मल्लपुराण (ज्येष्ठिमल्ल - प्राचीन भारतीय मल्लविद्या, अखाड़ा व्यायाम व कुश्ती महाग्रन्थ)

४ मल्लपुराणे
तत्पूर्वेऽस्ति वृद्धसरः पूर्णं पुण्यजलैः सदा ।
मयैव निर्मितं पूर्वं लोकपापापनुत्तये ॥ ३० ॥
संचितं२१ सारसैर्हंसैर्नानापक्षिगणैस्तथा ।
देवासुरमनुष्यैश्च तापसैर्योगसाधकः ॥ ३१ ॥
याज्ञिकैर्द्विजवर्यैश्च यक्षगन्धर्वसिद्धकैः ।
तत्प्रतीच्यां महादेवी पालिनीति च नामतः ॥ ३२ ॥
स्थापिता लोकरक्षार्थं तत्पूर्वे मातरः स्मृताः ।
तदन्तरालतीर्थानि सन्ति पुण्यान्यनेकंशः ॥ ३३ ॥
अस्मिन् सरोजले२३ स्नात्वा देही पश्यति पालिनीम् ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो लभते भोगमव्ययम् ॥ ३४ ॥
दृढाङ्गो रोगमुक्तश्च सर्वविद्याविचक्षणः ।
धनधान्यसमायुक्तो रिपुजेता महाबली ॥ ३५ ॥
त्रेतायां रामचन्द्रेण कृतं स्नानं फलाशये ।
कृता यज्ञाश्च दानानि लोकसंग्रहणाय वै ॥ ३६ ॥
किं वर्ण्यतेऽस्य श्रेष्ठस्य तडागस्य फलश्रुतिम्(तिः) ।
संक्षेपात् कथितं तात वृद्धस्य सरसः फलम् ॥ ३७ ॥
एतन्नगरपार्श्वे तु परितश्च प्रदक्षिणे ।
बहुदेवालयैः सन्ति तेन देवालैयं स्मृतम् ॥ ३८ ॥
ख्यातं चतुर्षु लोकेषु विद्यास्थानं परं सदा ।
सप्तपुरीसमं ह्येतन्नराणां कामदायकम् ॥ ३९ ॥
एवं मयूरवं बालं शोभां स्मृत्वा यदूत्तमः ।
प्रविष्टो बलभद्रेण सहितः कार्यचिकीर्षया ॥ ४० ॥
प्रविशन्तौ पुरे तस्मिन् ब्राह्मणैरभिनन्दितौ ।
कृष्णोऽयमागतः पुण्यैर्विद्वद्भिरिति सादरम् ।' ४१ ॥
— २१ Not found in B. २२ पुण्यसहस्रशः P. २३ सरसि जलैः P. २४ बृह-
देवाश्रया P. २५ देवालकं B. २६ च त्रिषु P.

प्रथमोऽध्यायः । ५
अहो पुण्यं महद्भाग्यमस्माकं जन्म सार्थकम् ।
यो दुर्निरीक्ष्यो योगीन्द्रैः सोऽयं कृष्णः समागतः ॥ ४२ ॥
रम्यवृक्षदलैः पुष्पैस्तोरणैः प्रतिमन्दिरम् ।
गीतवाद्यप्रकाराद्यैरन्यैश्च विविधोत्सवैः ॥ ४३ ॥
ऋग्यजुःसाममन्त्रैश्चैराशीर्वादैरनेकंशः ।
वर्धापितौ द्विजश्रेष्ठैः सानन्दमतिसेवितौ२८ ॥ ४४ ॥
स्त्रीभिः संमानितौ तत्र दूराञ्चलनिबन्धनैः२९ ।
लाजाविकीर्णै३०(किरणै)श्चैव दूर्वाकुशसमन्वितैः ॥ ४५ ॥
देवासुरमनुष्यैश्च दुर्लभोऽयं श्रियः प्रियः ।
सौभाग्यसाधनः कृष्णो युवतीभिर्निरीक्षितः ॥ ४६ ॥
ध्यानगम्यः प्रियः साक्षाद् बहुपुण्यैकसंचयात् ।
अँतीव३१ दृष्टो वृद्धाभिः प्रहृष्टाभिः कृतादरम् ॥ ४७ ॥
बाला अप्यद्यै३२तानेककौतूहलविलोभितैः३३ ।
धाविताः संभ्रमात् कृष्णमवलोकयि(कि)तुमुत्सुकाः ॥ ४८ ॥
मार्गावसरमप्राप्य कृष्णदर्शनलालसाः ।
आरोहन्ति गृहाद्वा३४ल्लँताराप्रमभितः स्त्रियः ॥ ४९ ॥
अहमहमतिगच्छन्नुपर्युपरि संपतन् ।
इतस्ततो भ्रमन् लोकः स्वं परं नावगच्छति ॥ ५० ॥
इति श्रीमल्लपुराणे धर्मारण्यमाहात्म्ये ब्रह्मानारदसंवादे कृष्णपुरप्रवेशो नाम प्रथमोऽध्यायः३५।

२७ °रम्यैश्च B. २८ सानन्दपरिसेवितौ P. २९ दूरं चलन्निबन्धनैः P. ३० लाजावि-
कीर्णैश्च B. ३१ इतिव B. ३२ अत्य° ३३ °विलोकिताः P. ३४ B गृहपृष्ट ३५ In B,
the colophon reads as under—इति श्रीमल्लपुराणे ब्रह्मानारदसंवादे कृष्णपुरप्रवेशोत्सव-
प्रकरणं प्रथमम् ।

