ललिता सहस्रनाम: सौभाग्यभास्कर भाष्य (भास्करराय मखी प्रणीत मूर्धन्य शाक्त भाष्य)

सौभाग्यभास्करव्याख्या । १७५
अन्तर्मुखसमाराध्या बहिर्मुखसुदुर्लभा ॥ २१३ ॥
त्रयी त्रिवर्गनिलया त्रिस्था त्रिपुरमालिनी ।
स्मृत' इति । जननं हि मृत्युसमव्यासम् । 'जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य
चे'ति वचनात् । तदिह जननाभावरूपव्यापकविरुद्धोपलब्ध्या प्राप्तमर्थमाह । क्षयेण
मरणेन विनिर्मुक्ता । क्षये गृह एव विशिष्य निर्मुक्ता ययेति वा । मुमुक्षुभिर्विषयभिया
गृहत्यागः क्रियते । सुन्दर्युपासकैस्तु गृहएव मोक्षः प्राप्यत इति तात्पर्यम् । तदि-
दमुक्तमस्माभिः शिवस्तुतौ 'यदि परमिच्छसि धाम त्यज मा नाम खकं धाम ।
परपदनिगमनदाम स्मर हृदि कामद्विषो नामे'ति दुर्वासाप्याह । सङ्गं सोमोक्षतीति
मुग्धा सौन्दर्यवती । अकारप्रश्लेषेण न सन्ति मूढा यस्या इत्यपि सुवचम् । 'मुग्धः
सुन्दरमूढयो'रिति विश्वः । क्षिप्रं स्वल्पदिनैरेव प्रसीदतीति तथा । अतएवोक्तं सौर-
पुराणे 'क्रमेण लभ्यतेऽन्येषां मुक्तिराराधनाद्विजाः । आराधनाडुमेशस्य तस्मिञ्जन्मनि
मुच्यत' इति । इदं तु तीव्रतरभक्तिमत्पुरुषधौरेयपरम् । अन्येषां तु शिवपुराणे स्मर्यते
'अल्पभावेऽपि यो मर्त्यः सोऽपि जन्मत्रयात्परम् । न योनियन्त्रपीडायै भविष्यति
न संशय' इति । तदिमां व्यवस्थामभिप्रेत्योक्तं तन्त्रराजे 'अन्यथा संप्रदायेन जपहो-
मार्चनादिकम् । कृतं जन्मान्तरे सम्यक्संप्रदायाय कल्पत' इति । अन्तः स्वात्मप्रवणं
मुखं चित्तवृत्तिर्येषां तैः सम्यगाराध्या । बहिर्विषयैकप्रवणं मुखं येषां तेषां सुष्ठु दुर्लभा ।
'तरलकरणानामसुलभे' त्यानन्दलहर्याम् ॥ २१३ ॥ 'स्त्रियामृक्सामयजुषी इति
वेदास्त्रयस्त्रयी'ति कोशाद्वेदत्रयरूपा । तथाच कूर्मपुराणे हिमवन्तं प्रति देवीवचनम्
'ममैवान्या परा शक्तिर्वेदसंज्ञा पुरातनी । ऋग्यजुःसामरूपेण सर्गादौ संप्रवर्तत' इति ।
पद्मपुराणेऽपि 'आन्वीक्षिकी त्रयी देवि दण्डनीतिश्च कथ्यस' इति । देवीपुराणेऽपि
'ऋग्यजुःसामभागेन साङ्गवेदगता यतः । त्रयीति पठ्यते लोके दृष्टादृष्टप्रसाधनी'ति ।
नित्यातन्त्रे तु 'अकारादिः सामवेदो ऋग्वेदश्च तदादिकः । यजुर्वेद इकारादिस्तेषां
संयोगतः शुचिः । तन्निष्पत्तिं शृणु प्राज्ञे प्रोक्तानूर्ध्वाधरक्रमात् । विलिख्य योजयेत्पूर्वं
शब्दशास्त्रानुसारतः । गुणसंध्या ऋग्यजुषं ततस्तेनापरं तथा । वृद्धिसंध्या समायुं-
ज्यादित्युत्पन्नं शुचेर्वपुः । तेन त्रयीमयी विद्या कार्यकारणयोगत' इत्युक्तम् । अत्र
शुचिशब्देन वाग्भवं बीजमुच्यते । तेन तद्रूप्येत्यर्थो वा । 'त्रिवर्गो धर्मकामार्थै'रिति
कोशः तस्य निलयः स्थानं यस्याम् । त्रिषु भूतादिकालेष्वकारोकारमकारेषु वा स्था
स्थितिर्यस्याः । त्रिषु लोकादिष्वभेदेन तिष्ठतीति वा त्रिस्था । तदुक्तं मार्कण्डेयपुराणे
'त्रयो लोकास्त्रयो देवास्त्रैविद्यं पावकत्रयम् । त्रीणि ज्योतींषि वर्गाश्च त्रयो धर्मादय-
स्तथा । त्रयो गुणास्त्रयः शब्दास्त्रयो दोषास्तथाश्रमाः । त्रयः कालास्तथावस्थाः पित-
रोऽहर्निशादयः । मात्रात्रयं च ते रूपं त्रिस्थे देवि सरस्वति'ति । अन्तर्दशारचक्रा-
भिमानिनी देवता त्रिपुरमालिनी ॥ अथ परिभाषामण्डलेऽष्टत्रिंशन्नामानि