मल्लपुराण (ज्येष्ठिमल्ल - प्राचीन भारतीय मल्लविद्या, अखाड़ा व्यायाम व कुश्ती महाग्रन्थ)

पञ्चमोऽध्यायः । २३
सुशरीरः सुप्रमाणः पृथुलः कठिनोऽपि^{१६} च ।
पादारोपी^{१७} भारसहो युद्धशूरो जितश्रमः ॥ २१ ॥
अष्टौ गुणा भवन्त्येते ज्ञातव्याश्च स्वभावजाः ।
अथेदानीं मृगस्यापि गुणान् वक्ष्यामि तत्त्वतः ॥ २२ ॥
बली वशी भीरुकश्च^{१८} सूक्ष्मपादकरोऽपि च ।
सुतनुश्च सुवेगश्च तथैव व्यवसायवान् ।
अल्पश्रमश्च सप्तैते मृगस्य सहजा गुणाः ॥ २३ ॥
इति श्रीमल्लपुराणे गजसिंहमृगवृषभमल्लस्वरूपो नाम चतुर्थो [पञ्चमो ]ऽध्यायः^{१९} ।
१६ कतिनोऽपि P. १७ पादरोपी B. १८ भरुक P. १९ In B the colo-
phon reads as under—इति श्रीमल्लपुराणे गजसिंहमृगवृषभमल्लस्वरूपप्रकरणं पञ्चमम् ।

षष्ठोऽध्यायः
श्रीकृष्ण उवाच॑ ।
भवन्ति सर्वसामान्याः सप्तत्रिंशदिमे गुणाः ।
घातपातस्तथालातः स्थानकं लाग एव च ॥ १ ॥
भारः श्रमैः श्रुतिश्चैव बहु दृष्टासनं तथा ।
धारणं रोधनं चैव तथा निर्जनतर्जनम् ॥ २ ॥
ताकणं सोष्टवर्णं (च) पालंनं व्यवसायिकम् ।
प्राणश्चैव तथा शौर्यं कचिदुत्थार्पनं भवेत् ॥ ३ ॥
क्वचित् प्रवि(वे)शनं प्रौढिः पटुश्च सहजं कचित् ।
धारणेऽप्यधिका शक्तिंस्तथा निस्सरणेऽपि च ॥ ४ ॥
ताकणे रक्षणे कोऽपि शक्ति(क्त)श्चालनकेऽपि च ।
फरकणे शक्तः कोऽपि स्याद् पटुः कोऽपि वर्जने ॥ ५ ॥
रुन्धने चोत्कटः कोऽपि लागेपि मतिमानपि ।
गोप़णे(ने) निपुणः कोऽपि युद्धेपि निपुणो भवेत् ॥ ६ ॥
कक्षालमः परः कोऽपि दण्डिकालम एव च ।
वहणे लग्नः कोऽपि स्यादोजोलमस्तथैव च ॥ ७ ॥
चोडिलम्भो भवेत्कश्चित् सप्तत्रिंशदिमे गुणाः ।
कथिता लौकिकैः शब्दैस्तथोक्ता मल्लभाषयां ॥ ८ ॥
पञ्चसारो भवेत्कश्चिज्जानुसारस्तथा परः ।
इत्यङ्गसारतां ज्ञात्वा तत्र कर्माणि कारयेत् ॥ ९ ॥

१ Not seen in P. २ त्वाल P. ३ भारश्रमः P. ४ दुःखासनम् B.
५ पालन P. ६ द्रुतगणं B. ७ क्वचित्प्रविसनं प्रौढिः पटुः सहजं क्वचित् P. ८ ॰प्यधिक-
शक्तिश्च P. ९ मत्रभाषया B.

१० ऐतैर्यु-
as कटिस्थानानि
१६ Verses be-
(first half) a
४

षष्ठोऽध्यायः । २५
एतैर्युक्तास्तुं१० ये मल्लास्तानहं कथयामि ते ।
उरःसारः स्कन्धसारो११ भुजसारस्तथैव च ॥ १० ॥
कटिसारो भवेत् कश्चिज् जानुसारस्तथा परः ।
पञ्च स्थानानि मल्लानां शस्यन्ते युद्धकर्मणि ॥ ११ ॥
पुनश्च कथयिष्यामि यथोपायं यथौ१२गुणम् ।
स्कन्धस्थानं भुजस्थानं उरस्थानं तथैव च ॥ १२ ॥
कटिस्थानं तथैवान्यत् जानुस्थानमतः परम्१३ ।
पञ्च स्थानानि विज्ञाय स्वशरीरे यथार्थिनः(र्थतः) ।
तने(नौ) तेनौ१४नुसारेण मल्लः कर्म१५ समाचरेत् ॥ १३ ॥
इत्याङ्गविभागः ।
अथात्र कथ्यते तावद् रङ्गभूमेस्तु लक्षणम् ।
जातिवर्णप्रमाणादि बहुभेदसमन्वितम् ॥ १४ ॥
नित्याँ१६भ्यासहिता भूमी रङ्गभूमिः प्रकीर्तिता ।
सैवाखा(षा)ढकनाम्नी च प्रसिद्धा परमा मता ॥ १५ ॥
तस्यास्तु लक्षणं वक्ष्ये जातिवर्णप्रभेदतः ।
सुलक्षणजयस्थानं हानिस्यानमलक्षणाः(णम्) ॥ १६ ॥
निम्नोन्नतसमत्वेन त्रिविधा भूमिका भवेत् ।
निम्नोन्नतां परित्यज्य तत्राङ्गीक्रियते सदा ॥ १७ ॥
आखा(षा)ढकप्रमाणं तु त्रिविधं परिकीर्तितम् ।
देवमानं दैत्यमानं मर्त्यमानं तथैव च ॥ १८ ॥
एकोत्तरं हस्तशतं देवमानं प्रकीर्तितम् ।
दैत्यानामेव पञ्चाशत् मर्त्यानामेकविंशतिः ॥ १९ ॥
१० ऐतैर्युता B. ११ स्कन्धशिरो P. १२ तथागुणम् P. १३ The line reads
as कटिस्थानानि विज्ञाय स्वशरीरे यथार्थिनः in B. १४ तनु B. १५ मल्लकर्म B.
१६ Verses beginning from this Śloka upto Adhyāya 87 Śloka 3
(first half) are not found in the printed text.
४

