ललिता सहस्रनाम: सौभाग्यभास्कर भाष्य (भास्करराय मखी प्रणीत मूर्धन्य शाक्त भाष्य)

१६२ ललितासहस्रनाम ।
कलानिधिः काव्यकला रसज्ञा रसशेवधिः ।
पुष्टा पुरातना पूज्या पुष्करा पुष्करेक्षणा ॥ २०३ ॥
परंपरा । कलां लावण्यं मां शोभां च लातीति वा । कामान् दोग्धीति कामधुक् ।
मनोरथान् पूरयतीत्यर्थः । कामधेनुरूपा वा । 'सा नो मन्द्रेषमूर्जं दुहाना धेनुर्वा-
गस्मानुपसुष्टुतैत्वि'ति श्रुतेः । कामः परशिव एव रूपमस्याः । 'सोऽकामयत बहुस्यां
प्रजायेय' इति श्रुतिसिद्धजगत्सिसृक्षावानीश्वरः कामेश्वरः तमधिकृत्य काण्वा अधीयते
'य एवायं काममयः पुरुषः स एव देवशाकल्यस्तस्य का देवतेति स्त्रिय इति होवाचे'ति ।
कामं यथेच्छं वा रूपाण्यस्याः ॥ २०२ ॥ कलानां नानाविधतया पूर्वे वर्णितानां
निधिः 'आत्मैवास्य षोडशी कले'ति बृहदारण्यकोक्तेरात्मनां जीवानां निधिर्वा । चन्द्रम-
ण्डलरूपा वा । 'योनिवर्गः कला शरीर'मिति शिवसूत्रे कलाशब्दः कर्मपरत्वेन तद्भाष्ये
व्याख्यातः । तेन कर्माणि निधीयन्तेऽस्यामिति वा । अधिकरणे किः । 'सर्वं कर्मा-
खिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यत' इति स्मृतेः । कवेः कर्म काव्यम् । तच्च नाटकशाटक-
भाणडिमप्रहसनादिभेदादनेकविधमग्निपुराणादौ प्रदर्शितं तादृशकलाप्यम्बाया एव
रूपम् । उक्तंच विष्णुपुराणे 'काव्यालापाश्च ये केचिद्गीतकान्यखिलानि च । शब्द-
मूर्तिधरस्यैतद्वपुर्विष्णोर्महात्मन' इति । काव्योत्पादकप्रतिभैव वा काव्यकला । ध्यान-
विशेषेण काव्यनिर्माणसामर्थ्यप्रदत्वस्य तन्त्रेषु बहुशो वर्णनात् । काव्यस्य शुक्रस्य
मृतसंजीवन्याख्यकलारूपा वा । रसान् शृङ्गारादिभेदेन दशविधान् जानातीति रसज्ञा ।
रसनेन्द्रियरूपा वा । रसस्य ब्रह्मामृतस्य शेवधिर्निधिः । 'रसो वै सः । रसं ह्येवायं
लब्ध्वानन्दी भवती'ति श्रुतेः । ब्रह्माण्डेऽपि 'रस एव परं ब्रह्म रस एव परा गतिः ।
रसो हि कान्तिदः पुंसां रसो रेत इति स्मृतः' । 'रसो वै रससंलब्ध्या ह्यानन्दी
भवतीत्यपि । वेदप्रामाण्यसंसिद्ध्या रसः प्राणतया स्थितः। को ह्येवान्याच्च कः प्राण्यादित्यपि
श्रुतिभाषितः । प्राणात्मको रसः प्रोक्तः प्राणदः कुम्भसंभवे'ति । 'निधिः शेवधिरिती'ति
यास्कः । 'निधिर्ना शेवधि'रिति कोशात्पुंलिङ्गो निधिशेवधिशब्दौ। तेन कलानिधये नमः।
रसशेवधये नम इत्येव प्रयोगो न पाक्षिको निध्यै शेवध्यै नम इति । कलानां रसानां
च निधिः शेवधिर्यस्या इति विग्रहे तु सोऽपि संभाव्यते ॥ इति श्रीभांसुरानन्दकृते
सौभाग्यभास्करे । शतकेनाष्टमेनाभूद्विश्वाख्या नवमी कला ॥ ८०० ॥
इति श्रीललितासहस्रनामभाष्येऽष्टमशतकं नाम नवमीकला ॥ ९ ॥
षट्त्रिंशत्तत्त्वविग्रहशीलात्पुष्टा । बहुभिर्गुणैर्ब्रह्मरसेन ब्राह्मणेर्वा पुष्टा । 'ब्राह्मणैः पोषितं
ब्रह्मे'ति स्मृतेः । 'ब्रह्मायुष्मत्तद्ब्राह्मणैरायुष्म'दिति श्रुतेश्च । सर्वेषामादिभूतत्वात्पुरातना
डीबभावश्छान्दसः । पुरातना गुणा अस्यां सन्तीत्यर्थे मत्वर्थीयाच्प्रत्ययान्ताद्वा टाप्
अतएव सर्वेषां पूज्या पूजयितुं योग्या । प्रतीक्ष्या वा । पुष्कं पोषणं रात्यादत्तेऽसौ
पुष्करा । पुष्कराख्यतीर्थरूपा वा । रलयोरभेदाद्वायसेतिवा । पुष्कराणीव कमलानीवे-