ललिता सहस्रनाम: सौभाग्यभास्कर भाष्य (भास्करराय मखी प्रणीत मूर्धन्य शाक्त भाष्य)

सौभाग्यभास्करव्याख्या । १५९
पद्मपुराणे 'देव्या रत्नमयीं मूर्तिं भक्त्या नित्यं दिवाकरः । पूजयित्वासवान्दिव्यं
सूर्यंलं शुभमुत्तम'मिति । भैरवाराध्यत्वं तु कालिकापुराणे बहुशः प्रतिपादितम् ।
भीरूणां समूहो वा भैरवम् । 'दुर्गे स्मृता हरसि भीतिमशेषजन्तो'रिति देवीस्तुति-
प्रकरणे मार्कण्डेयपुराणात् । सर्वेषामेकशेषे तैराराध्या । अथवा 'उद्यमो भैरव' इति शि-
वसूत्रे प्रतिपादित उद्योगो भैरव इत्युच्यते । स एव मोहान्धकारनाशकत्वान्मार्तण्डः ।
तदुक्तम् 'मोहजयादनन्ताभोगात्सहजं विद्याजय'इति सूत्रे वार्तिककारैः 'मोहस्तमो
निजाख्यातिस्तज्जयात्तत्पराभवात् । उद्यमार्कोत्थितोऽनन्तः संस्कारप्रशमावधिः ।
आभोगो यस्य विस्तार ईदृशाद्दर्शितात्मनः । भवेत्सहजविद्याया जयो लाभोऽस्य
योगिन'इति । मार्तण्डतुल्येन भैरवेणोद्योगविशेषेणाराध्या ल

१६० ललितासहस्रनाम ।
'परो मित्रं । 'न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रिय'इति स्मृतिः । परो दूरस्थः अपरोऽन्तिकस्थः ।
'दूरस्थं चान्तिके च तदि'ति स्मृतिः । 'परः स्यादुत्तमानात्मवैरिदूरेषु केवल'इति-विश्वः ।
परमपरं चेति द्विविधं सामान्यं । परापराख्यं तृतीयं च । ब्रह्म द्विविधं केवलशबलभे-
दात्क्रमेण परमपरमुच्यते । 'एतद्वै सत्यकाम परं चापरं चे'ति श्रुतेः 'द्वे ब्रह्मणी
वेदितव्ये परं चापरमेव चे'ति स्मृतेश्च । परं ब्रह्म परं विशेषणं शक्तिः । अपरं पूर्व-
विशेष्यं शिवः 'सामरस्यसंबन्धेन शक्तिविशिष्टः शिव एव हि परंब्रह्म । 'युजे वां ब्रह्म
पूर्व्यं नमोभि'रिति श्रुतौ युवयोर्मध्ये पूर्वं विशेष्यभूतं ब्रह्म नमोभिर्युनज्मीत्युक्त्या ।
शिवस्य नमः शेषिणः पूर्व्यमिति निर्देशात् स्वार्थे यत् । 'एषो उषा अपूर्व्या व्युच्छति
प्रिया दिवः'इति श्रुतावपूर्व्या पूर्वस्माद्भिन्ना परेति देव्या निर्देशात् । सृष्ट्यादावी-
क्षणात्मकोषःकालायमानशक्तेरिह स्तूयमानत्वादित्यादिः शिवानन्दलहर्यां विस्तरः ।
व्योमापि परमपरं चेति द्विविधम् । विद्या द्विविधा परा अपराचेति मुण्डकोपनिषदुक्ता ।
लिङ्गपुराणेऽपि 'द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये परा चैवापरा तथा । अपरा तत्र ऋग्वेदो यजुर्वेदो
द्विजोत्तमाः । सामवेदस्तथाथर्ववेदः सर्वार्थसाधकः । शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्द
एव च । ज्योतिषं चापरा विद्या पराक्षरमिति स्थितम् । तददृश्यं तद्ग्राह्यमगोत्रं तदवर्णक'-
मित्यादि । 'असंवृतं तदात्मैव परा विद्या नचान्यथे'त्यन्तं । परोऽपरश्चेति प्रणवो
द्विविधः । तदुक्तं स्कान्दे यज्ञवैभवखण्डे 'परापरविभागेन प्रणवो द्विविधो मतः ।
परः परतरं ब्रह्म प्रज्ञानन्दादिलक्षणम् । प्रकर्षेण नवं यस्मात्परं ब्रह्म स्वभावतः । अपरः
प्रणवः साक्षाच्छन्दरूपः सुनिर्मलः । प्रकर्षेण नवत्वस्य हेतुत्वात्प्रणवः स्मृतः । परम-
प्रणवप्राप्तिहेतुत्वात्प्रणवोऽथवेति । परोऽपरश्चेति द्विविधो वेदार्थः । तदुक्तं तत्रैव
'परापरविभागेन वेदार्थो द्विविधः स्मृतः । वेदार्थस्तु परः साक्षात्परातपरतरं परम् ।
अपरो धर्मसंज्ञः स्यात्तत्परप्राप्तिसाधनमि'ति । योगशास्त्रे परमपरं परापरं चेति त्रिविधं
ज्ञानमुक्तम् । 'ज्ञानं तत्रिविधं ज्ञेयं परापरविभेदतः । तत्राद्यं परमं ज्ञानं पशुपाशात्म-
दर्शनम् । द्वितीयं परमं ज्ञानं केवलं पाशदर्शनम् । यथा दृष्ट्यन्तरं रात्रौ नरमा-
र्जारनेत्रयोः । तथा विलक्षणं ज्ञानं परापरमुदीरित'मिति ॥ पराऽपरा परापरा चेति पूजा
त्रिविधा । तदुक्तं नित्याहृदये 'तव नित्योदिता पूजा त्रिभिर्भेदैर्व्यवस्थिता । परा चा-
प्यपरा गौरी तृतीया च परापरा । प्रथमाद्वैतभावस्था सर्वप्रचरगोचरा । द्वितीया
चक्रपूजा च सदा निष्पाद्यते मया । एवं ज्ञानमयी देवी तृतीया स्वप्रथामयी'ति ।
परापरा चेति वाक् द्विविधा । अपरा तु पश्यन्त्यादिभेदात्त्रिविधा । परापरा चेति अवस्था
द्विविधा । तत्र परा तुर्या । अपरा तु जाग्रदादिभेदात्त्रिविधा । तदुक्तं विज्ञानभैरव-
भट्टारकैः 'यत्र यत्र मनो याति बाह्ये वाभ्यन्तरे प्रिये । तत्रतत्र परावस्था व्यापक-
त्वात्प्रसिध्यती'ति । परोऽपरश्चेति द्विविधो होमः । तत्रापरः स्थूलसूक्ष्मभेदात्पुनर्द्वि-
विधः । तदिदमुक्तं स्वतन्त्रतन्त्रे । प्रसिद्धं स्थूलहोमं मूलाधाराभ्यधिकरणं प्राणा-
मिहोत्रसमानधर्माणं सूक्ष्महोमं च प्रतिपाद्य तदन्ते 'वाच्यार्थानामशेषेण वेद्यवेत्तृ-
विदात्मनाम् । स्थितिः परो भवेद्धोमः सर्वभेदविलापनात् । स्वात्मरूपमहावह्निज्वाला-

सौभाग्यभास्करव्याख्या । १६१
सत्यज्ञानानन्दरूपा सामरस्यपरायणा ।
कपर्दिनी कलामाला कामधुक्कामरूपिणी ॥ २०२ ॥
रूपेषु सर्वदा । निरुद्धेन्धनरूपेषु परमार्थात्मनि स्थिरे । निर्व्युत्थानविलापस्तु परहोमः
समीरिता’इति । मन्त्रपारायणान्तर्गतमन्त्रविशेषः परापरेत्युच्यते । देव्यपि त्रिविधा
पराऽपरा परापरा चेति । तदुक्तं वराहपुराणे त्रिमूर्ति प्रकृत्य ‘तत्र सृष्टिः परा प्रोक्ता
श्वेतवर्णस्वरूपिणी । या वैष्णवी विशालाक्षी रक्तवर्णस्वरूपिणी । अपरा सा समा-
ख्याता रौद्री चैव परापरा । एतास्तिस्रोऽपि सिध्यन्ति यो रुद्रं वेत्ति तत्वत’ इति ।
अत्र परापरपदयोर्विभजनेन सप्तदशार्थमेलनेन तु पञ्चेति द्वाविंशतिः । अन्येपि
यथालाभं योजनीयाः ॥ २०१ ॥ सत्यं ज्ञानमानन्दश्च रूपं यस्याः । ‘सत्यं ज्ञानम-
नन्तं ब्रह्म’ । ‘नित्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेति’ श्रुतेः । ‘सती सद्विद्या तद्विषये अज्ञा
अनभिज्ञा ये तेषामनानन्दमानन्दभिन्नं दुःखमेव रूपयति ददातीति । ‘अन्धं तमः
प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासत’इति बृहदारण्यक ईशावास्ये च श्रवणात् । अविद्यामिति
पदकाराणां पदपाठः । ‘विद्यान्योपासनामेवं निन्द्यारण्यकश्रुति’रिति ब्रह्माण्डपुराणे
उपबृंहणं च । यद्वा । सत्याविद्या देव्या अज्ञानं येषां ते सत्यज्ञानाः तेषामानन्दाख्यान्
लोकान् रूपयतीति आरण्यक एवोक्तश्रुतेः परतस्तथा श्रवणात् । ‘अनन्दा नाम ते
लोका अन्धेन तमसा वृताः । तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्त्यविद्वांसोऽबुधा जना’इति । समो
न्यूनानधिको रसो ययोस्तयोः शिवशक्त्योर्भावः सामरस्यमेव परमयनं स्थानं यस्याः ।
उक्तं चाभियुक्तैः ‘परस्परतपःसंपत्फलायितपरस्परौ । प्रपञ्चमातापितरौ प्राञ्चौ जायापती
स्तुम’इति । ‘भोक्तृभोग्यकरणोर्मिसंक्षये सामरस्यरसदोहिनी शिवे’त्यादिकालीदासो-
क्तिश्च । ‘समप्रधानौ समसत्वौ ॰मो तयोरि’ति श्रुतिश्च । अमरैः सहितस्य सामरस्य
लोकस्य परायणमाश्रयो वा । रस्यन्ते गीयन्त इति रस्यानि सामानि च तानि रस्यानि
च तानि परायणानि अभीष्टानि यस्या वा । बहुलग्रहणान्न विशेषणस्य पूर्वनिपातः ।
‘परायणमभीष्टं स्यात्तत्पराश्रययोरपी’ति विश्वः । कपर्द इत्यधिकृत्य ‘भूमनिन्दाप्रशंसासु
नित्ययोगेऽतिशायन’इति सूतसंहिताटीकाकारैर्लिखितात्स्मरणाद्बाहुल्यप्रशंसादिमती । वरा-
टकमालाभूषिता वा । मैलारावतारस्य शिवस्याङ्गना महालसानाम्नी वराटकालंकारैव
‘पर्व पूर्तौ’वितिधातोर्भावे क्तिपि राल्लोपे च परशब्दः पूर्तवाची । अन्तर्भा-
वितण्यर्थात्कर्तरि वा क्तिपि पूरवाची । कस्य गङ्गाजलस्य पूरं प्रवाहं दापयति
शोधयतीति कपर्दः । ‘दैप् शोधन’इति धातोः सुप्युपपदे ‘आतो धातोः’ ‘सुपि
स्थ’इति योगविभागात्कः । गङ्गाया अपि पाविका यज्जटा इत्यर्थः । ‘कपर्दः
खण्डपरशोर्जटाजूटे वराटके’इति विश्वः । ‘आर्भक्ष्या शशिखण्डमण्डितजटाजूटा’मिति
लघुस्तवोक्तरूपवती वा । कपर्दिनामकस्य शिवस्य पत्नी वा । देवीपुराणेऽष्टषष्टिशिव-
क्षेत्रगणनावसरे छगलाण्डे कपर्द्दिनमिति स्मरणात् । कलानां चतुःषष्ट्यादिरूपाणां माला