२६ मल्लपुराणे
चतुरस्रं त्रिकोणं च वर्तुलं च तथैव च ।
ब्राह्मणी शुक्लवर्णा च पीता क्षत्रियभूमिका ॥ २० ॥
श्यामवर्णा तथा शूद्री बहुवर्णा तथाधमा ।
उत्तमाधममध्यास्तु भूमयो बहुभेदतः ॥ २१ ॥
कर्करैर्लाञ्छिता भूमिर्लोहकाष्ठविदूषिता ।
पाषाणैः कण्टकैर्वापि कुट्टेनापि पटेन च ।
वर्जनीया प्रयत्नेन दुःखदा सर्वदा नृणाम् ॥ २२ ॥
इति भूमिशुद्धिः ।
प्रथमं प्रातरुत्थाय मल्लैः कर्तव्यमादरात् ।
मलमूत्रविशुद्धिं च ( द्विध्व ) दन्तधावनमेव च ॥ २३ ॥
गण्डूषैर्मुखशुद्धिश्च मुखप्रक्षालनं तथा ।
संध्यादिकं च निर्वृत्य रङ्गं गच्छेत् समाहितः ॥ २४ ॥
गत्वा च प्रथमं ज्येष्ठो प्राणायामं च कारयेत् ।
भूमिवन्दनपूर्वं च कारयेच्च ततः श्रमम् ॥ २५ ॥
बालवृद्धान्धबधिरछिन्नाङ्गक्रोधिरोगिणः ।
पिशुनानृतपाषण्डान् मत्तप्रलपिनस्तथा ॥ २६ ॥
धूर्तार्तकुष्ठिकितवचौरचण्डालमायिकान् ।
वर्जयित्वा तथैवान्यान् श्रमकाले तथा स्त्रियः ॥ २७ ॥
उच्चैः प्रहसनं कासष्ठीवनं क्षुतमेव च ।
विवादं रुदितं चैव दूराध्वानं तथैव च ।
वर्जनीयं प्रयत्नेन मल्लेन जयमिच्छता ॥ २८ ॥
पञ्च प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणम्य विधिपूर्वकम् ।
वेदिकामुपविश्याथ कर्तव्यं जटबन्धनम् ॥ २९ ॥
तथैव प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणम्य विधिपूर्वकम् ।
विविधं जटबन्धं च संक्षेपं च क्रियापरम् ॥ ३० ॥

षष्ठोऽध्यायः । ३७
शय्यासनोपानहादि त्यजेत् चैवासनादिकम् ।
शिरःप्रच्छादनं चैव रङ्गभूमौ विवर्जयेत् ॥ ३१ ॥
आचम्य च शुचिर्भूत्वा ततो रङ्गं समाविशेत् ।
साधयेद्देव मन्त्रेण स्थापयेच्च सुदर्शनम् ॥ ३२ ॥
सर्वकामप्रदः कृष्णः स च तत्र प्रतिष्ठताम् ।
आस्वा(षा)ढक नमामि त्वां देहि मम जयश्रियम् ॥ ३३ ॥
उद्दामदर्पदैत्येन्द्रवधूर्वैधव्यदायिने ।
सुदर्शन नमस्तुभ्यं जयदे(द) समरप्रियम्(य) ॥ ३४ ॥
वामे पार्श्वे हरैर्यस्य दक्षिणे शशिशेखरः ।
नाभौ पद्मभवो ब्रह्मा सदा हस्तेषु मातरः ॥ ३५ ॥
कृष्णमूर्तिरियं ध्यात्वा तथा चावरणं शुभम् ।
आयुरारोग्यवीरश्रीविजयोत्साहबलप्रदम् ।
श्रीनिधेऽस्तु नमस्तुभ्यं दुरितं मे प्रणाशय ॥ ३६ ॥
इति आवरणकमन्त्रः ।
हलधरो धराधरो रत्नभूषितपन्नग ।
वासुकेऽस्तु नमस्तुभ्यं जयं लक्ष्मीं च देहि मे ॥ ३७ ॥
वासुकेर्वरमूर्तिं च ध्यात्वाचम्य विधानतः ।
गृहीत्वा स्वाशिखां बन्धेत् सुदृढं ग्रन्थिभिस्त्रिभिः ।
इति कृत्वा मन्त्रविधिं कथितं भृगुणा पुरा ॥ ३८ ॥
प्रशस्तः कच्छबन्धश्च कच्छामन्त्रविधानतः ।
करास्फोटनं त्रिविधं समलीनोन्नतं बलात् ॥ ३९ ॥
उन्नतस्वरसंलापः सिंहस्य(च) प्रकीर्तितम् ।
समं वृषस्य निर्दिष्टं स्वभावान् मधुवैरिणा ॥ ४० ॥
करास्फोटप्रमाणं तु कृत्वा रङ्गसमीपतः ।
पद्मासनेनोपविशेद् गजो ज्येष्ठौ कृतोत्सवः ॥ ४१ ॥

