ललिता सहस्रनाम: सौभाग्यभास्कर भाष्य (भास्करराय मखी प्रणीत मूर्धन्य शाक्त भाष्य)

१६० ललितासहस्रनाम ।
'परो मित्रं । 'न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रिय'इति स्मृतिः । परो दूरस्थः अपरोऽन्तिकस्थः ।
'दूरस्थं चान्तिके च तदि'ति स्मृतिः । 'परः स्यादुत्तमानात्मवैरिदूरेषु केवल'इति-विश्वः ।
परमपरं चेति द्विविधं सामान्यं । परापराख्यं तृतीयं च । ब्रह्म द्विविधं केवलशबलभे-
दात्क्रमेण परमपरमुच्यते । 'एतद्वै सत्यकाम परं चापरं चे'ति श्रुतेः 'द्वे ब्रह्मणी
वेदितव्ये परं चापरमेव चे'ति स्मृतेश्च । परं ब्रह्म परं विशेषणं शक्तिः । अपरं पूर्व-
विशेष्यं शिवः 'सामरस्यसंबन्धेन शक्तिविशिष्टः शिव एव हि परंब्रह्म । 'युजे वां ब्रह्म
पूर्व्यं नमोभि'रिति श्रुतौ युवयोर्मध्ये पूर्वं विशेष्यभूतं ब्रह्म नमोभिर्युनज्मीत्युक्त्या ।
शिवस्य नमः शेषिणः पूर्व्यमिति निर्देशात् स्वार्थे यत् । 'एषो उषा अपूर्व्या व्युच्छति
प्रिया दिवः'इति श्रुतावपूर्व्या पूर्वस्माद्भिन्ना परेति देव्या निर्देशात् । सृष्ट्यादावी-
क्षणात्मकोषःकालायमानशक्तेरिह स्तूयमानत्वादित्यादिः शिवानन्दलहर्यां विस्तरः ।
व्योमापि परमपरं चेति द्विविधम् । विद्या द्विविधा परा अपराचेति मुण्डकोपनिषदुक्ता ।
लिङ्गपुराणेऽपि 'द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये परा चैवापरा तथा । अपरा तत्र ऋग्वेदो यजुर्वेदो
द्विजोत्तमाः । सामवेदस्तथाथर्ववेदः सर्वार्थसाधकः । शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्द
एव च । ज्योतिषं चापरा विद्या पराक्षरमिति स्थितम् । तददृश्यं तद्ग्राह्यमगोत्रं तदवर्णक'-
मित्यादि । 'असंवृतं तदात्मैव परा विद्या नचान्यथे'त्यन्तं । परोऽपरश्चेति प्रणवो
द्विविधः । तदुक्तं स्कान्दे यज्ञवैभवखण्डे 'परापरविभागेन प्रणवो द्विविधो मतः ।
परः परतरं ब्रह्म प्रज्ञानन्दादिलक्षणम् । प्रकर्षेण नवं यस्मात्परं ब्रह्म स्वभावतः । अपरः
प्रणवः साक्षाच्छन्दरूपः सुनिर्मलः । प्रकर्षेण नवत्वस्य हेतुत्वात्प्रणवः स्मृतः । परम-
प्रणवप्राप्तिहेतुत्वात्प्रणवोऽथवेति । परोऽपरश्चेति द्विविधो वेदार्थः । तदुक्तं तत्रैव
'परापरविभागेन वेदार्थो द्विविधः स्मृतः । वेदार्थस्तु परः साक्षात्परातपरतरं परम् ।
अपरो धर्मसंज्ञः स्यात्तत्परप्राप्तिसाधनमि'ति । योगशास्त्रे परमपरं परापरं चेति त्रिविधं
ज्ञानमुक्तम् । 'ज्ञानं तत्रिविधं ज्ञेयं परापरविभेदतः । तत्राद्यं परमं ज्ञानं पशुपाशात्म-
दर्शनम् । द्वितीयं परमं ज्ञानं केवलं पाशदर्शनम् । यथा दृष्ट्यन्तरं रात्रौ नरमा-
र्जारनेत्रयोः । तथा विलक्षणं ज्ञानं परापरमुदीरित'मिति ॥ पराऽपरा परापरा चेति पूजा
त्रिविधा । तदुक्तं नित्याहृदये 'तव नित्योदिता पूजा त्रिभिर्भेदैर्व्यवस्थिता । परा चा-
प्यपरा गौरी तृतीया च परापरा । प्रथमाद्वैतभावस्था सर्वप्रचरगोचरा । द्वितीया
चक्रपूजा च सदा निष्पाद्यते मया । एवं ज्ञानमयी देवी तृतीया स्वप्रथामयी'ति ।
परापरा चेति वाक् द्विविधा । अपरा तु पश्यन्त्यादिभेदात्त्रिविधा । परापरा चेति अवस्था
द्विविधा । तत्र परा तुर्या । अपरा तु जाग्रदादिभेदात्त्रिविधा । तदुक्तं विज्ञानभैरव-
भट्टारकैः 'यत्र यत्र मनो याति बाह्ये वाभ्यन्तरे प्रिये । तत्रतत्र परावस्था व्यापक-
त्वात्प्रसिध्यती'ति । परोऽपरश्चेति द्विविधो होमः । तत्रापरः स्थूलसूक्ष्मभेदात्पुनर्द्वि-
विधः । तदिदमुक्तं स्वतन्त्रतन्त्रे । प्रसिद्धं स्थूलहोमं मूलाधाराभ्यधिकरणं प्राणा-
मिहोत्रसमानधर्माणं सूक्ष्महोमं च प्रतिपाद्य तदन्ते 'वाच्यार्थानामशेषेण वेद्यवेत्तृ-
विदात्मनाम् । स्थितिः परो भवेद्धोमः सर्वभेदविलापनात् । स्वात्मरूपमहावह्निज्वाला-