१६२ ललितासहस्रनाम ।
कलानिधिः काव्यकला रसज्ञा रसशेवधिः ।
पुष्टा पुरातना पूज्या पुष्करा पुष्करेक्षणा ॥ २०३ ॥
परंपरा । कलां लावण्यं मां शोभां च लातीति वा । कामान् दोग्धीति कामधुक् ।
मनोरथान् पूरयतीत्यर्थः । कामधेनुरूपा वा । 'सा नो मन्द्रेषमूर्जं दुहाना धेनुर्वा-
गस्मानुपसुष्टुतैत्वि'ति श्रुतेः । कामः परशिव एव रूपमस्याः । 'सोऽकामयत बहुस्यां
प्रजायेय' इति श्रुतिसिद्धजगत्सिसृक्षावानीश्वरः कामेश्वरः तमधिकृत्य काण्वा अधीयते
'य एवायं काममयः पुरुषः स एव देवशाकल्यस्तस्य का देवतेति स्त्रिय इति होवाचे'ति ।
कामं यथेच्छं वा रूपाण्यस्याः ॥ २०२ ॥ कलानां नानाविधतया पूर्वे वर्णितानां
निधिः 'आत्मैवास्य षोडशी कले'ति बृहदारण्यकोक्तेरात्मनां जीवानां निधिर्वा । चन्द्रम-
ण्डलरूपा वा । 'योनिवर्गः कला शरीर'मिति शिवसूत्रे कलाशब्दः कर्मपरत्वेन तद्भाष्ये
व्याख्यातः । तेन कर्माणि निधीयन्तेऽस्यामिति वा । अधिकरणे किः । 'सर्वं कर्मा-
खिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यत' इति स्मृतेः । कवेः कर्म काव्यम् । तच्च नाटकशाटक-
भाणडिमप्रहसनादिभेदादनेकविधमग्निपुराणादौ प्रदर्शितं तादृशकलाप्यम्बाया एव
रूपम् । उक्तंच विष्णुपुराणे 'काव्यालापाश्च ये केचिद्गीतकान्यखिलानि च । शब्द-
मूर्तिधरस्यैतद्वपुर्विष्णोर्महात्मन' इति । काव्योत्पादकप्रतिभैव वा काव्यकला । ध्यान-
विशेषेण काव्यनिर्माणसामर्थ्यप्रदत्वस्य तन्त्रेषु बहुशो वर्णनात् । काव्यस्य शुक्रस्य
मृतसंजीवन्याख्यकलारूपा वा । रसान् शृङ्गारादिभेदेन दशविधान् जानातीति रसज्ञा ।
रसनेन्द्रियरूपा वा । रसस्य ब्रह्मामृतस्य शेवधिर्निधिः । 'रसो वै सः । रसं ह्येवायं
लब्ध्वानन्दी भवती'ति श्रुतेः । ब्रह्माण्डेऽपि 'रस एव परं ब्रह्म रस एव परा गतिः ।
रसो हि कान्तिदः पुंसां रसो रेत इति स्मृतः' । 'रसो वै रससंलब्ध्या ह्यानन्दी
भवतीत्यपि । वेदप्रामाण्यसंसिद्ध्या रसः प्राणतया स्थितः। को ह्येवान्याच्च कः प्राण्यादित्यपि
श्रुतिभाषितः । प्राणात्मको रसः प्रोक्तः प्राणदः कुम्भसंभवे'ति । 'निधिः शेवधिरिती'ति
यास्कः । 'निधिर्ना शेवधि'रिति कोशात्पुंलिङ्गो निधिशेवधिशब्दौ। तेन कलानिधये नमः।
रसशेवधये नम इत्येव प्रयोगो न पाक्षिको निध्यै शेवध्यै नम इति । कलानां रसानां
च निधिः शेवधिर्यस्या इति विग्रहे तु सोऽपि संभाव्यते ॥ इति श्रीभांसुरानन्दकृते
सौभाग्यभास्करे । शतकेनाष्टमेनाभूद्विश्वाख्या नवमी कला ॥ ८०० ॥
इति श्रीललितासहस्रनामभाष्येऽष्टमशतकं नाम नवमीकला ॥ ९ ॥
षट्त्रिंशत्तत्त्वविग्रहशीलात्पुष्टा । बहुभिर्गुणैर्ब्रह्मरसेन ब्राह्मणेर्वा पुष्टा । 'ब्राह्मणैः पोषितं
ब्रह्मे'ति स्मृतेः । 'ब्रह्मायुष्मत्तद्ब्राह्मणैरायुष्म'दिति श्रुतेश्च । सर्वेषामादिभूतत्वात्पुरातना
डीबभावश्छान्दसः । पुरातना गुणा अस्यां सन्तीत्यर्थे मत्वर्थीयाच्प्रत्ययान्ताद्वा टाप्
अतएव सर्वेषां पूज्या पूजयितुं योग्या । प्रतीक्ष्या वा । पुष्कं पोषणं रात्यादत्तेऽसौ
पुष्करा । पुष्कराख्यतीर्थरूपा वा । रलयोरभेदाद्वायसेतिवा । पुष्कराणीव कमलानीवे-

क्षणानि नयनानि यस्याः । 'पुष्करं पङ्कजे व्योम्नि पयःकरिकराग्रयोः । ओषधीद्वीपविहगती-
र्धरागोरगान्तरे । पुष्करं तूर्यवक्त्रे च काण्डे खड्गफलेपि चे'ति विश्वः । एवं पुष्कराख्यो
योगोऽपि पाद्मे प्रसिद्धः 'विशाखास्थो यदा भानुः कृत्तिकासु च चन्द्रमाः । संयोगः
पुष्करो नाम पुष्करेष्वातिदुर्लभः' इति । पुष्करशब्दः पृथिवीपरोऽपि । तदुक्तं पद्म-
पुराण एव 'या पद्मकर्णिका देवास्तां पृथ्वीं परिचक्षते । ये पद्मे सारगुरवस्तान् दिव्या-
न्पर्वतानिह । यानि पर्णानि पद्मस्य म्लेच्छदेशास्तु तेऽभवन् । यान्यधोभागपत्राणि
ते सर्पाणां सुरद्विषाम् । एवं नारायणस्यार्थे मही पुष्करसंभवा । प्रादुर्भावोच्छ्रयस्तस्मा-
न्नाम्ना पुष्करसंज्ञिते'ति । तेन यथासंभवं मह्यादिविषये क्षण उत्सवो निर्व्यापारस्थि-
तिर्वा यस्या इति वार्थः । 'निर्व्यापारस्थितौ कालविशेषोत्सवयोः क्षण' इत्यमरः ।
सप्तम्या अलुक् । पुष्करशब्दो न्यग्रोधवृक्षपरोऽपि दृश्यते । पुष्करद्वीपपदस्य तद्रूपत्वेन
मत्स्यपुराणे निर्वचनदर्शनात् । 'न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे पुष्करस्तेन सः स्मृत' इति ।
विष्णुपुराणेऽपि 'न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे ब्रह्मणः स्थानमुत्तम'मिति । 'स प्रजापतिरेकः
पुष्करपर्णे समभवदि'ति श्रुतिरपि । न्यग्रोधपर्णशायित्वाद्विष्णुरत्र लक्षणया गृह्यते ।
तत्रेक्षणं कृपानीरीक्षणं यस्या इति वा । तदुक्तं देवीभागवते 'वटपत्रशयानाय
विष्णवे बालरूपिणे । श्लोकार्थेन तदा प्रोक्तं भगवत्याखिलार्थद'मिति ।
अम्भस्वीक्षणं यस्या इति वा । 'तानि वा एतानि चत्वार्यम्भांसि देवा
मनुष्याः पितरो सुरा' इति श्रुतेः ॥ २०३ ॥ परमुत्कृष्टं ब्रह्मात्मकं ज्योतिः । 'तद्देवा
ज्योतिषां ज्योतिरायुर्होपासतेऽमृत'मिति बृहदारण्यकात् । 'न तत्र सूर्यो भाति न
चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्नि'रिति श्रुत्या 'येन सूर्यस्तपति तेजसेद्ध' इति
श्रुत्या च परत्वम् । 'परं ज्योतिरुपसंपद्ये'ति श्रुतिरपि । 'मनो ज्योतिर्जुषतां' 'वाचैवायं
ज्योतिषास्ते'इत्यादिप्रयोगात्प्रकाशमात्रं ज्योतिरुच्यते । तेष्वात्मज्योतिः परमिति भावः ।
दक्षिणामूर्तिसंहितायां पञ्चमपटलोक्तोऽष्टाक्षरमन्त्रोऽपि परंज्योतिरुच्यते । परं धाम उत्कृष्टं
तेजः । 'न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः । यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं
ममे'ति गीतासु धामशब्दस्यावस्थापरतया तदतिक्रान्तं यत्परं धाम । उक्तं चाचार्यैः 'त्रिषु
धामसु यद्भोग्यं भोक्ता यश्च प्रकीर्तितः । वेदैतदुभयं यस्तु स भुञ्जानो न लिप्यत' इति ।
यज्ञवैभवखण्डेऽपि 'जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्याख्यं वेदधामत्रयं तु यः । स एवात्मा न तद्दृश्यं
दृश्यं तस्मिन्प्रकल्पितम् । त्रिधामसाक्षिणं सत्यज्ञानानन्दादिलक्षणम् । त्वमहंशब्दलक्ष्यार्थे
परं धाम समाश्रय'इति धामशब्दः पदपरो वा । परं पदमित्यर्थः । 'तद्विष्णोः परमं
पद'मिति श्रुतेः । कूर्मपुराणेपि 'सैषा माहेश्वरी गौरी मम शक्तिर्निरञ्जना । शान्ता
सत्या सदानन्दा परं पद'मिति श्रुति'रपि । परस्मैज्योतिषे नमः, परस्मैधाम्नेनम इति