२८ मल्लपुराणे शत्रुकला ॥ २०
आन्तरज्येष्ठिना सार्ध तथा गोपकुलैःसह । परमल्लकला ॥ २
बालवृद्धभविष्यैश्च ततो वन्देत् वसुन्धराम् ॥ ४२ ॥ बुद्धिकला ॥ २८
समुद्धृतासि हरिणा वसुधे बलदायके । आलस्यकला ॥ ३
देहस्य भूषणं देहि पवित्रे शुभलक्षणे ॥ ४३ ॥ ॥ ३५
इत्युक्त्वा च प्रणम्येनां गृहित्वा चैव मृत्तिकाम् । कालकला ॥ ३९
ततः सार्धं समायुक्ताः सर्वाङ्गं विनिलेपयेत् ॥ ४४ ॥ इत्ये
मल्लाः पञ्च भवन्त्येते गजः सिंहो वृषो मृगः । मलि
भविष्यः पञ्चमो ज्ञेयः पञ्चैषामासनानि च ॥ ४५ ॥
विद्याभ्यासेन पञ्चैते भवन्ति ज्येष्ठिनः क्रमात् ।
आसनैरुपविशन्ति स्वैः स्वैः सर्वेऽपि सादराः ॥ ४६ ॥
गजः पद्मासनं कुर्यात् सिंहोऽपि गरुडासनम् ।
फणासनं मृगः कुर्यात् वृषोऽपि कुक्कुटासनम् ॥ ४७ ॥
भविष्योऽपि तथा कुर्यादासनं जघनोपरि ।
कारयेच्च श्रमं पश्चात् प्रकुर्यात् स्वयमेव च ॥ ४८ ॥
मतिकारस्येदानीं कथ्यन्ते बहवो गुणाः ।
मल्लान् न विकारयति मतिकारस्तदुच्यते ॥ ४९ ॥
चत्वारिंशत् सदैकेन गुणास्तस्य प्रकीर्तिताः ।
मानसः सर्वदा मल्लैर्धारणीयाः समीपतः ॥ ५० ॥
विना तेन प्रणश्यन्ति गजा इव निरङ्कुशाः ।
मतिकारः प्रयत्नेन रक्षणीयश्च सर्वदा ॥ ५१ ॥
आत्मकला ॥ १ ॥ परकला ॥ २ ॥ स्थानकला ॥ ३ ॥ घातकला ॥ ४ ॥
पञ्चतालकला ॥ ५ ॥ गोकला ॥ ६ ॥ बाहोर्घातकला ॥ ७ ॥ पञ्च तथैव स्थानककलाः
॥ ८ ॥ आसनकला ॥ ९ ॥ ज्येष्ठिधारणे कला ॥ १० ॥ रुन्धानकला ॥ ११ ॥ ताकणे
कला ॥ १२ ॥ विज्ञानकला ॥ १३ ॥ सो(सौ)ष्ठवने कला ॥ १४ ॥ वेसुकला ॥ १५ ॥
रक्षणे कला ॥ १६ ॥ निस्सरणे कला ॥ १७ ॥ चालने कला ॥ १८ ॥ स्वकीये कला ॥ १९ ॥

षष्ठोऽध्यायः । २९
शत्रुकला ॥ २० ॥ मित्रकला ॥ २१ ॥ दारुणकला ॥ २२ ॥ आत्ममल्लकला ॥ २३ ॥
परमल्लकला ॥ २४ ॥ स्वरस्यकला ॥ २५ ॥ कातरकला ॥ २६ ॥ त्राणकला ॥ २७ ॥
बुद्धिकला ॥ २८ ॥ श्रमकला ॥ २९ ॥ युद्धकला ॥ ३० ॥ आहारकला ॥ ३१ ॥
आलस्यकला ॥ ३२ ॥ ॥ ३३ ॥ ॥ ३४ ॥
॥ ३५ ॥ ॥ ३६ ॥ रङ्गकला ॥ ३७ ॥ आवेशकला ॥ ३८ ॥
कालकला ॥ ३९ ॥ राजकला ॥ ४० ॥ समाकला ॥ ४१ ॥
इत्येकचत्वारिंशत्कलाभिरुपशोभितः ।
मतिकारः स विज्ञेयः तस्य कर्म समाचरेत् ॥ ५२ ॥
इति षष्ठं कलाप्रकरणम् ॥

सप्तमोऽध्यायः ।
आखा(घा)ढस्य समीपस्था ये कार्याः स्वराःकिल ।
तत्सर्वं कथयिष्यामि योगक्षेमार्थसिद्धये ॥ १ ॥
छेदो मारस्तथा भङ्गः पात उत्पातकस्तथा ।
रजस्वलानामकृतं रुदितं मृतकस्वरः ॥ २ ॥
प्रेतराक्षसभूतादिस्मरणं वज्रनिस्वरः(नः) ।
तपस्विगृध्रसर्पाणां नामसंकीर्तनं परम् ॥ ३ ॥
ये चान्ये कुत्सिताः शब्दाः श्रमकाले न शोभनाः ।
सुदर्शनेन मन्त्रेण तेषां च रक्षणं शुभम् ॥ ४ ॥
दशविधानां शब्दानां महान्तो विदिता गुणाः ।
कश्चित्परं घातयति परेणापि न घात्यते ॥ ५ ॥
स्थानकादाकर्षयति कोऽपि नाकृष्यते परैः ।
गृह्णात्यन्यस्य विज्ञानं नान्येन शब्दोऽपि गृह्यते ॥ ६ ॥
क्वचित्परं चालयति न परेणापि चाल्यते ।
क्वचित्परं त्रोट