द्वितीयोऽध्यायः ।
एवं प्रविष्टौ नगरे परमातिथ्यपूर्वकम् ।
स्थितौ दिनानि कतिचित् क्रीडाभिरुदितोत्सवैः ॥ १ ॥
तत्र सोमेश्वरो नाम ब्राह्मणो गर्गगोत्रजः ।
वेदवेदाङ्गविद्² धीमान् कलासु कुशलो युवा ॥ २ ॥
अतीव भक्तिमान् कृष्णे तत्त्वज्ञानपरो वरः ।
³कृष्णमाराधयत्येवं बलभद्रं च सन्ततम् ॥ ३ ॥
तं दृष्ट्वा भक्तिसंयुक्तं सुशरीरं कृतादरम् ।
संतुष्टो भगवान् कृष्णः प्रोवाच प्रीतिपूर्वकम् ॥ ४ ॥
श्रीकृष्ण उवाच ।
⁴कच्चित् संघाश्च सुखिनो नगरे सर्वदा नृणाम् ।
ब्राह्मणानां च सर्वेषां याज्ञिकानां च ऋत्विजाम् ॥ ५ ॥
तीर्थानि सन्ति पुण्यानि शुद्धोदकानि च सर्वशः ।
गावः कामदुधाश्चाग्निः ⁵पवनैः समिधः कुशाः ॥ ६ ॥
सोमेश्वर उवाच ।
सर्वतः कुशलं स्वामिन् ⁶प्रसादात् ते जनार्दन ।
भवत्प्रसादो येषां स्यात्तेषां विघ्नं कुतो नृणाम् ॥ ७ ॥
रामेण स्थापिताः पूर्वं पालनीयास्त्वयाधुना ।
इति श्रुत्वा वचस्तस्य भगवान् देवकीसुतः ॥ ८ ॥
कार्यद्वयं चिकीर्षुस्तं सोमेश्वरं जगाद ह ।
[ श्रीकृष्ण उवाच । ]
तुष्टोऽहं तव विप्रेन्द्र यतो भक्तोऽसि मे प्रियः ॥ ९ ॥

१ सहितोत्सवैः P. २ वेदवेदाङ्गपारगश्च P. ३ This line reads in P as
follows कृष्णश्चाराध्यते नित्यं बलभद्रेण संयुतः ४ This line reads in P as follows
कच्चित् अनामयं तेऽस्ति नगरेऽस्मिन्सर्वदा नृणाम्. ५ पवनः P. ६ त्वत्प्रसादाजनार्दन P,

द्वितीयोऽध्यायः ।
तेन तुभ्यं प्रदास्यामि विद्यां शुद्धां मम प्रियाम् ।
कलौ युगे समायाते म्लेच्छप्रायाश्च भूभुजः ॥ १० ॥
वृत्तिलोपं करिष्यन्ति पीडयिष्यन्ति गोद्विजान् ।
ततस्त्वेकां मल्लविद्यां ददामि ते द्विजोत्तम ॥ ११ ॥
प्रधानं सर्वविद्यानां यया वृत्तिर्न जायते ।
पच्यते सर्वधातुश्च मल्लविद्याविधारणात् ॥ १२ ॥
धारयन्ति बलात् शत्रून् तेन मल्लाः प्रकीर्तिताः ।
तेषां विद्या परं गोप्यां परदर्पप्रभञ्जनी ॥ १३ ॥
ज्येष्ठार्था सर्वविद्यानां 'सर्वकालशरीरगा ।
अचौरार्या च सर्वत्र सर्वकालाविनाशिनी ॥ १४ ॥
सर्वकामप्रदा ह्येषा सर्वलोकाभिमोहिनी ।
अनया साध्यते धर्मः कामः सम्यगवाप्यते ॥ १५ ॥
मोक्षोऽपि प्राप्यतेऽभ्यासात् मदभ्यस्ता पुरा यतैः ।
ममाङ्गसंस्थितां विद्यां धारयिष्यन्ति भूतले ॥ १६ ॥
विद्याविभूषिता लोके मत्परा मां १० लभन्ति ते ।
इमां गुह्यतमां विप्र न दत्तां कस्यचिन्मया ॥ १७ ॥
तुभ्यं सम्यक् प्रदास्यामि यतो मद्भक्तिमान् भवान् ।
विद्येयं मम शक्तिश्च मद्भक्तेष्वेव स्थास्यति ॥ १८ ॥
मद्विद्यालंकृतो लोके १२ मान्यो भवति सर्वतः ।
अङ्गशुद्धिः सत्त्वशुद्धिर्बलवृद्धिस्तथोत्तरा ॥ १९ ॥
मृगयाजयसंसिद्धिरनया शत्रुसंजयः ।
तस्मात् सोमेश्वरस्त्वं च तथान्येपि तव प्रियाः ।
धारयन्तूत्तमां विद्यां मयोक्तां सर्वलक्ष्णाम् ॥ २० ॥
७ कलि P. ८ सर्वथा मल्लौ B. ९ मल्लविद्या P. १० Not found in P.
११ मनोरमाम् P. १२ लोकस्तथा यौवनवान् भवेत्. १३. Rest of the verses of
this Adhyāya as well as first twelve verses and first half of the
thirteenth verse of the 3rd Adhyāya are not found in P.

८ । मल्लपुराणे ॥
सोमेश्वर उवाच ।
कस्मात् त्वया धृता विद्या कदा शत्रुजयः कृतः ।
तन्मे वद जगन्नाथ मम चेदीप्ससि प्रियम् ॥ २१ ॥
श्रीकृष्ण उवाच ।
पञ्चवर्षसहस्राणि मधुकैटभसङ्गरे ।
साङ्गोपाङ्गं मया तत्र प्रयुक्ता तेन ते हताः ॥ २२ ॥
कंसमुष्टिकचाणूरमुख्याः सर्वेऽपि दानवाः ।
व्यापादिता मया पूर्वमनया विद्यया बलात् ॥ २३ ॥
त्वमिदानीमिमां विद्यां मम यत्नात् प्रयच्छतः ।
अङ्गीकुरु समोपेतः समस्तैर्ब्राह्मणैरिह ॥ २४ ॥
ब्रह्मोवाच ।
सुप्रसादमिति प्रोक्तः कृष्णेन प्रीतिपूर्वकम् ।
संतुष्टो ब्राह्मणः कृष्णं सोमेश्वर उवाच ह ॥ २५ ॥
सोमेश्वर उवाच ।
कृष्ण कृष्ण कृपालुस्त्वं जगन्मङ्गलमङ्गलम् ।
त्वच्चरितं च श्रोतव्यं मया त्वं कथयाधुना ॥ २६ ॥
मल्लवेषो धृतः कीदृक् कथं कंसो निपातितः ।
चाणूरो मुष्टिकश्चैव कथं घातितवान् भवान् ॥ २७ ॥
श्रीकृष्ण उवाच ।
शृणु विप्र यथा पूर्वं मल्लवेषो मया धृतः ।
सह बलेन घातार्थं कंसचाणूरविद्विषाम् ॥ २८ ॥
विस्तरात् कथयामि त्वां यथा पूर्वं कृतं मया ।
त्वं संमतोऽसि पात्रं मे मल्लविद्याविधारणे ॥ २९ ॥
पृथिव्यां मथुरा नाम पुरी यादवभूभुजाम् ।
राजधानी च नित्यास्ति यत्र संनिहितो हरिः ॥ ३० ॥
उग्रसेनसुतः कंसो मम मातुलसंज्ञकः ।
कालनेमिश्च दैत्योऽभूत्पूर्वजन्मनि महाबली ॥ ३१ ॥
२