'६४ ललितासहस्रनाम ।
मूर्तामूर्ता नित्यतृप्ता मुनिमानसहंसिका ।
सत्यव्रता सत्यरूपा सर्वान्तर्यामिणी सती ॥ २०५ ॥
प्रयोगः । परिमिति मान्तमव्ययमित्याहुः । परमा च साण्वी च 'वोतो गुणवचना'दिति
विविधैवैकल्पिकत्वात् ङीबभावः । 'अणोरणीया'निति श्रुतिः । दुर्ज्ञेयेत्यर्थः ।
तार्किककल्पिताः पीलवोऽप्यस्या एव रूपमिति वा । परम उत्कृष्टोऽणुर्मन्त्रो वा ।
परादुत्कृष्टाद्ब्रह्मविष्णुरुद्रादपि परा श्रेष्ठतरा । यद्वा ब्रह्मायुःपरिमाणं परमित्युच्यते
तस्मात्परा तादृशसंख्यापरिच्छेदरहिता । तत्र परंधामत्वं परमाणुत्वं च हेतुः ।
तथैव च दर्शितं कालीपुराणे 'तस्य ब्रह्मस्वरूपस्य दिवारात्रं च यद्भवेत् । तत्परं नाम
तस्यार्धे परार्धमभिधीयते । स ईश्वरस्य दिवसस्तावती रात्रिरुच्यते । स्थूलात्स्थूल-
तमः सूक्ष

[सौभाग्यभास्करव्याख्या । १६५]

ब्रह्माणी ब्रह्मजननी बहुरूपा बुधार्निता ।
गस्य दर्शनात् । ततश्च जीवैरतृप्तेत्यर्थः । 'यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोभे भवत ओदन' इति
श्रुत्या सर्वभक्षकत्वात् । यद्वा इति एवंप्रकारेण अतृप्ता न तृप्ता न भवतीति न ।
द्वौ नञौ प्रकृतमर्थं गमयतः । ईदृशः प्रकारो नास्ति येन तृप्ता न स्यात् । अपितु
सर्वैरपि प्रकारैस्तृप्तैव । 'पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तदहं
भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मन' इति वचनेन भक्तिमात्रेण यत्किंचिदपि दत्तं तृप्तिकार्यैवेति
कथनात् । मुनीनां मानसं मन एव श्लेषात् मानसाख्यं सरस्तत्र हंसीव । स्वार्थे कः ।
यद्वा मुनीनां माने बहुमानविषये सहंसिकेव पादकटकयुक्तेव । तेषां मानेन संतोषात्
तृप्यतीवेति तात्पर्यार्थः । 'हंसकः पादकटक' इति कोशः । सत्यं ब्रह्मैव व्रतं भक्ष्यमु-
पचारात्तत्प्रियं यस्याः । 'पयोव्रतं ब्राह्मणस्ये'ति श्रुतौ व्रतपदस्य भक्ष्ये प्रयोगदर्शनात्
सत्यमेव व्रतं यस्या वा । सत्योक्तिमात्रपरिपालनरूपव्रतेन लभ्येति यावत् । सत्यानि
शीघ्रफलदानि व्रतानि यस्या वा । कृष्णप्राप्त्यर्थं गोपीभिः कृतानां कात्यायनीव्रतानां
शीघ्रमेव फलवत्ताया विष्णुभागवते वर्णनात् । 'सकृदेव प्रपन्नाय तवास्मीति च याचते ।
अभयं सर्वथा तस्मै ददाम्येतद्व्रतं ममे'ति भगवदुक्तं व्रतममोघं यस्या इति वा । अथवा
'शरीरवृत्तिर्व्रतं'मिति शिवसूत्रे शरीरधारणमपि व्रतमे वेत्युक्तम् । 'शिवभक्तिसुधापूर्णे
शरीरे वृत्तिरस्य या । व्रतमेतदनुष्ठेयं न तुच्छं तच्च धारण'मिति वार्तिकात् । तादृशं व्रतं
सत्यमावश्यकं यया यद्भक्त्या सा । अतएव शरीरधारणं प्रार्थितं भगवता भट्टोत्पलेन
'अन्तरुल्लसितस्वच्छशक्तिपीयूषपोषितम् । भवत्पूजोपभोगाय शरीरमिदमस्तु मे' इति ।
अथवा सत्यव्रतोनाम ब्राह्मणः सूकरभयात् ऐऐ इत्युच्चार्य तावतैव तपसा महाक-
विर्देवीभक्तो जातस्तदभेदात्सत्यव्रता । तदुक्तं देवीभागवते तृतीयस्कन्धे 'अनक्षरो
महामूर्खो नाम्ना सत्यव्रतो द्विजः । श्रुत्वाक्षरं कोलमुखात्समुच्चार्य स्वयं ततः ।
बिन्दुहीनं प्रसङ्गेन जातो सौ विबुधोत्तमः । ऐकारोच्चारणादेव तुष्टा भगवती तदा ।
चकार कविराजं तं दयार्द्रा परमेश्वरी'त्यादि । सत्यं कालत्रयाबाध्यं रूपं यस्याः ।
रूपपदान्मत्वर्थीयेऽचि सत्यं रूपवत्येति वा । सत्यसंरक्षिकेति यावत् । तथाच बह्वृचाः
पठन्ति 'सच्चासच्च वचसी पस्पृधाते । तयोर्यत्सत्यं यतरदृजीयस्तदित्सोमोऽवति हन्त्या-
सत्' इति । उमया सहितः सोम इत्यर्थ । सर्वेषामन्तःकरणनियामक इति । 'एष त
आत्मान्तर्याम्यमृत' इत्यन्तर्यामिब्राह्मणात् । 'एषोऽन्तर्याम्येष योनिः सर्वस्ये'ति माण्डू-
क्यश्रुतेश्च । सर्वा च सान्तर्यामिणी चेति वा । सर्वस्वरूपा सर्वेषामन्तश्च प्रविष्टेत्यर्थः ।
'तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्तदनुप्रविश्य सच्च त्यच्चाभव' दिति श्रुतेः । स्मृतिश्च 'सर्वस्य
सर्वदा ज्ञानात्सर्वस्य प्रभवाप्ययौ । सतोऽसतश्च कुरुते तेन सर्वैति कथ्यत' इति ।
पातिव्रत्यात्सद्रूपत्वाच्च सती । दाक्षायण्या इदं नाम । तदुक्तं ब्रह्मपुराणे हैमवतीं
प्रकृत्य 'सा तु देवी सती पूर्वमासीत्पश्चादुमाभवत् । सहव्रता भवस्यैव नैतया मुच्यते
भव'इति ॥ २०५ ॥ ब्रह्मरूपा अणी पुच्छम् । अणीमाण्डव्य इति संज्ञायाः शूलाग्रचि-

: 'उचितत्वात्' - 'त्त्वात्'. Look at 'वर्णनस्योचितत्वात्'.
Look at L10: 'स्वीकर्तुं' / 'स्वीकृतुं युक्तम्'.
Look at 'ललितासहस्रनाम' at the top (L1): the 'ल' in 'ललिता' has the modern form: loop left, loop down, vertical stem on right.
Now look at the end of L22:
Neither of the two characters looks like that 'ल'!
Wait! What do they look like?
They look like: 'ळ' 'ळ' or 'ड' 'ढ'?
Wait, could it be "डढयोरभेदात्"?
No, wait! Look at the top bar: each has a hook?
Wait, what about "रलयोरभेदात्"?
Is the first one 'र'? No.
Wait, let's search Sanskrit literature for:
"हकारस्य सर्वमूलत्वेन व्यष्टौ गणनाभावाच्चेति तद्व्याख्यातारः"
Let's search Google mentally for Bhaskararaya's Saubhagyabhaskara:
Under the name 'बहुरूपा':
Text of Saubhagyabhaskara:
"सूतसंहितायां तु —
एकधा च द्विधा चैव तथा षोडशधा स्थिता ।
द्वात्रिंशद्भेदभिन्ना वा या तां वन्दे परात्पराम् ॥
इति । द्वि