सप्तमोऽध्यायः । ३१

एवमाकारजं स्थानं भेदजातीश्चतुर्विधाः ।
षट्प्रकाराणि निश्चित्य घातोपि क्रियते सदा ॥ १२ ॥
अजाघातः प्राणघातो घातो वह्निपूर्वकम् ।
वोजो(ओजो)वह्निघातश्च चतुर्थः परिकीर्तितः ॥ १३ ॥
ऊर्जः प्राणभवो घातः पञ्चमः कोऽपि कथ्यते ।
ओजोवह्निघातश्च षष्ठश्च परिकीर्तितः ॥ १४ ॥
षडिति(डेते) कथिता घाताः षटत्रिंशत् प्राणसंयुताः ।
येनाभ्यासेन सदा मल्लो रिपुयुद्धे जयी भवेत् ॥ १५ ॥
केशाकर्मणघातस्तु प्रथमः परिकीर्तितः ।
स्कन्धस्फोटनघातोऽपि हस्तेनैकेन सादरः ॥ १६ ॥
द्विहस्ताभ्यां च घातोऽयं स्कन्धास्फोटनसंभवः ।
दण्डाघातस्तथैवान्यो ज्ञातव्यो दृढबुद्धिभिः ॥ १७ ॥
कर्णतालविधातोपि पार्श्वघातस्तथापरः ।
ग्रीवावलवदाघातो घातो निजकरस्तथा ॥ १८ ॥
भुजघोटनघातोपि घातः करतलहस्तयोः (स्य यः) ।
द्विभुजाघोटनं चास्ति कथिताश्चान्येऽपि (श्चापि) सूरिभिः ॥ १९ ॥
घातोऽन्यो बाहुजानुना शिरसो घातकस्तथा ।
कक्षातलविधातस्तु मुष्टिघातस्तथा परः ॥ २० ॥
कक्षाकर्मणघातश्च चरणघातक एव वा ।
आकृष्य चरणाघातश्चरणे परिकीर्तितः ॥ २१ ॥
जङ्घास्फोटनघातोपि घातश्चरणपीडनात् ।
अथातो वरघातश्च पाशघातस्तथैव च ॥ २२ ॥
दण्डाघात उरोघातो घातोपि गजहस्तजः ।
प्राणघातस्तथोत्क्षिप्तो घातश्च कथितः परः ॥ २३ ॥

३२ मल्लपुराणे
अङ्गन्यासाविघातास्तु बुधैः संपरिकीर्तिताः ।
जाह्नवो(नू)परि विघातेऽपि घातस्तु भवति क्वचित् ॥ २४ ॥
बाहुभुजविघातोऽपि नियुद्धज्ञैरुदीरितः ।
षष्ठि(पृष्ठ)कक्षावधोऽपि गजघातस्तथा परे ॥ २५ ॥
षटत्रिंशदिमे घाताः कथिताः संख्यया स्फुटम् ।
विज्ञाय(ज्ञेया) यत्नतो मल्लैर्नियुद्धकुशलैस्तदा ॥ २६ ॥
इति श्रीमल्लपुराणे अङ्गघातप्रकरणं सप्तमम् ।

अष्टमोऽध्यायः ।
तालाः पञ्चविधा ज्ञेया यथोक्तास्तान् निरूप्यते ।
आत्मतालः परतालः क्रियातालस्तथैव च ॥ १ ॥
समतालः शून्यतालो ज्ञातव्याः संप्रयत्नतः ।
एतान् ज्ञात्वा सदा मल्लो नियुद्धविजयी भवेत् ॥ २ ॥
सर्वदैव हि मल्लानां दृष्टिर्भवति पञ्चधा ।
प्रथमं चित्तदृष्टिश्च^१ चक्षुर्दृष्टिस्तथैव च ॥ ३ ॥
वाक्यदृष्टिः श्रुतिदृष्टी^२ रङ्गदृष्टिस्तथैव च ।
एवं च पञ्चधा दृष्टिर्मल्लानां भवति ध्रुवम् ॥ ४ ॥
अथाङ्गलागाः कथ्यन्ते संख्यया च चतुर्दश ।
यैरङ्गैर्लभ्यते शक्त्या प्राप्यते च महत्फलम् ॥ ५ ॥
जूटके^३ कथ्यते लागः स्कन्धो हस्तेन लाग्यते ।
एकहस्तेन लागश्च द्विहस्तेनैव वा पुनः ॥ ६ ॥
कक्षातलेन लागोऽपि लागो हस्तेन बाहुनाँ^४ ।
पृष्ठलागो वंशलागः कटिलागंस्तथा पुनः ॥ ७ ॥
तथैवोदर्रलागोऽपि लागो निर्मितिपूर्वकः ।
हस्तधारणलागोऽपि लागश्चरणधारणात् ॥ ८ ॥
निराधारोऽपि लागःस्यादिति लागाश्चतुर्दश !
कर्त्तव्यास्तु यथास्थानं यथासमयमेव चैं^७ ॥ ९ ॥
अथ द्वादश स्थानानि कथ्यन्ते मल्लकर्मणि ।
जयस्थानक्रमप्यत्र चतुर्धा परिकीर्तितम् ॥ १० ॥