अन्ये च बहवो दैत्या अशुभविघ्नकारकाः ।
विष्णुना निहताः संख्ये तेन द्वेषो मयाऽभवत् ॥ ३२ ॥
पितरं वसुदेवं च मातरं देवकीं च मे ।
निगृह्य निगडैर्बध्ध्वा कारागेहेऽरुणद् बलात् ॥ ३३ ॥
वधोपायाः कृतास्तेन मयि गोकुलवासिनि ।
विनाशिता मया सर्वे पूतनादिसर्वदानवाः ॥ ३४ ॥
कंसो भीतः स्वयं दृष्ट्वा विफलानुद्यमान् बहून् ।
मन्त्रं चक्रे च दुर्बुद्धिर्दुष्टं दानवमन्त्रिभिः ॥ ३५ ॥
मल्लयुद्धेन घातव्यो नान्यथा घात्यते बली ।
एवं विचार्यमाणं तमक्रूरं समनोदयत् ॥ ३६ ॥
अक्रूरोऽपि रथे कृत्वा मां [ च ] भद्रं च गोपकान् ।
मथुरामिनयत्कंसं निवेद्य च गृहं गतः ॥ ३७ ॥
रङ्गमण्डपमञ्चादीन् निर्माय मल्लकान् बहून् ।
चाणूरादीनाचार्यान्समाहूय समादिशत् ॥ ३८ ॥
कृष्णोऽयं बलिनां श्रेष्ठो रामोऽपि बलसत्तमः ।
मल्लविद्यां समासाद्य घातनीयौ नृभिर्बलात् ॥ ३९ ॥
इत्यादिष्टास्तु कंसेन चाणूरादिसर्वयोधिनः ।
मल्लाः समाविशँन् रङ्गं मन्दाः प्रोचुः प्रभर्त्सनैः ॥ ४० ॥
अहं च बलभद्रश्च मल्लौ चाणूरमुष्टिकौ ।
समासाद्य स्थितौ युद्धे मल्लमुष्टिप्रघातिनौ ॥ ४१ ॥
हस्तेन गृहीतहस्तोयं पद्भ्यां मे बलपादयोः ।
आकर्षितोऽयं चाणूरो निपपात महीतले ॥ ४२ ॥
परिभ्रामणनिक्षेपे( क्षेप )परिरम्भावपातनैः ।
उत्सर्जनानुगमनै रुन्धितः स मयाऽद्भुतम् ॥ ४३ ॥

१० मल्लपुराणे
हस्तेन प्रपदे गृह्य भ्रामितो लुण्ठितो भुवि ।
घातितो मुष्टिघातैश्च मारितो मल्लविद्यया ॥ ४४ ॥
संनिष्पिष्टसर्वाङ्गो भग्न(ग्नो)ष्ठो भग्नमानसः ।
गलत्केशोऽपतत् भूमौ चाणूरो गतचेतनः ॥ ४५ ॥
बलेनैवं मुष्टिकोऽपि घातितो मल्लविद्यया ।
अन्येऽपि मल्लमुख्याश्च पातिताः सर्वतो भुवि ॥ ४६ ॥
कंसोऽपि निहतः संख्ये पातितो ह्यवनीतले ।
हाहाकारोऽभवत् शब्दस्तदा कंसे निपातिते ॥ ४७ ॥
अन्ये च दुद्रुवुर्भीताः प्राणरक्षणतत्पराः ।
एके विदिततत्त्वार्था मामेव शरणं गताः ॥ ४८ ॥
तस्माद् गृहात्वेनां त्वं मल्लविद्यां द्विजोत्तम ।
यया च भ्रामिताः सर्वे शत्रवो निधनं गताः ॥ ४९ ॥
इति ते कथिता ब्रह्मन् मल्लविद्या मयानघ ।
किं पृच्छसि पुनः स्वामिन् कथयामि तव प्रियाम् ॥ ५० ॥
यः शृणोति नरो भक्त्या मल्लकंसादिघातिनम् ।
क्रीडितं मम विप्रेन्द्र स याति परमं पदम् ॥ ५१ ॥
इति श्रीमल्लपुराणे सोमेश्वरकृष्णप्रश्नोत्तरं नाम प्रकरणं द्वितीयम्* ॥
*There is no colophon in P.