सौभाग्यभास्करव्याख्या । १६७
नात्र संशय' इति । सर्वमेतदभिप्रेत्योक्तं नारसिंहोपपुराणे 'उमैव बहुरूपेण पत्नीत्वेन
व्यवस्थिते'ति । त्रिपुरासिद्धान्तेपि 'लोपामुद्रा च सौभाग्या महाविद्या च षोडशी ।
दाराः परशिवस्यैताः कथितास्तु वरानने । श्यामला शुद्धविद्या च हयारूढा परा प्रिया ।
दाराः सदाशिवस्यैते ज्ञातव्याः परमेश्वरी । महार्था द्वादशार्था च वाराही बगलामुखी ।
तुरीया भुवनेशी च श्रीपरा शांभवी शिवे । दारा रुद्रस्य तस्यैव शृणु सत्यं न संशयः ।
श्रीतिरस्करणी लक्ष्मीर्मिश्रा कामकला प्रिये । विष्णोर्दारा इति ख्याता अन्नपूर्णा
शिवस्य च । वाग्वादिनी च बाला च पत्न्यौ ते ब्रह्मणः शिवे । नव दूत्यो हसन्ती
च नव सिद्धाश्च देवताः । इमा अन्याश्च रूपाणि बहूनि तव सुन्दरी'ति । एवं बहु-
रूपानामभिरुक्तिरपि प्रतिमहापुराणं प्रत्युपपुराणं प्रतितन्त्रं च बहुरूपैवोपलभ्यते ।
विस्तरभयात्तु न लिख्यते । बुधैर्ज्ञानिभिरर्चिता पूजिता । 'चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः
सुकृतिनोऽर्जुन । आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभे'ति गीतावचनात् । प्रकर्षेण
वियदादिप्रपञ्चं प्रजा वा सूत इति प्रसवित्री । तदुक्तं विष्णुधर्मोत्तरे 'प्रजानां च प्रस-
वनात्सवित्रेति निगद्यत' इति । भगवतीपुराणेऽपि 'ब्रह्माद्याः स्थावरान्ताश्च यस्या एव
समुद्गताः । महदादिविशेषान्तं जगद्यस्याः समुद्गतम् । तामेव सकलार्थानां प्रसवित्रीं परां
नुम' इति ॥ अथ परिभाषामण्डले एकोनपञ्चाशन्नामानि विभजते । गुरु-
गीर्णे विभजचतुर्गुणदंगोमुदुचतुर्मतांशार्धम् । द्विर्गुणगुणितां लिखितां
चतुःखचरता देहदुर्चि रोषात् ॥ २९ ॥ अत्र तृतीयचतुःशब्दोऽष्टाक्षरनामसंख्या-
परः इतरौ चतुरक्षरसंख्यापरौ ॥ २९ ॥ प्रकृष्टाश्चण्डाः कोपना यस्या दूताः सा । 'चडि
कोपे' । अतएव 'भीषास्माद्वातः पवते' इति श्रुतिः । 'न यस्य कोपोऽणुरपि प्रजास्तस्य
न बिभ्यति । सैतां नीतिं कथं रक्षेत्प्रजा यस्य न बिभ्यती'ति कामन्दकश्च । भयप्र-
दललिङ्गादेव हि 'महद्भयं वज्रमुद्यत'मिति श्रुतौ वज्रपदं ब्रह्मपरमित्युक्तं कम्पनाधि-
करणे । प्रकृष्टा प्रीतिविषयत्वेन चण्डा शङ्खपुष्पी यस्या इति वा । प्रतापशीलेति वा ।
'चण्डा धनहरी शङ्खपुष्पी चण्डोऽतिकोपने । प्रचण्डो दुर्बहे श्वेतकरवीरे प्रतापिनी'ति
विश्वः । आज्ञा । वेदे प्रवर्त्तनानिवर्तनापरपर्यायभगवदिच्छारूपा । अतएव लैङ्गे
शिववचनं 'नह्येषा प्रकृतिर्जीवो विकृतिर्वा विचारतः । पुरा ममाज्ञा मद्गात्रात्समुत्पन्ना
सनातनी । पञ्चवक्त्रा महाभागा जगतामभयप्रदे'ति । शिवपुराणेपि 'रुद्राङ्गैषा स्थिता
देवी ह्यनया मुक्तिरन्वये'ति ज्ञेत्येकाक्षरमपि सुवचनम् । गुणभोक्तृपुरुषस्वरूपेत्यर्थः ।
'कथयन्ति ज्ञशब्देन पुरुषं गुणभोगिन' मिति लैङ्गात् । 'ज्ञो विरिञ्चौ बुधे सौम्य'इति कोशा-
द्बुधविधिरूपा वा । 'ज्ञः कालकालो गुणी सर्वविद्य'इति श्रुतिरपि । सर्वजगतोऽधि-
ष्ठानत्वात्प्रतिष्ठन्त्यस्यां विश्वमिति प्रतिष्ठा । 'विश्वस्य जगतः प्रतिष्ठे'ति श्रुतेः । उक्तं च
ब्रह्मगीतायां 'प्रतिष्ठा सर्ववस्तूनां प्रज्ञैषा परमेश्वरी'ति । षोडशाक्षरं छन्दोऽपि प्रतिष्ठा ।
जलतलनिष्ठकलाविशेषोऽपि प्रतिष्ठा । तल्लक्षणं च शैवागमे 'शिवरागाणुरकात्मा स्थाप्यते
पौरुषे यया । सा प्रतिष्ठा कला ज्ञेये'ति । 'प्रतिष्ठास्थानमात्रके । गौरवे यागनिष्प-

• १६८ ललितासहस्रनाम ।

प्राणेश्वरी प्राणदात्री पञ्चाशत्पीठरूपिणी ।
विशृङ्खला विविक्तस्था वीरमाता वियत्प्रसूः ॥ २०७ ॥

त्तिचतुरक्षरपद्ययो'रिति विश्वः । अत्र पद्यशब्दः पादपरो व्याख्येय इति निर्णीतं
छन्दोभास्करेऽस्माभिः । प्रकटा सर्वैरनुभूयमाना आकृतिः रूपं यस्याः ।
तदुक्तं सूतसंहितायां 'तमहंप्रत्ययव्याजात्सर्वे जानन्ति जन्तवः । तथापि शिवरूपेण
न विजानन्ति मायये'ति । प्रकटाख्या योगिन्यः प्रथमावरणगतास्तद्रूपा वा ।
अप्रकटेति वा छेदः । रहस्यरूपेत्यर्थः । अप्सु प्रकटेति वा । 'अपामेका
महिमानं बिभर्ति' । 'आपो वा इदं सर्वं' मित्यादिश्रुतेः ॥ २०६ ॥ प्राणा-
नामिन्द्रियाणामधिष्ठातृत्वादीश्वरी । 'ज्योतिराद्यधिष्ठानं तु तदामनना'दित्यधि-
करणे तदधिष्ठातृदेवतासद्भावस्य स्थापितत्वात् । प्राणस्य पञ्चवृत्तिकस्याधिपतिर्वा ।
'प्राणस्य प्राण' इति श्रुतेः । प्रकृष्टोऽणः शब्दो वेदरूपस्तदीश्वरी तत्प्रतिपाद्यदेवता ।
'सर्वे वेदा यत्पदमानन्ती'ति श्रुतेः । प्राणानां दात्री सर्वजगज्जीवयित्री एकादशे-
न्द्रियाणां दात्री वा । 'प्राणमनूत्क्रामन्तं सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्ती'ति श्रुतौ प्राणा इति-
पदस्येन्द्रियपरत्वेन तथा व्याख्यानदर्शनात् । 'सप्तगतेर्विशेषितत्वाच्चे'ति द्वितीयीका-
धिकरणे तथा निर्णयाच्च । पञ्चाशच्छब्दोऽयं प्रकृते लक्षणयैकपञ्चाशत्परः । सांनिध्यरूप-
शक्यसंबन्धात् । अतएव 'नित्यानन्दवपुर्निरन्तरगलत्पञ्चाशदर्णैः क्रमा'दिति शारदा-
तिलकश्लोके पञ्चाशत्पदमेकपञ्चाशत्परतयैव व्याख्यातं हर्षदीक्षितैः । प्रायेण दशर्विं-
शत्यादिदशक शब्दानां शतसहस्रादिशब्दानां चैकद्वित्रिन्यूनाधिकभावे बहुलमात्रविव-
क्षया च लोके प्रयोगः प्रचुरं दृश्यते । अथवा सहस्रे शतमितिन्यायेनावयुत्याप्यनुवादो
नवावतारे दशावतारा इति जगत्पतावयोध्याधिपतिरिति च व्यवहारस्य कंचना-
वान्तरोपाधिसमुदाय दर्शनात् । किंबहुना द्वात्रिंशच्छब्दोऽपि पञ्चत्रिंशद्यजनेषु सूतसं-
हितायां प्रयुक्तः पूर्वं दर्शितः । तदिह पञ्चाशत एव मातृकाणामन्तर्मातृकान्यासे विनि-
योगाल्ळयोरभेदाद्वा क्षकारस्य पार्थक्याभावाद्वाऽक्षमालायां तस्य मेरावेव निवेश-
नेन मणीनां पञ्चाशत्त्वाद्वा पञ्चाशन्मातृकेति व्यवहारेऽप्येकपञ्चाशत्परतैव तस्य वक्तव्या ।
अतएव बहिर्मातृकान्यासप्रकरणेऽपि 'पञ्चाशल्लिपिभिर्विभक्तमुखदोर्येन्मध्यवक्षःस्थलं'
'पञ्चाशद्वर्णभेदैर्विहितवदनदोःपादयुक्कुक्षिवक्ष' इत्यादयः कवीनां प्रयोगाः । एकपञ्चाशतो
न्यासमुक्त्वा तदन्ते 'पञ्चाशद्वर्णरूपेयं कंदर्पशशिभूषणे'त्यादयो ज्ञानार्णवादितन्त्रप्रयोगा-
श्चोपपद्यन्ते । मातृकासमानयोगक्षेमत्वादेव 'श्रीकण्ठाद्याश्च पञ्चाशतपञ्चाशत्केशवा-
दय'इत्यादयोऽपि तन्त्रसारसंग्रहादौ प्रयोगा एकपञ्चाशतपरा एव । तेन कामरूपादि-
च्छायाछन्नान्तैकपञ्चाशत्पीठानि रुपमस्या इत्यर्थः । अतएव षोढान्यासान्तर्गते पीठ-
न्यासे एकपञ्चाशत्पीठानां न्यासः । उक्तं च ब्रह्माण्डपुराणे स्पष्टतरम् 'ततः पीठानि
पञ्चाशदेकं चक्रगतो न्यसे'दित्यारभ्य 'लिपिक्रमसमायुक्तान् पीठस्थानेषु विन्यसे'दि-