१ चित्तमदृष्टि P. २ स्तुतिर्दृष्टि P. ३ जूठके P. ४ बाहुतः P. ५ कूटलागे B.
६ तथैवोदरगो P. ७ वक्षे यथायमेव च P.
'१

३४ मल्लपुराणे
शिरसि स्थानकं प्रोक्तं स्थानं करतलेऽपि च ।
उदरस्थानकं वापि पृष्ठस्थानमतः परम् ॥ ११ ॥
समास्थानकमप्येवं चतुर्धा परिकीर्त्यते ।
प्रथमं स्थानकं ज्ञेयं चरणेन च धारणम् ॥ १२ ॥
शिरोधारणमप्यत्र जङ्घाभ्यां धारणं परम् ।
अन्योन्यकरपादाभ्यां धारणं परमं स्मृतम् ॥ १३ ॥
समस्थानकमप्येवं चतुर्धा परिकीर्तितम् ।
उपस्थानानि चत्वारि श्रूयतां च यथा तथा ॥ १४ ॥
कराभ्यां धारणं स्थानं स्थानं कक्षावधारणम् ।
अर्धाङ्गधारणं चैव जानुद्वयविधारणम् ॥ १५ ॥
इत्येवं द्वादशाङ्गेषु स्थानकानि भवन्ति च ।
अष्टादशप्रकारेण शिरः१०पूर्वकमासनम् ॥ १६ ॥
अग्रासनं च प्रथमं पश्चादासनमप्यर्थै ११ ।
मध्यासनं तथैवान्यत् सिंहासनमपीक्ष्यते ॥ १७ ॥
कूर्मासनमपि श्रेष्ठं दर्दुरासनमुच्यते ।
गजासनं समुद्दिष्टं ततोर्धासनमुच्यते ॥ १८ ॥
शिरासनं तु विज्ञेयं कक्षासनमतः परम् ।
ग्रीवासनं १२ च परमं भुजासनमिहोच्यते ॥ १९ ॥
द्विभुजासनमप्यत्र कुक्कुटासनमुत्तमम् १३ ।
फणुगुप्तासनं चैव गरुडासनमेव च ॥ २० ॥
उदरासनमित्येवं कथितं दशसप्तधा* ।
चत्वारोऽत्र भवन्त्येव मल्लाः श्रमगुणैर्युताः ॥ २१ ॥

८ पृष्ठिस्थानम् P. ९ प्रकारेण P. १० शिरोपूर्वकम् B. ११ मध्यथा. B.
१२ श्रीयासनं P. १३ not found in P. *Here the author mentions seventeen Āsanas, but in verse 16 he speaks about eighteen.

अष्टमोऽध्यायः । १५
ज्येष्ठो तथान्तरज्येष्ठो तथा गोपकुलोऽपि च ।
भविष्योऽपि भवत्यन्यश्चतुर्थो भावितैर्गुणैः ॥ २२ ॥
श्रमाश्चैव तु चत्वारो भवन्ति विनियोगतैः ।
अल्पश्रमश्चार्धश्रमः पूर्णश्रमं इति क्रमात् ॥ २३ ॥
ततोऽतिश्रम एव स्यात् कथिता मल्लकर्मणि ।
निषिद्धांन् कथयिष्यामि शृणु मल्लान् यथार्थतः ॥ २४ ॥
पीनसः शोफवान् कासश्वासवानापि क्षुधातुरः ।
भुक्तवानक्षमः क्षीणो व्यग्रंचि(ग्रन्थि)तातुरस्तथा ॥ २५ ॥
अजीर्णवान् दुर्बलश्च स्त्रीषु क्षीणस्तथैव च ।
मदपीडितसर्वाङ्गः शिरोरोगार्त एव च ॥ २६ ॥
श्रान्तश्चैव क्षुधाविष्टो वर्जितो मल्लकर्मणि ।
अल्पश्रमं करिष्यन्ति ये च तान्कथयाम्यहम् ॥ २७ ॥
बालो वृद्धो ज्वरी चैव चक्षूरोगी व्रणी तथा ।
रोगी च दुर्बलश्चैव ततो मन्दाग्निरेव च ॥ २८ ॥
वातातपादिपीडावान् तथा चायासवानपि ।
रक्तहीनो लङ्घनश्च ये चान्ये कुशरीरिणः ॥ २९ ॥
अल्पश्रमं करिष्यन्ति ते सर्वे स्थानरूपतः ।
अल्पश्रमस्य विस्तारो निःशेषः कथितो मया ॥ ३० ॥
अल्पश्रमेण मल्लानां ये भवन्ति गुणा अपि ।
तानहं कथयिष्यामि द्विजाः शृण्वन्तु तत्त्वतः ॥ ३१ ॥
बलवृद्धिस्तथामिश्र लघुता पित्तनाशनः(म्) ।
बृंहणं च जरास्तम्भो मांसस्थैर्यं विशेषतः ॥ ३२ ॥
१४ विनियोगतः P. १५ चतुष्टयाः P. १६ श्रार्धश्रमः P. १७ ततोऽतिश्रमू
व स्यात् P. १८ निषिध्य P. १९ यथामति P. २० श्वासवांश्च P. २१ व्ययं P.
२२ श्रीषु P. २३ मध्यष्पीडितसर्वांग P. २४ गजस्तम्भो B.