तृतीयोऽध्यायः ।
ब्रह्मोवाच ।
इति कृष्णवचः श्रुत्वा सोमेश्वरपुरःसराः ।
ज्योतिर्विदं समाहूय मुहूर्त्तं स्थापयन्ति ते ॥ १ ॥
अक्रूरैः सुखदैर्वारैः सुभगायां तिथावपि ।
विद्यारम्भस्य नक्षत्रैर्ग्रहैश्चापि शुभप्रदैः ॥ २ ॥
ततस्ते मण्डपं रम्यं रङ्गभूमौ प्रकल्पितम् ।
पताकाभिस्तोरणैश्च स्वस्तिकैश्च विचित्रितम् ॥ ३ ॥
चतुर्द्वारिषु द्वौ द्वौ च कलशौ राजवारकौ ।
होमकुण्डसमोपेतं विस्तीर्णकृतवेदिकम् ॥ ४ ॥
तत्र ते ब्राह्मणाः सर्वे शुभे लग्ने समागताः ।
कृष्णं च बलभद्रं च पुरस्कृत्य कृतोत्सवाः ॥ ५ ॥
शुभासने चोपविष्टौ तत्र तौ परमेश्वरौ ।
कारयन्तौ शुभं होमं द्विजेभ्यो दानमुत्तमम् ॥ ६ ॥
ऋग्यजुःसामवेदैश्च कृतस्वस्त्य[य]नौ ततः ।
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा द्विजस्तत्र तयोः पुरः ॥ ७ ॥
ततः सोमेश्वरः कृष्णं प्रणम्य इदमब्रवीत् ।
सोमेश्वर उवाच ।
देव देव कृपालुस्त्वं सर्वविप्रगणाधिप ॥ ८ ॥
प्रथमं मल्लविद्यायां विधानमुपदिश्यताम् ।
ब्रह्मोवाच ।
पश्चाद्विधाने विज्ञाते कर्तव्योभिनवः सुखम् ॥ ९ ॥
एवमस्त्विति कृष्णेन-स च प्रत्यभिनन्दितः ।
प्रारब्धमुपदेशं तु संप्रदातुं मनो दधे ॥ १० ॥

१२ मल्लपुराणे
श्रीकृष्ण उवाच ।
ज्येष्ठी तथान्तरज्येष्ठी तथा गोपकुलेऽपि च ।
भविष्यश्चेति चत्वारि श्रममात्राणि तानि च ॥ ११ ॥ १
तत्रादौ तावदुच्यन्ते निःशेषा ज्येष्ठिनां गुणाः ।
संस्कृतप्राकृताभ्यां च ततो लौकिकभाषया ॥ १२ ॥
अपभ्रंशाच्च वक्ष्यामि ये यत्रोक्तास्तथैव तान् ।
३ कुलं च शीलं च नयो विनयश्च तथैव च ॥ १३ ॥
आहारश्च तथारोग्यमुद्यमो बलमेव च ।
प्राणश्चैव तथायासस्तथैव २ सुशरीरता ॥ १४ ॥
सुश्रमश्च शुभसहो ( श्रमसहो ) विजितेन्द्रिय एव च ।
जितश्रमः कष्टसहो मानी कर्मजयस्तथा ॥ १५ ॥
लज्जापरोभिमानी च तथा भक्तिपरः स्मृतः ।
स्थाने शक्तिः स्थापने च धातुशक्तिस्ततः परम् ॥ १६ ॥
आसने ग्रहणे शक्ती रक्षणे शक्तिरेव च ।
चारणे शक्तिरैत्रैव शक्तिर्निसरणेऽपि च ॥ १७ ॥
विज्ञानशक्ती रचनाशक्तिः सौष्ठवने तथा ।
भेदशक्तिः कर्षशक्तिर्युद्धशक्तिस्तथैव च ॥ १८ ॥
अधःशक्तिश्च विज्ञेया उर्ध्वशक्तिः परा स्मृता ।
तथा कातरशक्तिश्च त्राणशक्तिस्तथोत्तमा ॥ १९ ॥
अत्राणके च या शक्तिरशक्ते शक्तिरेव च ।
अरङ्गरङ्गयोः शक्तिर्भोजने शक्तिरेव च ॥ २० ॥
पाने च शयने शक्तिर्मात्राशक्तिः प्रशस्यते ।
कामव्यायामयोश्चैव मात्रां यत्नेन पालयेत् ॥ २१ ॥

१ Ślokas found in P also. २ तथा श्वासस्तथैव सुरतं ततः P.
३ Ślokas upto 27 not found in P.

तृतीयोऽध्यायः । ३२
कालमानं देशमानं राजमानमतः परम् ।
सभामानमर्थमानं यशोमानमिति क्रमात् ॥ २२ ॥
कथिताश्च चतुःषष्टिरित्येते ज्येष्ठिनो गुणाः ।
इति ६४ गुणाः ॥ २३ ॥
एवं सोमेश्वरः श्रुत्वा पुनः पप्रच्छ केशवम् ।
सोमेश्वर उवाच ।
कथिताः कृष्ण सर्वे च भवता ज्येष्ठिनो गुणाः ॥ २४ ॥
भगवन् कथयेदानीमन्तरज्येष्ठिनो गुणान् ।
श्रूयतामिति तं कृष्णः प्रत्युवाच कृतादरः ॥ २५ ॥
कृष्ण उवाच ।
कुलीनो र(द)क्ष(:) सर्वेषु नीतिशीलश्च सर्वदा ।
प्रमाणसुशरीरश्च सुविस्तरस्तनुस्तथा ॥ २६ ॥
शौर्ययुक्तो निरालस्यो व्यवसायी तथैव च ।
अग्रवृत्तिर्भगवृत्तिर्धर्प्राणसमन्वितः ॥ २७ ॥
अर्धश्रमगुणयुतः सत्यभाषी तथैव च ।
४ज्येष्ठी गुणवृद्धिकरः शौर्यवृद्धिकरस्तथा ॥ २८ ॥
पुण्यगुणवृद्धिकरो यशोवृद्धिकरोऽपि च ।
लघुवृत्तिकरस्तद्वत् गुणेषु कुशलस्तथा ॥ २९ ॥
भयहरः स्थानपरः सदा हेतुपरः स्मृतः ।
जितश्रमो विश्वासवान् ज्येष्ठिनः श्रमपूरकः ॥ ३० ॥
प्राणवान् बलवाँश्चैव सर्वकार्यविचारवित् ।
अन्तरज्येष्ठिनस्त्रिंशत् कथिता मध्यमा गुणाः ॥ ३१ ॥
इत्यन्तरज्येष्ठिनः ३० गुणाः ।
ब्रह्मोवाच ।
इत्युत्तममध्यमांश्च श्रुत्वा सोमेश्वरो गुणान् ।
४ गुणवृद्धिकरः शौर्ये यथा वृद्धिकरस्तथा P. ५ अन्तरे P.