ल्यन्तम् । योगिनीहृदयेऽपि ‘पीठानि विन्यसेद्देवि मातृकास्थानके प्रिये’ इत्यारभ्य ‘एते
पीठाः समुद्दिष्टा मातृकारूपकास्थिता’इत्यनेन मातृकास्थानोक्त्यैकपञ्चाशत्त्वमेव प्रक-
टीकृतम् । तद्व्याख्यायामप्यकारादिक्षकारान्तानामेकैकं वर्णमेकैकस्यादावुक्त्वा ‘तत्तत्स्था-
नेषु पीठानां न्यासं कुर्या’दित्युक्तम् । एतेनेदृशनामस्वारस्यात्पीठन्यासेऽपि क्षकारस्था-
नपरित्यागेन पञ्चाशत एवेति सुन्दरीमहोदयकाराणां लेखः साहसमात्रत्वान्नादर्तव्यः ।
नह्यस्य नाम्नो विधिरूपत्वं येन पीठन्यास एकस्य पीठस्य परिसंख्या स्यात् । नच
ज्ञानार्णवे ‘पञ्चाशतपीठसंचयात् । पञ्चाशतपीठविन्यासं मातृकावत्स्थले न्यसे’दित्युपक्र-
मोपसंहाराभ्यां तथा निर्णय इति वाच्यम् । पञ्चाशतपदस्यैकपञ्चाशतपरताया उक्तत्वात् ।
अन्यथा तत्रैवैकपञ्चाश

१७० ललितासहस्रनाम ।
मुकुन्दा मुक्तिनिलया मूलविग्रहरूपिणी ।
यत्रादुर्भावाभावानुभवात् । आत्मानात्मविवेकशीलेषु तिष्ठतीति वा । वीरा उपासकधुरं-
धरा, रणे अभिमुखे हता वा । तेषां माता जननी हितकर्तृत्वात् 'वीरं मद्यस्य भाजने'
इति विश्वकोशात्पानपात्रं तन्मातीति वा । अथवा वीराह्वयो गणेश्वरोऽम्बया पुत्रत्वेन
स्वीकृत इति वीरमाता । तथाच पद्मपुराणे वीरकं प्रकृत्य शिववाक्यम् 'स एष वीरको
देवि सदा मे हृदयप्रियः । नानाश्र्चर्यगुर्द्धारि गणेश्वरगणर्चित'इत्यादितत्प्रशंसाश्रव-
णोत्तरं 'देव्युवाच । ईदृशस्य सुतस्यास्ति ममोत्कण्ठा पुरान्तक । कदाहमीदृशं पुत्रं
द्रक्ष्याम्यानन्ददायकम् । शिव उवाच । एष एव सुतस्तेऽस्तु नयनानन्दहेतुकः । त्वया
पुत्रः कृतार्थः स्याद्वीरकोऽपि सुमध्यमे । सूत उवाच । इत्युक्त्वा प्रेषयामास विजयां
हर्षणोत्सुका । वीरकानयनायाशु दुहिता भूभृतः सखी'मित्यादि । वियत आकाशस्य
प्रसूर्जनित्री । 'आत्मन आकाशः संभूत'इति श्रुतेः ॥ २०७॥ मुक्तिं ददातीति
मुकुन्दा । पृषोदरादिः । विष्णुरूपत्वाद्वा । तदुक्तं तन्त्रराजे गोपालमन्त्रभेदारम्भे
'कदाचिदाद्या ललिता पुंरूपा कृष्णविग्रहा । स्ववंशवादनारम्भादकरोद्विश्र्वं जगत् ।
ततः स गोपीसंज्ञाभिरावृतोऽभूत्स्वशक्तिभिः । तदा तेन विनोदाय खं षोढाऽकल्पयद्वपु'-
रित्यादि । रत्नविशेषादिरूपा वा । 'मुकुन्दः पुण्डरीकाक्षे रत्नभेदेऽपि पारद'इति
विश्वः । मुक्तीनां पञ्चविधमोक्षाणां निलय आकरो यस्याम् । बालावगलादिशक्तीनां
मूलभूतो यो राजराजेश्वरीविग्रहः स एव रूपमस्याः । तथाच गौडपादीयानि दश
सूत्राणि 'सैवं विद्ये'त्यारभ्य 'खयमूर्द्धाकारेणे'त्यन्तानि एकस्या एव विद्यायाः शाम्भ-
वीविद्याश्यामाभेदेन त्रैविध्यं प्रतिपाद्य तास्वेकैकस्या अनेकशक्तिजनकत्वं विशिष्य
प्रतिपादयन्ति । भावाज्ञानातीति भावज्ञा । 'भावः सत्तास्वभावाभिप्रायचेष्टात्मजन्म-
सु'इत्यमरः । 'भावो योनिबुधार्थेषु कृपालीलाविभूतिष्वि'त्यमरशेषः । 'तस्य भावस्त्व-
तला'विति सूत्रे धर्मोऽपि भावः । 'भावप्रधानमाख्यात'मिति स्मृतौ भावनापि भावः ।
'धात्वर्थः केवलः शुद्धो भाव इत्यभिधीयते' । 'अस्ति जायते वर्धते'इत्यादयो यास्क-
परिगणिता विकारा अपि षड्भावाः । भवो भक्तिर्भजनीयोऽस्य भावः । तार्किक-
संमताः षट्पदार्था अपि भावाः । भवः संसारः स एव भावः । तत्संबन्धिनः सांसारिका
अपि भावाः । भवः शिवस्तत्क्षेमे शैवा अपि भावाः । भवो भक्तिर्भजनीयोऽस्य भावः
'भक्ति'रिति पाणिनिसूत्रेणाण्व । भा कान्तिस्तां वान्ति गच्छन्ति सूर्यादयोऽपि
भावाः । भक्तिरपि भावः । योगिनीहृदये कथिते मन्त्रार्थषट्के प्राथमिकोऽर्थोऽपि
भावः । भवः संसार एव रोगस्तं हन्ति 'नान्यं पश्यामि भैषज्यमन्तरेण वृषध्वज'मिति
रामायणात् । 'व्याधीनां भेषजं यद्वत्प्रतिपक्षस्वभावतः । तद्वत्संसाररोगाणां प्रतिपक्षः
शिवाभव'इति शिवपुराणाच्च । भवचक्रं संसारमण्डलं प्रवर्तयति, भवचक्रवत्प्रवर्तयतीति
वा । तदुक्तं मनुस्मृतौ 'एषा सर्वाणि भूतानि पञ्चभिर्व्याप्य मूर्तिभिः । जन्मवृद्धिक्षयै-

सौभाग्यभास्करव्याख्या । १७१
भावज्ञा भवरोगघ्नी भवचक्रप्रवर्तिनी ॥ २०८ ॥
छन्दःसारा शास्त्रसारा मन्त्रसारा तलोदरी ।
र्नित्यं संसारयति चक्रव'दिति । विष्णुभागवतेऽपि 'त्वमेव सर्वजगतामीश्वरो बन्ध-
मोक्षयोः । तं त्वामर्चन्ति कुशलाः प्रपन्नार्तिहरं हर'मिति । भवचक्रमनाहतचक्रं वा
तत्र शिवस्यावस्थानात् । ननु कोणपत्रसमुच्चयस्यैव चक्रपदवाच्यत्वमिति तान्त्रिक-
सिद्धान्तादनाहते कोणाभावात्कथं चक्रपदेन तदुपस्थितिः । अतएव 'अनाहताब्जनिल-
ये'त्येव प्रयोगः । केवलपत्रसमुदाये पद्मत्वं केवलकोणसमुदाये यन्त्रत्वमिति सिद्धा-
न्तादितिचेन्न । कोणत्वाभिप्रायेण मूलाधारादिष्वपि चक्रव्यवहार इति वदद्भिर्विद्या-
रत्नभाष्यकारैरेवमेव समाहितत्वात् । पत्रेषु कोणत्वारोपाद्गौणव्यवहार इति तदाशय
इति केचित् । तन्न । कोणत्वविवक्षायां यन्त्रत्वविवक्षाभावेन यन्त्रव्यवहारस्यैवापत्तेः ।
अतस्तत्कर्णिकोपरि त्रिकोणस्य सत्त्वादित्येव भाष्याशयं युक्तमुत्पश्यामः । बिन्दुचक्रा-
ष्टदलषोडशदलवृत्तत्रयभूगृहत्रयाणि श्रीचक्रान्तर्गतानि वा भवचक्राणि । भवस्य शिवस्य
चक्रं मनः प्रवर्तयतीति वा । 'चक्रं हि मन एवे'ति विष्णुपुराणे 'चलत्स्वरूपमत्यन्तं
जवेनान्तरितानिलम् । चक्रस्वरूपं च मनो धत्ते विष्णुः करे स्थित'मिति ॥ २०८ ॥
छन्दःशब्दो वेदपरो गायत्र्यादिपरो वा पैङ्गलतन्त्रपरो वा । 'छन्दः पद्ये च वेदे च
स्वैराचाराभिलाषयो'रिति विश्वः । परो वादी । सारशब्दो न केवलं पुंलिङ्गः ।
'संसारे किं सारं' 'सा दशा वै तान्तवी'त्यादिप्रयोगात् । 'सारो बले मज्जनि च
स्थिरांशे न्याय्ये च नीरे च धने च सारम् । वेदेऽन्यवत्सारमुदाहरन्ती'ति च विश्वः ।
अत्र स्थिरांशशब्दो निष्कृष्टांशपरः अनिष्कृष्टस्यास्थिरत्वात् । ततश्च वेदे उपनिषद्भा-
गोऽस्याः स्वरूपनिष्कर्षः । छन्दःसु सारो निष्कर्षो यस्या इति विग्रहः । गायत्र्यादि-
छन्दःसु निष्कृष्टं रूपं गायत्रीमन्त्रस्तस्यापि निष्कर्षः पञ्चदशी । तदिदमुक्तं वरिव-
स्यारहस्येऽस्माभिः 'तज्ज्ञानार्थमुपाया विद्या लोके चतुर्दश प्रोक्ताः । तेष्वपि च
सारभूता वेदास्तत्रापि गायत्री । तस्या रूपद्वितयं तत्रैकं यत्प्रपद्यते स्पष्टम् । वेदेषु
चतुर्ष्वपि परमत्यन्तं गोपनीयतरम् । कामो योनिः कमलेत्येवं संकेतितैः शब्दैः ।
व्यवहरति न तु प्रकटं यां विद्यां वेदपुरुषोऽपि' । आथर्वणेऽपि त्रैपुरसूक्ते षोडशर्चे
'कामो योनिः कमला वज्रपाणिर्गुहा हसा मातरिश्वाभ्रमिन्द्रः । पुनर्गुहा सकला मायया
च पुरूच्यैषा विश्वमाता च विद्ये'त्यस्यामृचि कादिविद्याया उद्धारः । पैङ्गलतन्त्रे हि
'द्विकौ ग्लौ । मिश्रौ च'इति सूत्रद्वयेन महाप्रस्तारः प्रतिपादितः सचानवधिकस्यापि
शब्दजालस्य निःशेषेण ज्ञानोपायः । सच छन्दोभास्कर एवास्माभिः प्रकटीकृतः
छन्दःशास्त्रे । बलं माहात्म्यं यस्या वैखर्याः सरस्वत्या इत्यर्थः । यद्वा 'यत्र यत्र मनस्तु-
ष्टिर्मनस्तत्रैव धारयेत् । तत्र तत्र परानन्दस्वरूपं संप्रकाशत'इति विज्ञानभैरवभट्टारको-
क्तरीत्योपासकधौरेयस्य यत्रेच्छा स एव धर्मः । यत्र नेच्छा स एवाधर्मः । उक्तं च