उत्साहवृद्धिरप्यस्य जायतेऽल्पश्रमेण तु ।
तस्मादल्पश्रमो नित्यं कर्तव्यः सुखमिच्छता ॥ ३३ ॥
अथालपश्रमसंभूतं लक्षणं कथयाम्यहम् ।
अल्पश्रमे कृते प्रातः श्वासः स्वेदो न जायते ॥ ३४ ॥
अर्धश्रमेण जायन्ते नित्याभ्यासेन ये गुणाः ।
तानहं कथयिष्यामि मल्लानां सुखहेतवे ॥ ३५ ॥
सौमनस्यं बलं चैव पुष्टिरुत्साह एव च ।
हर्षश्चैव सुखं २५ प्राणबलवृद्धिश्चैस्तथैव च ॥ ३६ ॥
अग्निमूर्च्छाविनाशैश्च मेदोनाशस्तथैव च ।
पित्तस्यापि विनाशः स्यात् द्वादशैते वरा गुणाः ॥ ३७ ॥
अर्धश्रमः कृतो यैस्तु लक्ष्यंते २७ श्रुणु तान्गुणान् ।
अर्धश्रमेण मल्लानां प्रस्वेदो २८ जायते पुनः ॥ ३८ ॥
कक्षाकण्ठकपोलेषु ललाटे करसन्धिषु ।
पादसन्धिषु प्रस्वेदो हृदि श्वासश्च जायते ॥ ३९ ॥
अथ पूर्णः श्रमो यैस्तु कर्तव्यः सुसमाहितैः ।
तानहं कथयिष्यामि यथाशास्त्रं यथाबलम् ॥ ४० ॥
ज्येष्ठी तथान्तरज्येष्ठी तथा गोपकुलोऽपि च ।
एतैः पूर्णश्रमः कार्यः संयुक्तैर्भावितैर्गुणैः २९ ॥ ४१ ॥
आरोग्यबलवान् शूरैः ३० प्राणवान् सुश्रमस्तथा ।
श्रमसहः क्लेशसहः पुष्टकायाग्निमानापि ॥ ४२ ॥
पूर्णश्रमेपि मल्लानां जायन्ते ये गुणा अपि ।
तानहं कथयिष्यामि यथाशास्त्रं यथाबलम् ३१ ॥ ४३ ॥
तथा हृद्रोगनाशश्च पित्तनाशोऽपि जायते ।
कृमिनाशः कुष्ठनाशः स्वाङ्गसामर्थ्यमेव च ॥ ४४ ॥

२५ मुख P. २६ अग्निमूर्त्सा विनाशश्वन् P. २७ लक्ष्यंते B. २८ प्रश्वेदो B.
२९ नावितै P. ३० शूरः P. ३१ यथाफलं P.

अष्टमोऽध्यायः । ३७
क्लेशे सहिष्णुता शौर्यं रोगाणां क्षय एव च ।
अग्निवृद्धिः क्रमादेते भवन्त्यत्र गुणा दश ॥ ४५ ॥
३२परिपूर्णश्रमस्तस्माद् कर्तव्यस्तु समाहितैः ।
पूर्णश्रमे कृते मल्लैर्जायन्ते लक्षणानि वै ॥ ४६ ॥
तान्यहं कथयिष्यामि श्रूयतां च प्रयत्नतः ।
स्वेदः सर्वेषु चाङ्गेषु नेत्रयोश्चैव रक्तिमा ॥ ४७ ॥
जरानाशः कफनाशो मेदोनाशस्तथा परः ।
प्रस्वेदं शोषयत्येव मुखे श्वासः प्रवर्तते ॥ ४८ ॥
हृदयं शोषयत्याशु कण्ठे शोषश्च तत्क्षणात् ।
तथा मुखं च शोषयति३३ कलां शोषयति क्रमात् ॥ ४९ ॥
अ्रमोऽत्यन्तमर्वै३४ स्यात् मूर्छा प्रकुरुते परम् ।
पिपासा जायते सद्यो बलहानिर्विशेषतः ॥ ५० ॥
छर्दिर्भमश्वासकासरक्तपित्तभयानि च ।
तथा हृदयदाहं च ज्वरमुत्पादयेदलम् ॥ ५१ ॥
इति ज्ञात्वा च सकलं कर्तव्यं हितमात्मनः ।
येन कृतेन मल्लानां जायते सुखमाशु वै ॥ ५२ ॥
तदहं कथयिष्यामि शृण्वन्तु विधिपूर्वकम् ।
स्नानं शीतोदकेनैव कारयेत् प्रथमं सदा ॥ ५३ ॥
कर्तव्यं च पयःपानं शी(सि)तया च समन्वितम् ।
द्राक्षाणां भक्षणं चैव श्वेतवस्त्रनिषेवणम्३५ ॥ ५४ ॥
विलेपनं चन्दनेन कर्पूरेण च शोभनम् ।
अर्धवस्त्राच्छादनं३६ च कटुतिक्ताम्लवर्जनम् ॥ ५५ ॥
B. ३२ This śloka is not found in B. ३३ शुष्यति P. ३४ भ्रमश्चात्य-
न्तमेव P. ३५ निषेवनम् B. ३६ आर्द्रवस्त्र° B.