तृतीयोऽध्यायः । ३१
कालमानं देशमानं राजमानमतः परम् ।
सभामानमर्थमानं यशोमानमिति क्रमात् ॥ २२ ॥
कथिताश्च चतुःषष्टिरित्येते ज्येष्ठिनो गुणाः ।
इति ६४ गुणाः ॥ २३ ॥
एवं सोमेश्वरः श्रुत्वा पुनः पप्रच्छ केशवम् ।
सोमेश्वर उवाच ।
कथिताः कृष्ण सर्वे च भवता ज्येष्ठिनो गुणाः ॥ २४ ॥
भगवन् कथयेदानीमन्तरज्येष्ठिनो गुणान् ।
श्रूयतामिति तं कृष्णः प्रत्युवाच कृतादरः ॥ २५ ॥
कृष्ण उवाच ।
कुलीनो र(द)क्ष(:) सर्वेषु नीतिशीलश्च सर्वदा ।
प्रमाणसुशरीरश्च सुविस्तरस्तनुस्तथा ॥ २६ ॥
शौर्ययुक्तो निरालस्यो व्यवसायी तथैव च ।
अग्रवृत्तिर्भगवृत्तिर्धैर्यप्राणसमन्वितः ॥ २७ ॥
अर्धश्रमगुणयुतः सत्यभाषी तथैव च ।
⁴ज्येष्ठि गुणवृद्धिकरः शौर्यवृद्धिकरस्तथा ॥ २८ ॥
पुण्यगुणवृद्धिकरो यशोवृद्धिकरोऽपि च ।
लघुवृत्तिकरस्तद्वत् गुणेषु कुशलस्तथा ॥ २९ ॥
भयहरः स्थानपरः सदा हेतुपरः स्मृतः ।
जितश्रमो विश्वासवान् ज्येष्ठिनः श्रमपूरकः ॥ ३० ॥
प्राणवान् बलवाँश्चैव सर्वकार्यविचारवित् ।
अन्तरज्येष्ठिनस्त्रिंशत् कथिता मध्यमा गुणाः ॥ ३१ ॥
इत्यन्तरॅज्येष्ठिनः ३० गुणाः ।
ब्रह्मोवाच ।
इत्युत्तममध्यमांश्च श्रुत्वा सोमेश्वरो गुणान् ।
४ गुणवृद्धिकरः शौर्ये यथा वृद्धिकरस्तथा P. ५ अन्तरे P.

[पृष्ठम् १४]

१४ | मल्लपुराणे |
अधमानपि पप्रच्छ प्रणम्य शिरसा हरिम् ।
सोमेश्वर उवाच ।
भगवन् कथयेदानीमधमानपि तान् गुणान् ॥ ३२ ॥
श्रीकृष्ण उवाच ।
शृणु गोपकुलादीनामधमांश्च गुणान्वहून् ।
विचार्य तत्त्वात् सर्वज्ञ अशेषं गदतो मम ॥ ३३ ॥
मतिमान् मार्गगश्चैव कृतद्विगुणवानपि ।
शीलवान्विनीतश्च सुविस्तरमयं हृदि ॥ ३४ ॥
श्रमासहोऽप्यसज्जडो न युद्धकुशलस्तथा ।
वाचाशक्तिरसद्वाक्यो विचार्यायासकार्यकृत् ६ ॥ ३५ ॥
बलवान् शक्तिहीनश्च प्राणवान् ७ मूर्ख ८ एव च ।
वाचा त्राणकरः कोऽपि वाचा लाभकरः परः ॥ ३६ ॥
वाचा हानिकरः कश्चित् न किंचित् परमार्थवित् ।
तथा कष्टसहः कोऽपि कर्माशक्यस्तथैव च ॥ ३७ ॥
सेवापरोऽपि कोऽप्यत्र कुरङ्गो भवति ध्रुवम् ।
कार्यतत्पर एव स्यादहितोपि कचिन्नरः ॥ ३८ ॥
हिंसावांश्च ह्यविश्वासी भवेत् कचित्तथा परः ।
भक्तिनश्वरं ९ एव स्यात् विकारी च तथा परः ॥ ३९ ॥
परान् दोषान् वादयंति १० पश्चाद्भादयति केवलम् ।
अधमाः कथिताः सर्वे सप्तत्रिंशदिमे गुँणाः ११ ॥ ४० ॥
इत्यधमा (३७) गुणाः
एवं गुणसमायुक्तो नाम्ना गोपकुलो भवेत् ।
तथाधमाधमगुणान् शृणु चान्यानशेषतः ॥ ४१ ॥

६ ॰यथार्थं न सकार्यकृत P. ७ प्राणान् P. ८ मुमूर्षु P. ९ भक्तिनेश्वर P.
१० परदोषान्वार्दयति P. ११ सप्तविंशति P.

[पृष्ठम् १५ (अपूर्ण/Right Page Fragment)]

अँकुलीनो
कोप्यतो
आलस्यवा
अतिमूर्खो
दुर्बलो नी
विर्षैक्षमेद
संवाहनक
अहितोऽ
एकविंशा
इत्यधमा
सोमेश्वर उवाच १६ ।
पुनः सोम
देव देव
श्रीकृष्ण उवाच ।
कुलीनोऽ
दयावान्
आधानी
श्रुतिग्राही
चित्तग्राह
जनप्रिय
मातृभक्त
देवद्विजन्

