशं सार्धद्व्यंशेन जन्मसु(च) ॥ १३० ॥ 260