३८ मल्लपुराणे
भोजनं सरसं चैव गुडसारैश्च गोधूमैः ।
एवं कृते ततः पुष्टिः शरीरे गच्छति श्रमैः३७ ।
मल्लैः कर्तव्यमित्येवमुपचारः सुखावहः ॥ ५६ ॥
इति श्रीमल्लपुराणे चतुर्मल्लश्रमलक्षणं नाम पञ्चमो [अष्टमो] ऽध्यायः३८ ।
३७ ततः शीघ्रं उपगछत्यतिश्रमः B. ३८ In B the colophon reads as
under-इति श्रीचतुर्मल्लश्रमलक्षणप्रकरणं अष्टमम् ।

श्रीकृष्ण उवाच ।
अत
उद्
व्या
का
शौर्य
मान
भया
सदा
आल
वात
राज
यशः
दुर्जन
सेर्वक
श्रमहे
श्रमं
पद्माि
पादर
उत्पा
षट्प्र
१ अनांध क
५ This line is
७ श्रीकृष्ण उवाच is
found in P.

नवमोऽध्यायः ।
श्रीकृष्ण उवाच ।
अतः परं१ प्रवक्ष्यामि ज्येष्ठिनः श्रमजान् गुणान् ।
उदयो लभ्यते यैस्तु लोके कीर्तिरनुत्तमं(मा) ॥ १ ॥
व्यायामोमिस्तथाहारो बलप्राणसमुच्चयः ।
काठिन्यतोद्यमोत्साहलघूकरणमेव च ॥ २ २ ।
शौर्यकरः सुखकरस्तथा मतिकरोऽपि च ।
मानकरो हर्षकरः सौभाग्यकर एव च ॥ ३ ॥
भयहरः कफहरो मेदोहर इति स्मृतः ।
सदा क्लेशहरो लोके जडत्वहर एव च ॥ ४ ॥
आलस्यहरणं चैव शत्रुनाशस्तथैव च ।
वातहरः पित्तहरस्तथा वलिहरोपि च ॥ ५ ॥
राजप्रसादकरणं तथार्थकरणं परम् ।
यशः करोति सततं स्वजनाह्लाद३कारकः ॥ ६ ॥
दुर्जनानां दाहकरो ह्यनुरागकरो यतैः ।
सर्वकार्यकरश्चेति ज्येष्ठिनः श्रमलक्षणम् ॥ ७ ॥
श्रमहेतोर्गुणाः सर्वे प्रभवन्ति न संशयः ।
श्रमं विना विनश्यन्ति तस्मात्कार्यः श्रमः सदा४ ॥ ८ ॥
पञ्चभिः स्वाङ्गसंस्थानैर्जातिस्थानैश्चतुर्विधैः६।
पादस्थानैश्चतुर्भिश्च विविधाकारं९चेष्टितैः ॥ ९ ॥
उत्पादितं मया पूर्वं मल्लानां हितकाम्यया ।
षट्प्रकारैश्च घातैश्च१० षट्त्रिंशद्द्भिश्च घातकैः ॥ १० ॥
१ अनांथ कथयिष्यामि P. २ ॰स्वाप्स्यति P. ३ सुजनाहाद° P. ४ ह्रातः P.
५ This line is not found in B. ६ This line is not found in B.
७ श्रीकृष्ण उवाच is found in B after verse eight ८ This line is not
found in P. ९ विविधपर P १० वातैश्च P.

४० मल्लपुराणे
पञ्चतालप्रकारैश्च पञ्चदृष्टिप्रलोचनैः ।
चतुर्दशाङ्गलागैश्च वलनैर्विविधैरपि ॥ ११ ॥
द्वादशस्थानप्रवेशैश्च चतुर्निःसारणैस्तथा ।
चतुःषष्ट्यधिकशतैर्विज्ञानग्रहणेस्तथा ॥ १२ ॥^१२
पञ्चभिः स्वाङ्गसंस्थानैर्जातिस्थानैश्चतुर्विधेः ।
पादस्थानैश्चतुर्भिश्च तथान्यैर्विविधैरपि ॥ १३ ॥
पूर्वं खल्पश्रमः कार्यः पश्चादति(मध्य)श्रमस्तथा ।
पूर्णश्रमस्ततः पश्चाज्ज्येष्ठी च तदनन्तरम् ॥ १४ ॥
नत्वा गुरूंश्च वृद्धांश्च बालवृद्धविवर्जितः ।
प्रविशेच्च ततो रङ्गं शिष्यैरिष्टैः सहैव तु^१५ ॥ १५ ॥
श्रमं च विविधं तत्र मल्लैः सह प्रवर्तयेत् ।
निवर्तिते श्रमे शिष्यै^१६ रङ्गपूजां प्रकारयेत्^१७ ॥ १६ ॥
प्रकुर्यादपि^१८ चैतानि कृष्णेन कथितानि च ।
गतं^१९ च मलमूत्रं च हासनं त्रासनं तथा ।
असद्वाक्यादि^२० चैतानि परित्यज्य जयी भवेत् ॥ १७ ॥
मया तत्रै^२१ समाख्याताः सर्वे विजयहेतवे ।
श्रमश्चतुर्विधो ज्ञेयः कथितः कैटभारिणा ॥ १८ ॥
अतिश्रमोऽल्पश्रमः पूर्णश्रैवार्ध एव च ।
अतिश्रमोऽनिषेधश्च कर्तव्योत्र महच्छ्रमः ॥ १९ ॥
तानहं कथयिष्यामि यथाकालं यथागुणम्^२२ ।
मार्गशीर्षादिचैत्रान्तं^२३ पूर्णं कुर्याद् श्रमं बुधः ॥ २० ॥
११ वल्गनै P. १२ श्रीकृष्ण उवाच is found in B after verse 12.
१३ ज्ञातिस्थानै P. १४ वर्जयेत्तिवृद्धांश्च P. १५ सहायितैः P. १६ सर्वै B. १७ विधा-
नतः B १८ सर्वसहपि P. १९ गर्मं P. २० असद्वाक्यं हि B. २१ मयाऽतोत्र P.
२२ यथा शृणु P. २३ चैत्रपर्यन्तं B.