१२ After t[his...] redundant here.
१६ Not seen in [...]
२० वृष्टिग्राही P. [...]
२४ देवसाद्विजभक्तश्च B[...]

तृतीयोऽध्यायः । १५
१२अकुलीनो भवेत् कश्चिदतिमध्यम एव च ।
कोप्यतो दूतकारः स्यादातिकामी तथा परः १३ ॥ ४२ ॥
आलस्यवान् परः कश्चिदतिभीरुश्च निन्दितः ।
अतिमूर्खोऽतिलुब्धश्च स्थूलरोमविवर्जितः ॥ ४३ ॥
दुर्बलो नीचसङ्गी च निषिद्धो मल्लकर्मणि ।
१४विपक्षभेदकोऽप्यन्यो गुणप्रच्छादक १५स्तथा ॥ ४४ ॥
संवाहनकलो न स्यात् शोकदुःखप्रकाशकः ।
अहितोऽपि परः कश्चित् कार्याशय इति क्रमात् ।
एकविंशतिसंख्याताः कथिताश्चाधमाधमाः ॥ ४५ ॥
इत्यधमाधम ( २१ ) गुणाः
सोमेश्वर उवाच १६ ।
पुनः सोमेश्वरः कृष्णं सादरं पृच्छ( पृ )वानिति ।
देव देव भविष्यस्य गुणान् ब्रूहि विशेषतः ॥ ४६ ॥
श्रीकृष्ण उवाच ।
कुलीनोऽथ विनीतश्च लज्जावान् शीलसंगतः ।
दयावान् श्रद्धया युक्तो १७ व्यायामी चाभिमांस्तथा ॥ ४७ ॥
आधानी १८ सुवपुश्चैव सुश्रमश्च तथा परः ।
श्रुतिग्राही श्रमसहो दृष्टिग्राही २० तथैव च ॥ ४८ ॥
चित्तग्राही सत्यवांश्चै२१ शौर्यवान् बुद्धिमांस्तथा ।
जनप्रियश्च गुणवान् पितृभक्तः प्रियंवदः ॥ ४९ ॥
मातृभक्तो भ्रातृभक्तो २२ भक्तो २३गुरुजनेऽपि च ।
देवद्विज्योर्भक्तश्चै२४ चतुर्विंशै२५ इमे गुणाः ॥ ५० ॥
१२ After the verse 41 both B & P read श्रीकृष्ण उवाच, which is
redundant here. १३ Not found in P. १४ विषाक्ष° P. १५ प्रथोदक P.
१६ Not seen in B. १७ बलवान् P. १८ श्रमवान् चैव B. १९ अध्वानी B.
२० वृष्टिग्राही P. २१ श्री शौर्यवान् P. २२ गुरोर्भक्तो B. २३ गुरुभक्तो जनेऽपि च P.
२४ देवसाद्विजभक्तश्च B. २५ चतुर्विंशति मे B.

१६ मल्लपुराणे
मया तव समाख्याताँ: २६ सर्वे विजयहेतवे ।
२७ एवं गुणैश्च संयुक्तो ज्येष्ठी भवति सत्वरः ॥ ५१ ॥
२८इति श्रीमल्लपुराणे चतुःष्पात्रवर्णनं नाम द्वितीयो[ तृतीयो ]ऽध्यायः
२६ गुणा मया समाख्याताः P. २७ Line not found in P. २८ In B
the Colophon reads as under इति श्रीमल्लपुराणे चतुःपात्रप्रकरणं तृतीयम् ।

(Right page fragment)
श्रीकृष्ण उवाच ।
अथा
उत्तम
सुप्रा
स्वस्थ
सुवि
स्कन्
भुजै
तथ
कनि
विक्रे
शौ
द्वा
अ
वि
म
ग्री
वा
क
१ उत्तमा
विस्तीर्णे कथ्यते P.
८ The whol
३

चतुर्थोऽध्यायः ।
श्रीकृष्ण उवाच ।
अथाङ्गानां विवेकं च विविधं कथयाम्यहम् ।
उत्तमाधममध्यैश्च¹ भेदैः शृणु समाहितः ॥ १ ॥
सुप्राणस्तु² सुसंस्थानः सुशरीरस्तु मांसलः ।
स्वस्थश्चैव सुगात्रश्च समभ्यस्तवरासनैः³ ॥ २ ॥
सुविस्तरखरोऽथोपि नेत्रविस्तर एव च ।
स्कन्धयोरपि विस्तीर्णो ग्रीवाविस्तीर्णर्कस्तथा⁴ ॥ ३ ॥
भुजौ च (चापि) सुविस्तीर्णौ⁵ बाहुविस्तीर्ण एव च ।
तथा प्रकोष्ठविस्तीर्णो⁶ विस्तीर्णाङ्गुलिरेव च ॥ ४ ॥
कटिविस्तीर्ण एव स्यात् जङ्घाविस्तीर्ण एव च ।
विज्ञेयो जानुविस्तीर्णो चित्तविस्तीर्ण एव च ॥ ५ ॥
शौर्यस्य विस्तरः क्वापि गुणानां विस्तरोऽपि च ।
द्वात्रिंशत् कथिता ह्येते विस्तारा जयदायकाः ॥ ६ ॥
अथोत्तममध्यगानामुच्यन्ते लक्षणानि च ।
विशेषमविशेषं वा ज्ञायंते⁷ तेन तत्त्वतः ॥ ७ ॥
मध्यस्थूल उरःसूक्ष्मः स्कन्धस्थूलस्तथापरः ।
ग्रीवायामतिसंकीर्णो न स मल्लः प्रशस्यते ॥ ८ ॥
बाहुस्थूलो भवेत्कश्चित् संकटो भुजशीर्षयोः ।
कश्चित् प्रकोष्ठसंकीर्णो विस्तीर्णः स्थूलहस्तयोः ॥ ९ ॥
१ उत्तमान्ममध्यमांश्चैव P. २ सुप्राणस्तु च P. ३ समभ्यस्तवशासनः P. ४ ग्रीवा
विस्तीर्ण कथ्यते P. ५ भुजौ च करवितीर्णौ P. ६ तथा प्रकोष्ठविस्तीर्णो P. ७ ज्ञायते P.
८ The whole line is not found in B.
३