१७२ ललितासहस्रनाम ।
उदारकीर्तिरुद्दामवैभवा वर्णरूपिणी ॥ २०९ ॥
जन्ममृत्युजरातप्तजनविश्रान्तिदायिनी ।
शाकुन्तले 'सतां हि संदेहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तय' इति । समयाचार-
स्मृत्युक्तो निर्बन्धोऽपि प्रौढोल्लासावधिक एव 'प्रौढान्तं समयाचारा' इति कल्पसूत्रात् ।
सर्वमेतदभिप्रेत्य कौलोपनिषदि श्रूयते 'मघोऽधर्मः अधर्मो धर्म' इति । योगिनी-
हृदयेऽपि 'पिबन्नृत्यन्मन्वन्खादन्स्वैराचारपरः खयम् । अहन्तेदन्तयोरैक्यं भावय-
न्विहरेत्सुख'मित्युक्तरीत्येदशमनःसमाधिमतामिच्छाविषयोऽर्थो नियमेन धर्म एव भव-
तीत्येतदभिप्राया । स्मृतिष्वपि 'श्रुतिः स्मृतिः सदाचार आत्मनस्तुष्टिरेव चे'ति धर्म-
प्रमाणेषु मनःप्रवृत्तेर्गणनीदृशसमाहितमनःपरमेव । अन्यथातिप्रसङ्गात् । ईदृशं स्वैरा-
चरणं सारं न्याय्यं यस्या इत्यर्थः । अभिलाष इच्छा सारो निष्कृष्टरूपं यस्या इति वा ।
देव्या इच्छाशक्तिस्वरूपत्वात् । सारपदस्य श्रेष्ठपदत्वे तु विशेष्यनिघ्नत्वान्नास्त्येव स्त्रीलि-
ङ्गत्वानुपपत्तिः । एवमुत्तरनामद्वयेऽपि 'शास्त्रयोनित्वा' दिति सूत्राद्ब्रीहिशास्त्रं यवशास्त्र-
मित्यादि तान्त्रिकाच्च व्यवहाराच्छास्त्रशब्दो वेदपरस्तदनुसारिमीमांसादिपरो वा । तदुक्तं
भामत्याम् 'प्रवृत्तिर्वा निवृत्तिर्वा नित्येन कृतकेन वा । पुंसां येनोपदिश्येत तच्छास्त्रम-
भिधीयत' इति । मन्त्रशब्दोऽपि 'कास्प्रत्ययादाममन्त्रे लिटि' इत्यादिव्यवहाराद्वेदपरस्ता-
न्त्रिकमनुपरस्तत्प्रतिपादकचतुःषष्टितन्त्रपरो वा । तलं करतलादि तद्वत्कृशं समं चोदरं
नतु न्युब्जं भेर्यादिवदुच्छूनं यस्याः । अकारप्रश्लेषेणातलाह्वयो लोक एवोदरं यस्या
विराड्रूपाया इत्यप्यर्थः सुवचः । उदारा महत्तरा कीर्तिर्यस्याः । उत्कृष्टा आसम-
न्ताद्यासा च अरा शीघ्रसाध्या च कीर्तिर्यदुपासनयेति वा । 'लघुक्षिप्रमरं द्रुत' मित्य-
ग्निपुराणीयकोशः । ऋकारो देवमातृवाचकः । आ अरौ अरः इति रूपाणि । उः
अपत्यानि अरा देवाः तानुत्क्रान्ता कीर्तिर्ययेति वा । आरं मङ्गलमुत्क्रान्ता वा ।
यत्कीर्तनं मङ्गलादिदुष्टग्रहदोषनिरासकमिति यावत् । आदित्यमण्डलान्तर्गतं सगुणं
चैतन्यमुत्पदवाच्यम् । 'य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुष' इत्यधिकृत्य 'तस्योदिति
नामे'ति श्रुतेः । तस्मिन्नारा आयुधविशेषो यस्या ईदृशी कीर्तिर्यस्या इति वा । 'आरा
चर्मप्रसेविके'तिकोशात् । उत् पुरुषस्य दुःखप्रदा यत्कीर्तिरिति यावत् । तत्कीर्तिर्जैत्री
कीर्तिर्यदुपासनया भवतीति तात्पर्यम् । आसमन्ताद्यासोऽरः सुधाहदस्तद्वदुत्कृष्टा
कीर्तिर्यस्या इति वा । सगुणब्रह्मोपासकानां प्राप्ये परब्रह्मन्गरे अपराजिताख्ये 'अरश्च
ण्यश्चेति द्वौ सुधाहदावर्णवत्तुल्यौ वर्तेते'ति श्रुतिषु प्रसिद्धम् । 'अनावृत्तिः शब्दा'दिति
सूत्रे श्रीमदाचार्यभगवत्पादैरप्युक्तं 'दाम बन्धनरज्जुः परिच्छेत्री तदुत्क्रान्तमुद्दामेयत्ता-
नवाच्छिन्नं वैभवं यस्याः । वर्णाश्चतुःषष्टिसंख्याका रूपमस्याः । तदुक्तं पाणिनिशि-
क्षायाम् 'त्रिषष्टिश्चतुःषष्टिर्वा वर्णाः शंभुमते मताः । प्राकृते संस्कृते चापि स्वयं
प्रोक्ताः स्वयंभुवे'ति ॥ २०९ ॥ जन्मादित्रितयेन तप्तेभ्यो जनेभ्यो विश्रान्तिभिर्दुःखा-

व -> स्व? No, ख?
Wait, look at स्व in स्वात्मनः (line 16): स्व.
In line 18: ल then ख? च?
Wait, let's look at: प्रवर्तकलस्वच्छलगम्भीरत्वा-?
Wait, look at: ल ख च्छ ल? No!
Could it be प्रवर्तकल्लसच्छलगम्भीरत्वा-?
Wait! प्रवर्तकत्वतच्छलगम्भीरत्वा-?
Let's compare:
ल - is it ल? Yes, looks like a standard Devanagari ल.
Then ख or स्व? It has a loop on the left and a vertical line: like ख or स्व or त्व?
Wait, in स्व, the circle is on the bottom of स. Here, it has two lobes on the left connected to a vertical line on the right: that's ख! Or व?
Wait, look at च्छ after it! च्छ has च + छ.
Before च्छ is ख or ल?
Wait, let's look at the verse in other editions:
"प्रवर्तकत्वात् स्वच्छत्वगम्भीरत्वादिधर्मतः" !