नवमोऽध्यायः । ४१
हिमयोगो बलं तत्र भक्षणं कुरुते दृढम् ।
पूर्णश्रमस्य योगेन वर्धते जठरानलः ॥ २१ ॥
वर्धिते जठरस्याग्नौ आहारः प्रबलो भवेत् ।
आहाराद्वलबृद्धिः स्यात् बलाच्छ्रमसहो भवेत् ॥ २२ ॥
पञ्च मासांश्च मल्लानां श्लाघ्याः पूर्णश्रमस्तदा ।
वैशाखे ज्येष्ठमासे च तथाषाढेऽपि दुःसहः २४ ॥ २३ ॥
अर्धश्रमं प्रकुर्वन्ति यथा सौख्यं २५ न लुप्यते ।
वर्षासुं २६ श्रावणे चैव तथा भाद्रपदेपि च ॥ २४ ॥
ऊष्मा भवति मध्ये तु बहिर्मेघावडम्बरम् ।
अल्पश्रमो युक्त एव कर्तुं तत्रापि नान्यथा ॥ २५ ॥
यतोधिकश्रमाभ्यासादन्तः स्वापः प्रजायते ।
आश्विने कार्तिके चैव पित्तं तत्र प्रकुप्यति ॥ २६ ॥
पित्तेन जाठरो वह्निर्मन्दः स्याद् भवति ज्वरः ।
मन्दे च जाठरे वह्नौ कुत आहारसंभवः ॥ २७ ॥
अनाहारस्य न बलमबलस्य कुतः क्रिया ।
तस्मादभ्यासयोगेन श्रमः स्वल्पः प्रशस्यते २७ ।
एवं कुर्वन् सदा मल्लो नियुद्धविजयी भवेत् ॥ २८ ॥
२८अष्टम्यां च चतुर्दश्यां दर्शे चैव क्षयेऽहनि ।
सूतके च महाष्टम्यां प्रेतपक्षेऽयनेपि च ॥ २९ ॥
अथाक्षय्यनवम्यां तु ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ।
तथाक्षय्यतृतीयायामनध्यायाः प्रकीर्तिताः ॥ ३० ॥
उद्वर्तनं द्वादशधा सदा देहोपकारकम् ।
वातहरं कफहरं मेदोहरमथापि वा ॥ ३१ ॥
२४ पाठे विदुः सहः B. २५ यथायासो B. २६ वर्षा B. २७ प्रकुर्वते P,
२८ Verse 29 is not found in P.
६

४२ मल्लपुराणे
स्थैर्यकरं तथा गन्धकरं वर्णकरं स्मृतम् ।
गौर²९वैककरमेवैते तन्द्राहरमपि ध्रुवम् ॥ ३२ ॥
कण्डूहरं मलहरमरोचकहरं परम् ।
स्वेदोहरमित्येवं गुणा द्वादश कीर्तिताः ॥ ३३ ॥
स्नानं च द्वादशगुणं कथयिष्यामि साम्प्रतम् ।
बल्यं च परमायुष्यं तथा पित्तहरं ध्रुवम् ॥ ३४ ॥
कण्डूहरं मलहरं तथा श्रमहरं परम् ।
निद्रा³¹हरं स्वेदहरं तृष्णाहरमपि स्मृतम् ॥ ३५ ॥
स्थिरकेशं कान्तिकरं वक्त्रनिर्मलकारकम् ।
इत्येवं द्वादशगुणं सदा स्नानं समाचरेत् ॥ ३६ ॥
तथा श्रान्तः श्रमी घर्मपीडितः पित्तसंयुतः ।
रतिश्रान्तो³²ऽतिश्रमी³³ च मदपीडित एव च ॥ ३७ ॥
शीतोदकेन स्नानं च करिष्यति यथार्थतः³⁴ ।
तदेव स्नानमेतेषां परिणामप्रदं सदा ॥ ३८ ॥
कफयुतो वातयुतो मन्दाग्निरर्धश्रमिकैः³⁵ ।
दद्रुकण्डूशिरोरोगी षडुष्णोदकमाभजेत् ॥ ३९ ॥
एवं स्नानं तु निर्वर्त्य³⁷ सन्ध्यां कृत्वा यथाविधि ।
देवपितृमनुष्यादींस्तर्पयित्वा सुभक्तितः ॥ ४० ॥
उपविष्टो गृहे स्वे च यथाकालं यथासुखम् ।
शरीरे जायते पुष्टिः पुष्टाहारसमुद्भवा ॥ ४१ ॥
आहारोपि रसैर्यत्नैः³⁸ कर्तव्यः सुखमिच्छता ।
उपयोग्यौ³९ भवन्त्येते मल्लानां⁴⁰ भोजनार्थिनाम् ।
तानहं कथयिष्यामि यथायोग्यं यथाबलम् ॥ ४२ ॥
२९ गौरकरं तथैवैतत् P. ३० अरोचकहरम् P. ३१ तंद्राहरम् P. ३२ अतिश्रान्त P.
३३ श्रमी चैव P. ३४ कुर्वीत च यथा यतः P. ३५ अर्धश्वासिकः P. ३६ भोजनः P.
३७ निर्वृत्त्य B. ३८ रसो यत्नैः P. ३९ उपयोगो P. ४० मल्लानो P.