१८ मल्लपुराणे
कस्यैव च स्फिचौ^९ स्थूलौ संकीर्णा च भवेत् कटिः ।
कृशजङ्घो भवेत् कश्चित् स्थूलजानुरपि स्मृतः ॥ १० ॥
अधोर्ध्वविस्तरः कश्चित् अर्धसंकीर्ण^१० एव च ।
अंधोविस्तर एव स्यात् उर्ध्वसंकीर्णवान् भवेत्^११ ॥ ११ ॥
वाचा शूरश्चित्तभीरुः कायस्थूलस्तथापरः^१२ ।
प्राणहीनश्च विज्ञेया विंशतिर्मध्यमा इमे ॥ १२ ॥
अथाधमाङ्गानां(ङ्ग) कथने^१२ मल्लाश्चलितलक्षणाः ।
भवन्ति निन्दिता ये तु लोकेऽस्मिन् गुणवर्जिताः ॥ १३ ॥
अतिदीर्घश्च सर्वत्र तथा विकृश एव च ।
अतिक्रमोथ सूक्ष्मास्यैः^१३ कृशाङ्गोऽथ^१४ नपुंसकः ॥ १४ ॥
कुष्टाङ्गश्चै सदोषाङ्गः स्कन्धो वातुल एव च ।
अतिभीरुस्तथालस्यो^१५ मूर्खोऽप्यतिशयेन च^१६ ॥ १५ ॥
अप्राणवांश्च मन्दाग्निरित्येते चाधमाः स्मृताः ।
अङ्गानि षोडशोक्तानि निन्दितान्यङ्गसङ्गरे ॥ १६ ॥
श्रीकृष्ण उवाचँ^१७ ।
पञ्चाङ्गाश्च भवन्त्येते मल्लास्तान् कथयाम्यहम् ।
अस्थिसारो मांससारो मेदसारस्तथैव च ॥ १७ ॥
कोऽप्यस्थिमांससारः स्यादन्यो मेदाभिसारवान्^१८ ।
तेषां तु भेदा वक्तव्या निरूप्यन्ते यथार्थवत् ॥ १८ ॥
स्थूलास्थिः स्थूलसन्धिश्च स्वल्पमांसोऽल्पप्राणवान्^१९ ।
श्रमणो^२० अमणकः कश्चिदल्पश्रमकरस्तथा ॥ १९ ॥
९ स्फिजौ B. १० अर्ध P. ११ ऊर्ध्वसंकीर्ण एव च B. १२ कथा P. १३ अतिविक्रमसूक्ष्मांगः B. १४ अष्टांगश्च B. १५ तथा तस्य P. १६ वा P. १७ This is redundant here. Not found in P. १८ मन्दाग्नि P. This should be मेदास्थि° (Vide v 29.) १९ स्वल्पांतो B. २० श्रमणो B.

चतुर्थोऽध्यायः । १९
तथा शौर्येण संयुक्तः तथा चाप्रियदर्शनैः ।
इत्यष्टावस्थिसारस्य भेदाः प्रकथिता मया ॥ २० ॥
इदानीं मांससारस्य कथ्यते गुणविस्तरः ।
सुप्रमाणो२२ न सूक्ष्मास्थिर्न स्थूलास्थिर्भवेत्यपि ॥ २१ ॥
मध्यस्थास्थिरसौ नैव बहुमांसो न शस्यते ।
नाल्पमांसो हि बलवान् सममांसस्य चोदयः ॥ २२ ॥
बलवर्धनलीनाङ्गो बद्धदृढतनुस्तथा ।
लीनशौर्यगुणोपेतः सर्वेषामुत्तरोत्तरः ॥ २३ ॥
प्राणवांश्च श्रमसहस्तथैव च जितश्रमः ।
कथिता मांससारस्य गुणा एते चतुर्दशैं ॥ २४ ॥
अथातो मेदसारस्यै गुणानामेकविंशतिः ।
मध्यस्थूलो भवेत् कश्चित् सूक्ष्मोऽन्यः करपादयोः ॥ २५ ॥
सूक्ष्मास्थिरल्पमांसश्च बहुमेदः श्रमार्थभाक् ।
श्वासाधिकः स्वल्पबलो व्यायामेऽशक्य एव च ॥ २६ ॥
निद्रापरः शय्यापरो बह्वाशी बहुपानकृत् ।
सेवापरः शीतसहः सदा घर्मेणैं पीड्यते ॥ २७ ॥
बहुश्रमः सूक्ष्मास्योऽधर्ध्वस्वरो भीरुरधस्तथाँ ।
सस्वेदवान् वातसहो गुणा इत्येकविंशतिः ॥ २८ ॥
अथास्थिमेदसारस्य गुणाः सप्तदश स्मृतौँ ।
पृथुलास्थिस्वरूपोऽपि मांसलो मेदकैंस्तथा ॥ २९ ॥
कश्चित् स्थूलोदरोऽपि स्यात् सूक्ष्मवक्षःस्थलोऽपि च ।
स्थूलस्कन्धः प्रौढबाहुरल्पजङ्घो भवत्यपि ॥ ३० ॥
२१ तथा वा प्रियदर्शनः P. २२ सुप्राणेन P. २३ चतुर्दशाः P. २४ मेदसीरस्य P.
२५ धर्मेण P. २६ भीसरधस्तथा P. २७ स्तथा B. २८ मेदिन B.

पृष्ठम् २०

२० मल्लपुराणे
अल्पसत्त्वैः२९ पृथुश्चैव तथोष्मसह एव च ।
आहारवान् श्वासपरः प्राणवान् स्थिरयुद्धकृत् ॥ ३१ ॥
दृष्टभीरुक३० स्वभावात् स स्थिरश्चैवाङ्गसङ्गरे ।
इत्यास्थिमेदसारस्य गुणाः सप्तदश स्मृताः ॥ ३२ ॥
अथास्थिमांससारस्य गुणाः षोडश प्रोच्यते(न्ते) ।
शोभनास्थिवयश्चैव तथा वशशरीरवान् ॥ ३३ ॥
सममांसः समास्थिश्च किञ्चित् कायेन मेदुरैः३१ ।
पित्तविस्तारवांश्चापीनतनुवाक्३२ च कचिद्भवेत् ॥ ३४ ॥
न ह्रस्वः कचिदङ्गेषु सप्रमाणश्च सर्वदा ।
समप्राणः समशौर्यस्तंथैव समसत्वरः ॥ ३५ ॥
ऊर्ध्वभद्रप्रयोद्धा च अर्धभद्रप्रयुद्धकृत् ।
अधोर्ध्वभद्रयोधी च सर्वयुद्धकरस्तथा ॥ ३६ ॥
अष्टाङ्गभद्रयोधी च गुणाः षोडश संख्यया ।
इत्यङ्गानां च पञ्चानां गुणाः संकीर्तिता३३ मया ॥ ३७ ॥
इति श्रीमल्लपुराणे पचाङ्गमल्ललक्षणं नाम तृतीयो [चतुर्थो]ऽध्यायः३४ ।