१७४ ललितासहस्रनाम ।
कार्यकारणनिर्मुक्ता कामकेलितरङ्गिता ।
कनत्कनकतातङ्का लीलाविग्रहधारिणी ॥ २१२ ॥
अजा क्षयविनिर्मुक्ता मुग्धा क्षिप्रप्रसादिनी !
वेदान्तवाक्यार्थतत्त्वनिष्कर्षोऽपि काष्ठा । तदुक्तं सूतसंहितायां 'प्रतीतमप्रतीतं वा
सदसच्च परः शिवः । इति वेदान्तवाक्यानां निष्ठा काष्ठेति कथ्यत' इति । 'सा काष्ठा
सा परा गति'रिति श्रुतिश्च । यद्वा गगनात्मकस्य भीमनामकस्य परशिवस्य पत्नी
खर्गमाता देवी दिक्खरूपत्वात्काष्ठेत्युच्यते । तथाच लैङ्गे 'चराचराणां भूतानां सर्वे-
षामवकाशदः । व्योमात्मा भगवान्देवो भीम इत्युच्यते बुधैः । महामहिम्नो देवस्य
भीमस्य परमात्मनः । दक्षस्वरूपा दिक्पत्नी सुतः खर्गश्च सूरिभि'रिति । वायुपुरा-
णेऽपि 'नाम्ना षष्ठस्य या भीमा तनुराकाश उच्यते । दिशः पत्न्यः स्मृतास्तस्य खर्गस्तस्य
सुतः स्मृत' इति । क्रान्त्या तिष्ठतीति काष्ठेति नैरुक्ताः । 'अत्यतिष्ठद्दशाङ्गुल'मिति श्रुतिः ।
'विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जग' दिति स्मृतिश्च । अकान्तेति त्र्यक्षरं नाम ।
'अकं पापे च दुःखे च' तयोरन्तो नाशो यया सा । विग्रहस्य शरीरस्यार्धमर्धविग्रहः ।
'अर्धं नपुंसक'मिति समासः । कान्तः परशिव एवार्धविग्रहो यस्याः । कान्तस्यार्धं का-
न्तार्धं, कान्तार्धे विग्रहो यस्या इति वा । नचैतत्पक्षेऽर्धकान्त इति रूपापत्तिः । अत्रत्यार्ध-
पदस्य नियतलिङ्गत्वस्वीकारात् नियतनपुंसकलिङ्गस्यैव पूर्वनिपातविधानात्कः पुनः
पुंलिङ्ग इत्यादिश्रश्नोत्तरपरे महाभाष्ये पुंलिङ्गवदस्या नियतलिङ्गपरत्वेन कैयटीये व्याख्या-
नात् । तथाच भगवान्पिङ्गलनागः प्रयुङ्क्त 'खरा अर्धं चार्यार्ध'इति । वस्तुतस्तु अर्ध-
विग्रहा इत्यत्र कर्मधारय एव समासः । षष्ठीतत्पुरुषे तु विग्रहार्धमित्येवापद्येत ।
अतएव परवल्लिङ्गसूत्रे महाभाष्ये 'अर्धं नपुंसक'मिति सूत्रं प्रत्याख्यातमित्यन्यदेतत् ।
तेन कान्तार्धमिति समासेऽपि समप्रविभागवचनत्वमेवार्थशब्दस्य द्रष्टव्यम् । कका-
रस्यान्तः कान्तः खकारस्तेन द्यौर्लक्ष्यते । अर्धशब्दो भागमात्रपरः । तेन द्यौः
शरीरैकदेशो यस्या इत्यर्थ इति वा । 'पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवी'ति
मन्त्रवर्णात् ॥ २११ ॥ कार्याणि महत्तत्त्वादीनि कारणं मूलप्रकृतिः तैर्विनिर्मुक्ता ।
चैतन्ये तेषां परमार्थतोऽभावात् 'न तस्य कार्यं करणं च विद्यत'इति श्रुतेः । कामस्य
कामेश्वरस्य केलीनां क्रीडाविलासानां तरङ्गाः परम्पराः संजाता अस्याः । कनती
दीप्यमाने कनकस्य सुवर्णमये ताटङ्के कर्णामरणविशेषौ यस्याः । लीलयानायासेन
विग्रहानवतारविशेषान्धारयति पद्मराजस्य महिषी लीलादेवी तद्विग्रहधारिणी वा ।
सा च योगवासिष्ठे प्रसिद्धा 'आसीदस्मिन्महीपाल कुले पद्मो विकासवान् । पद्मोनामे'-
त्युपक्रम्य 'तस्यासीत्सुभगा भार्या लीला नाम पतिव्रते'ति ॥ २१२ ॥ जन्मरहि-
त्यादजा । 'अजामेका'मिति श्रुतेः, 'न जातो न जनिष्यत'इति श्रुतेश्च । महाभारतेऽपि
'नहि जातो न जायेऽहं न जनिष्ये कदाचन । क्षेत्रज्ञः सर्वभूतानां तस्मादहमजः

सौभाग्यभास्करव्याख्या । १७५
अन्तर्मुखसमाराध्या बहिर्मुखसुदुर्लभा ॥ २१३ ॥
त्रयी त्रिवर्गनिलया त्रिस्था त्रिपुरमालिनी ।
स्मृत' इति । जननं हि मृत्युसमव्यासम् । 'जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य
चे'ति वचनात् । तदिह जननाभावरूपव्यापकविरुद्धोपलब्ध्या प्राप्तमर्थमाह । क्षयेण
मरणेन विनिर्मुक्ता । क्षये गृह एव विशिष्य निर्मुक्ता ययेति वा । मुमुक्षुभिर्विषयभिया
गृहत्यागः क्रियते । सुन्दर्युपासकैस्तु गृहएव मोक्षः प्राप्यत इति तात्पर्यम् । तदि-
दमुक्तमस्माभिः शिवस्तुतौ 'यदि परमिच्छसि धाम त्यज मा नाम खकं धाम ।
परपदनिगमनदाम स्मर हृदि कामद्विषो नामे'ति दुर्वासाप्याह । सङ्गं सोमोक्षतीति
मुग्धा सौन्दर्यवती । अकारप्रश्लेषेण न सन्ति मूढा यस्या इत्यपि सुवचम् । 'मुग्धः
सुन्दरमूढयो'रिति विश्वः । क्षिप्रं स्वल्पदिनैरेव प्रसीदतीति तथा । अतएवोक्तं सौर-
पुराणे 'क्रमेण लभ्यतेऽन्येषां मुक्तिराराधनाद्विजाः । आराधनाडुमेशस्य तस्मिञ्जन्मनि
मुच्यत' इति । इदं तु तीव्रतरभक्तिमत्पुरुषधौरेयपरम् । अन्येषां तु शिवपुराणे स्मर्यते
'अल्पभावेऽपि यो मर्त्यः सोऽपि जन्मत्रयात्परम् । न योनियन्त्रपीडायै भविष्यति
न संशय' इति । तदिमां व्यवस्थामभिप्रेत्योक्तं तन्त्रराजे 'अन्यथा संप्रदायेन जपहो-
मार्चनादिकम् । कृतं जन्मान्तरे सम्यक्संप्रदायाय कल्पत' इति । अन्तः स्वात्मप्रवणं
मुखं चित्तवृत्तिर्येषां तैः सम्यगाराध्या । बहिर्विषयैकप्रवणं मुखं येषां तेषां सुष्ठु दुर्लभा ।
'तरलकरणानामसुलभे' त्यानन्दलहर्याम् ॥ २१३ ॥ 'स्त्रियामृक्सामयजुषी इति
वेदास्त्रयस्त्रयी'ति कोशाद्वेदत्रयरूपा । तथाच कूर्मपुराणे हिमवन्तं प्रति देवीवचनम्
'ममैवान्या परा शक्तिर्वेदसंज्ञा पुरातनी । ऋग्यजुःसामरूपेण सर्गादौ संप्रवर्तत' इति ।
पद्मपुराणेऽपि 'आन्वीक्षिकी त्रयी देवि दण्डनीतिश्च कथ्यस' इति । देवीपुराणेऽपि
'ऋग्यजुःसामभागेन साङ्गवेदगता यतः । त्रयीति पठ्यते लोके दृष्टादृष्टप्रसाधनी'ति ।
नित्यातन्त्रे तु 'अकारादिः सामवेदो ऋग्वेदश्च तदादिकः । यजुर्वेद इकारादिस्तेषां
संयोगतः शुचिः । तन्निष्पत्तिं शृणु प्राज्ञे प्रोक्तानूर्ध्वाधरक्रमात् । विलिख्य योजयेत्पूर्वं
शब्दशास्त्रानुसारतः । गुणसंध्या ऋग्यजुषं ततस्तेनापरं तथा । वृद्धिसंध्या समायुं-
ज्यादित्युत्पन्नं शुचेर्वपुः । तेन त्रयीमयी विद्या कार्यकारणयोगत' इत्युक्तम् । अत्र
शुचिशब्देन वाग्भवं बीजमुच्यते । तेन तद्रूप्येत्यर्थो वा । 'त्रिवर्गो धर्मकामार्थै'रिति
कोशः तस्य निलयः स्थानं यस्याम् । त्रिषु भूतादिकालेष्वकारोकारमकारेषु वा स्था
स्थितिर्यस्याः । त्रिषु लोकादिष्वभेदेन तिष्ठतीति वा त्रिस्था । तदुक्तं मार्कण्डेयपुराणे
'त्रयो लोकास्त्रयो देवास्त्रैविद्यं पावकत्रयम् । त्रीणि ज्योतींषि वर्गाश्च त्रयो धर्मादय-
स्तथा । त्रयो गुणास्त्रयः शब्दास्त्रयो दोषास्तथाश्रमाः । त्रयः कालास्तथावस्थाः पित-
रोऽहर्निशादयः । मात्रात्रयं च ते रूपं त्रिस्थे देवि सरस्वति'ति । अन्तर्दशारचक्रा-
भिमानिनी देवता त्रिपुरमालिनी ॥ अथ परिभाषामण्डलेऽष्टत्रिंशन्नामानि

१७६ : ललितासहस्रनाम ।
निरामया निरालम्बा स्वात्मारामा सुधास्रुतिः ॥ २१४ ॥
संसारपङ्कनिर्मग्नसमुद्धरणपण्डिता ।
यज्ञप्रिया यज्ञकर्त्री यजमानस्वरूपिणी ॥ २१५ ॥
विभजते ॥ चतुरर्धभवो देवो वदन्विभेदं विशांगमार्गेण । गौणतरङ्गमतेः
खलु शांभोर्वादं चरत्र्यंघ्रिः ॥ ३० ॥ स्पष्टम् ॥ ३० ॥ निर्गता आमया रोगा
यया । सर्वा​लम्बनस्यालम्बान्तरायोगात्निरालम्बा । तथात्वेऽनवस्थापत्तेः । साच
मूलक्षयकरीत्यसावनालम्बनमेव साधयति । स्वात्मन्येवारामः क्रीडनं यस्याः ।
स्वात्मानमेव द्वेधा विभज्यान्योन्यं क्रीडमानेति यावत् । तथाच माध्यन्दिना अधीयते
‘स वै न रेमे तस्मादेकाकी न रमते स द्वितीयमैच्छत् स हैतावानास यथा स्त्रीपुमांसौ
संपरिष्वक्तौ स इममेवात्मानं द्वेधा पातयत्ततः