२९ अल्पसत्य P. ३० दृष्टभीरुः B ३१ मेदरः P. ३२ चतुरवाक् P.
३३ प्रकीर्तिता P. ३४ In B the colophon reads as under—इति मल्लपुराणे
पंचाङ्गमल्ललक्षणप्रकरणं चतुर्थम् ।

पृष्ठम् २१ (अंशतः दृश्यम्)

भवन्त्येष्ट...
युवा च...
अपरश्चा...
भविष्यो...
चतुर्भेदैश्च...
गजःसिंहो...
यस्य येन...
हितोपदे...
श्रीकृष्ण उवाच ।
अथ मल्ल...
गजो वृष...
त्रिंशद्वर्षा...
आहारो...
त्रिचत्वारि...
श्रमैरभ्या...
धारयन्त्य...
अधोर्ध्वं...
सर्वाभ्यासे...
वृषभश्च न...

१ भवन्त्य P.
४ आहारे P. ५ प्रवत...
९ प्राणोनापि P. १० र...

पञ्चमोऽध्यायः ।
भवन्त्येष्टाविधा मल्लाः कथयामि यथा तथा ।
युवा च प्राणवांश्चैव ज्येष्ठी चैव तथा परः ॥ १ ॥
अपरश्चान्तरज्येष्ठी तथा गोपकुलोऽपि च ।
भविष्यो बालवृद्धौ च कथिताश्चाष्टधा इमे ॥ २ ॥
चतुर्भेदैश्च भिन्नास्ते शत्रोजैर्यगुणोदयैः ।
गजःसिंहो वृषश्चैव मृगोऽपि च तथा परः ॥ ३ ॥
यस्य येन यथा युद्धं सोमेश्वर तथा शृणु ।
हितोपदेशं विविधं विचार्य कथयाम्यहम् ॥ ४ ॥
श्रीकृष्ण उवाचै३ ।
अथ मल्लाश्च चत्वारो भवन्ति निजकैर्गुणैः ।
गजो वृषो मृगः सिंहो भविष्यः पञ्चमो मतः ॥ ५ ॥
त्रिंशद्वर्षादिपर्यन्तं प्रवृत्तिः सङ्गमेन च ।
आहारो४ न प्रवर्तते५ सर्वेषां भविता गुणाः ॥ ६ ॥
त्रिचत्वारिंशद्वर्षाणि मल्लाश्चत्वार एव च ।
श्रमैरभ्यासैराहारैः संयमेन६ निरन्तरम् ॥ ७ ॥
धारयन्त्यात्मनो७ विद्यां गुणांश्चापि यथा तथा ।
अथोर्ध्वं८ यावत् पञ्चाशत् प्राणेनापि९ बलेन च ॥ ८ ॥
सर्वाभ्यासेन१० शौर्येण कालेनापि पुनः पुनः ।
वृषभश्च मृगश्चैव सिंहश्चापि तथा पुनः ॥ ९ ॥

१ भवन्त्य P. २ शत्रुंजय P. ३ redundant and not found in P.
४ आहारे P. ५ प्रवर्तंते P. ६ संयामेन P. ७ धारयंत्वात्मनो P. ८ अथार्द्धम् P.
९ प्राणोनापि P. १० सर्वायासेन P.

२२ मल्लपुराणे
अथैषामेवे मल्लानां धार्यमाणा अपि ध्रुवम् ।
गुणाः प्रयान्ति व्यसनैः कालस्यापि क्रमादपि ॥ १० ॥
वर्जयित्वा गजं तस्य षष्टिवर्षाणि योग्यता ।
वृषसिंहमृगांश्चापि तेनैव व्यतिरिच्यते ॥ ११ ॥
अन्यानपि गुणान् सर्वान् कथयामि गजस्य च ।
यैः षष्टिवर्षपर्यन्तं विद्या संधौर्यते ध्रुवम् ॥ १२ ॥
उद्यमश्चैव व्यायामैरमित्याहार एव च ।
आरोग्यवान् धर्मवांश्च श्रमवानर्थवानपि ॥ १३ ॥
सहायवान् बुद्धिमांश्चै बलवान् प्राणवानिति ।
गजस्तु धारणेरेतैः षष्टिवर्षाणि दुर्जयः ॥ १४ ॥
शृणु सोमेश्वरात्रैव एकाग्रहृदयोऽधुना ।
गजस्तु धारयेद्यांस्तु गुणांस्तान् कथयाम्यहम् ॥ १५ ॥
वपुषा धातव (धातुतः)श्चैव बलवान् प्राणवांस्तथा ।
स्नेहसारस्तथा शूर एते शारीरिकौ गुणाः ॥ १६ ॥
एतैर्गुणैः सदा मल्लो गजश्चैवोपलक्ष्यते ।
सिंहोऽपि सहजैस्तद्वदेतैर्द्वादशभिर्गुणैः ॥ १७ ॥
उरसा चातिविस्तीर्णः कटिविस्तारवांस्तथा ।
मध्ये क्षामोदरः स्कन्धः (न्धे) प्रकोष्ठे स्थूल एव च ॥ १८ ॥
तेजोवान् स्फूर्तिमांश्चैव लघुवेगश्च सर्वदा ।
वपुषो विस्तरश्चैव तथैवोत्पतने गतिः ॥ १९ ॥
शीघ्रप्राणः शौर्यवांश्च सिंहस्य कथिता गुणाः ।
वृषोऽपि जायते यैस्तु गुणांस्तान्कथयाम्यहम् ॥ २० ॥
११ अथैष्यमेव B. १२ च धार्यते P. १३ बुद्धिवांश्च B. १४ शारीरिका B.
१५ तथैव पतने P.