सौभाग्यभास्करव्याख्या । १७७
धर्माधारा धनाध्यक्षा धनधान्यविवर्धिनी ।
विप्रप्रिया विप्ररूपा विश्वभ्रमणकारिणी ॥ २१६ ॥
विश्वग्रासा विद्रुमाभा वैष्णवी विष्णुरूपिणी ।
दिनिर्देशात् । उक्तं च लैङ्गे 'पञ्चभूतानि चन्द्रार्कावात्मेति मुनिपुंगवाः । मूर्तिरष्टौ शिव-
स्याहुर्देवदेवस्य धीमतः । आत्मा तस्याष्टमी मूर्तिर्यजमानाह्वया परे'ति ॥ २१५ ॥
तत्तद्देशेषु शिष्टपरम्परायाता वेदाविरुद्धाः क्रिया धर्मपदवाच्याः । तथाच संवर्तस्मृतिः
'१यस्मिन्देशे य आचारः पारम्पर्यक्रमागतः । आम्नायैरविरुद्धश्च स धर्मः परिकीर्तित'
इति । तेषामासमन्तात्सर्वदेशेषु धारा निरर्गलप्रवाहः । धर्म आधारो यस्या वा
धर्मे तिष्ठतीत्युपचारात् । 'धर्मे सर्वं प्रतिष्ठित'मिति श्रुतेः । धर्म आधारो यया वा ।
धर्मस्य सर्वाधारत्वं यत्कृतमिति यावत् । धनस्याध्यक्षा स्वामिनी । उपास्योपासक-
योरभेदात् । कुबेररूपा वा । धनानि धान्यानि च विशेष्य वर्धयति वेदशास्त्रादिविद्या-
वन्तो ब्राह्मणा विप्राः । तदुक्तं ब्रह्मवैवर्ते 'जन्मना ब्राह्मणो ज्ञेयः संस्कारैर्द्विज उच्यते ।
विद्यया याति विप्रत्वं त्रिभिः श्रोत्रिय उच्यत'इति । ते प्रिया अभीष्टा यस्याः ।
'अविद्यो वा सविद्यो वा ब्राह्मणो मामकी तनु'रिति भगवद्वचनेन विप्रेषु कैमुतिक-
न्यायेन प्रीतिसिद्धेः । उक्तवचनादेव तादृशा विप्राः रूपं स्वरूपं यस्याः । अतएव
श्रूयते 'यावतीर्वै देवतास्ताः सर्वा वेदविदि ब्राह्मणे वसन्ती'ति । पराशरस्मृतिरपि
'ब्राह्मणा जंगमं तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । येषां वाक्योदकेनैव शुद्ध्यन्ति मलिना
जना'इति । अथवा विप्रान्रूपयति पूर्वरूपवतः करोत्याप्याययतीति वा । यस्या
मन्त्रजपादिना ब्राह्मणानामाप्यायनं भवतीति यावत् । तदुक्तमापस्तम्बस्मृतौ 'अप-
मानात्तपोवृद्धिः सन्मानात्तपसः क्षयः । अर्चितः पूजितो विप्रो दुग्धा गौरिव सीदति ।
आप्यायते यथा ह्रस्तु तृणैरमृतसंभवैः । एवं जपैश्च होमैश्च पुनराप्यायते द्विज'इति ।
विश्वेषां ब्रह्माण्डानां भ्रमणं सृष्टिस्थितिनाशलक्षणं यातायातं कारयति । 'स्वभावमेके
कवयो वदन्ति कालं तथाऽन्ये परिमुह्यमानाः । देवस्यैष महिमा तु लोके येनेदं
भ्राम्यते ब्रह्मचक्र'मिति श्रुतेः । देवनिष्ठो महिमा शक्तिरेव भ्रामिकेत्यर्थः । 'भ्रामयन्स-
र्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायये'ति स्मृतिश्च । विश्वशब्दो विष्णुपरो वा 'विश्वं विष्णु-
र्वषट्कार'इत्युक्तेः तस्य भ्रमणकारिणी । स्मर्यते तावत्कालिकापुराणेऽयमितिहासः—
विष्णुरेकदा व्योममार्गेण गरुडारूढो गच्छन्नधः कामरूपदेशे नीलाचलवासिनीं
कामाख्यां देवीं प्रत्यासन्नामप्यनादृत्य तामप्रणम्यैव गतः । ततस्तत्कोपवशात्समुद्रमध्ये
पतितस्तत्रैव भ्रमन्नासीत् । ततः कियता कालेन गवेषयन्ती लक्ष्मीनारदमुखादिमं
वृत्तान्तमाकर्ण्य तपसा कामाख्यां प्रसाद्य विष्णुं सावधानीकृत्य भ्रमणादमोचयत् ।
ततः सोऽपि तामाराध्य वैकुण्ठलोकमध्यवात्सीदिति ॥ २१६ ॥ विश्वं चराचरं ग्रसतीति
१ 'देशे देशे य आचार' इति पाठः.

१७८ , ललितासहस्रनाम ।
अयोनिर्योनिनिलया कूटस्था कुलरूपिणी ॥ २१७ ॥
विश्वग्रासा । चराचरसंहन्त्रीत्यर्थः । तथात्वं काठके श्रूयते 'यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोभे भवत
ओदनः । मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र स' इति । अत्र मृत्योरुपसेचनत्वोक्त्या
तत्संहार्थचराचरप्रतीतेरित्याशयेन ब्रह्मसूत्रं 'अत्ता चराचरग्रहणा' दिति । विद्रुमाः प्रवा-
लास्तद्वदारक्ता विद्रुमाभा । वित् ज्ञानमेव द्रुमः पुन्नानुपुङ्गप्रसृतलसाम्यात्तेन तुल्येति
वा । विष्णोरियं वैष्णवी । तथाच देवीपुराणे 'शङ्खचक्रगदा धत्ते विष्णुमाता तथारिहा ।
विष्णुरूपायंवा देवी वैष्णवी तेन गीयत' इति । अत्र चतस्रो व्युत्पत्तयः सूचिताः ।
तथारिहंत्यस्य विष्णुरिव दैत्यान्हन्तीत्यर्थः । विष्णुरूपेत्यस्य तदभिन्नेत्यर्थः । तेन न
प्रथमव्युत्पत्त्या गतार्थता । तदेवाह । विष्णुरेव रूपमस्याः । तदुक्तं ललितोपाख्याने
ब्रह्माण्डपुराण एव 'ममैव पौरुषं रूपं गोपिकाजनमोहन' मिति देवीवचनात् ।
तत्रैव वीरभद्रंप्रति विष्णुवचनम् 'आद्या शक्तिर्महेशस्य चतुर्धा भिन्नविग्रहा । भोगे
भवानीरूपा सा दुर्गरूपा च संगरे । कोपे च कालिकारूपा पुंरूपा च मदात्मिके'ति ।
कूर्मपुराणेऽपि हिमवत्कृतदेवीस्तवे 'सहस्रमूर्धानमनन्तशक्तिं सहस्रबाहुं पुरुषं पुराणम् ।
शयानमब्धौ ललिते तवैव नारायणाह्वयं प्रणतोऽस्मि रूप' मिति । कौर्मे एव मङ्कणंकंप्रति
शिवेन विश्वरूपे दर्शिते 'किमेतद्भगवद्रूपं सुघोरं विश्वतोमुखम् । का च सा भगवत्पार्श्वे
राजमाना व्यवस्थिते'ति मत्पृष्टेन शिवेन स्वस्वरूपप्रभावं निर्वण्योक्तम् 'मम सा
परमा माया प्रकृतिस्त्रिगुणात्मिका । प्रोच्यते मुनिभिः शक्तिर्जगद्योनिः सनातनी ।
स एव मायया विश्वं व्यामोहयति विश्ववित् । नारायणः परोऽव्यक्तो मायारूप इति
श्रुति'रिति । सनत्कुमारसंहितायां प्रभाकराख्यस्य राज्ञो विष्णुभक्तिं तन्महिष्याः
पद्मिन्याख्यायाश्च पार्वतीभक्तिं वर्णयित्त्वोक्तम् 'एवं देव्यात्मना स्वेन रूपेण च
जनार्दनः । दंपत्योरेककायत्वादेक एव द्विधार्चित' इति । बृहत्पाराशरस्मृतावपि 'दुर्गां
कात्यायनीं चैव यजन्वाग्देवतामपि । चेतसा सुप्रसन्नेन विष्णुलोकमवाप्नुया' दिति ।
पद्मपुराणेऽपि 'चण्डिकां स्नपयेद्यस्तु ऐक्षवेण रसेन च । सौपर्णेन स यानेन विष्णुना
सह मोदत' इति । आदित्यपुराणशिवपुराणयोरपि 'या तस्य पार्श्वगा बाला सा पार्व-
त्यंशजो हरि'रिति । वामनपुराणेऽपि 'पौर्णमास्यां तु यो माघे पूजयेद्विधिव-
च्छिवाम् । सोऽश्वमेधमवाप्नोति विष्णुलोके महीयत' इति । न विद्यते योनिः कारणं
यस्याः साऽयोनिः । योनिशब्दः स्थानवचनो वा 'योनिष्ट इन्द्र निषदे अकारी' ति श्रुतेः ।
हे इन्द्र, तव निषदे उपवेशनाय मया स्थानं कृतमित्यर्थात्, तेन स्थानरहिता अपरि-
च्छिन्नैत्यर्थः । अस्य विष्णोर्योनिर्जनिका मातेति वा । निलीयते जगद्यस्यामिति निलया
योनिश्चासौ निलया च । योनिशब्दः प्रकृतिपरः । 'कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनि' मिति
श्रुतौ प्रयोगात् । कर्तारं क्रियाशक्तिमन्तमेशं नियन्तारं पुरुषं प्रत्यञ्चं ब्रह्म पूर्णे
योनिं ध्यानेनापश्यन्निति व्याख्यानात् । 'योनिश्च हि गीयत' इति ब्रह्मसूत्रं च । यद्वा