कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( ६३ )
के ओठ से टक्कर खाकर ( तत्पश्चात् ) स्तनों की ऊँचाई पर
गिरने से छिन्न भिन्न हुई ( इसके बाद पेट की ) वलों में
फिसलती हुई नाभि में बड़ी देर में पहुँचती थीं ॥ २४ ॥
ENGLISH TRANSLATION —The drops of first water
rested for a moment on her eyelashes, ( then )
struck against her lower lip, broke by falling on the
elevation of her breasts, ( and then ) stumbling
through the folds ( of her belly ), reached her navel
after a long delay. 24
PURPORT IN SANSKRIT :—यदा हि तपः कुर्वन्ती पार्वती
असंवृते स्थाने निषीदति स्म तदा तदुपरि निपतिताः वर्षाजलस्य
बिन्दवः पूर्वं तदक्षिलोमसु निरम्य किञ्चित्कालं तत्र विश्रामं प्रापुः,
ततो भ्रष्टा अधरे पतिताः, ततो निपत्य कुचयोश्छिन्नतां गताः, पुनः
निम्नस्थानाभिमुखीभूनास्तदुदरप्रदेशस्य वलीषु स्खलन्तो दीर्घकालेन
तस्या नाभि प्राप्ताः तस्याश्च गाम्भीर्यात्तत्रैव स्थितिमकुर्वन् । एतेन
पार्वत्याः नेत्रलोम्नां घनत्वं, अधरस्य सौकुमार्यं, स्तनयोः काठिन्यं,
उदरप्रदेशस्य निम्नोन्नतत्वं, नाभेश्च गाम्भीर्यं व्यज्यते ॥ २४ ॥
शिलाशयां तामनिकेतवासिनीं
निरन्तरास्वान्तरवातवृष्टिषु ।
व्यलोकयन्नुन्मिषितैस्तडिन्मयै-
र्महातपःसाक्ष्य इव स्थिताः क्षपाः ॥ २५ ॥
शिलाशयामिति । निरन्तरासु नीरन्ध्र सु अन्तरे मध्ये वातो यासां
तादृश्यो या वृष्टयस्तासु अन्तरवातवृष्टिषु । न निकेते गृहे वसतीति
अनिकेतवासिनीम् । अनावृतदेशवासिनीमित्यर्थः शिलायां शेत
इति शिलाशयां शिलातलशायिनीम् । ' अधिकरणे शेतेः' इत्यच्

( ६४ )
प्रत्ययः । तां पार्वतीं महातपः साक्ष्ये साक्षाद्द्रष्टा साक्षी । ' साक्षा-
द्द्रष्टरि संज्ञायाम् ' इतीनि प्रत्ययः । तस्य कर्म साक्ष्यम् । महा-
तपसः साक्ष्ये स्थिताः क्षपाः तडिन्मयै विद्युद्रूपैः उन्मिषितैः
अवलोकनैः व्यलोकयन् इव । इवेति चक्षुषा विलोकनमेवात्प्रेक्ष्यते ।
साक्ष्यं तु ' आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च द्यौर्भूमिरापो हृदयं
यमश्च । अहश्च रात्रिश्च उभे च संध्ये धर्मश्च जानाति नरस्य
वृत्तम् । ' इति प्रमाणसिद्धत्वान्नोत्प्रेक्ष्यमित्यनुसंधेयम् ॥ २४ ॥
PROSE ORDER :—निरन्तरासु अन्तरवातवृष्टिषु अनिकेत-
वासिनीं शिलाशयां तां महातपःसाक्ष्ये स्थिताः क्षपाः तडिन्मयैः
उन्मिषितैः व्यलोकयन् इव ॥ २४ ॥
NOTES :—निरन्तरासु – निर्गतं ( दूरीभूतं ) अन्तरं ( मध्यं )
याभ्यः, ताः, तासु Continuous, ceaselessly falling Adjec-
tive of वृष्टिषु । अन्तरवातवृष्टिषु—अन्तरे ( मध्ये ) वातो
( वायु :) यासां ता अन्तरवाताः i. e. accompanied by winds.
अन्तरवाताश्च ताः वृष्टयः अन्तरवातवृष्टयः ( कर्मधारयः ) तासु
showers accompanied by winds. अनिकेतवासिनीम् ।
वासिनी—( √वस्+णिनि.+ङीप् ) dwelling न निकेते
वसतीत्यनिकेतवासिनी, ताम् not living in a house or shel-
tered roof, i. e., who lived in an open space शिलाशयां –
शिलायां शेते इति शिलाशया, तां who slept on a slab of stone.
शयः is formed by adding अच् to √ शी to sleep, by ' अधि-
करणे शेतेः' पा० ३ २ १४ । It was necessary for Parvati
to live in such a way while performing penance. महातपः
साक्ष्ये । साक्ष्यं – साक्षिणः कर्म साक्ष्यं ( साक्षिन्+ष्यञ् ) the
act of a witness The word साक्षिन् is formed by ' साक्षाद्
द्रष्टरि संज्ञायाम् ' पा० ५. २ ११। in the sense of one

( ६५ )
who sees a thing with his own eyes महतः तपसः साक्ष्ये
इति महातपःसाक्ष्ये doing the work of witnesses of the
rigid penance स्थिताः—i. e doing the duty of. क्षपाः—
रात्रयः nights ‘ निशा निशीथिनी रात्रिस्त्रियामा क्षणदा क्षपा ’
इत्यमरः । As Parvati used to perform meditation in
loneliness, even her friends being absent at the time,
it behoves alright that nights have been described as
witnesses of her penance. तडिन्मयै.—( तडित् + मयट् )
विद्युद्रूपैः made of lightning ‘ तडित्सौदामिनीविद्युच्चञ्चला
चपला अपि ’ इत्यमरः । The suffix मयट् is added in the
sense of ‘made of’ or ‘in the form of’ by ‘तत्प्रकृत-
वचने मयट् ’ पा० ५ ४ २१ । As nights have no actual eyes,
lightning has been quite properly mentioned as their
glances उन्मिषितैः—( उत् + √मिष् to open the eyes +
क्तः ) अवलोकनैः by means of glances व्यलोकयन्—( वि +
√लोक् to see + लङ् ) looked इव is used as a mark of
‘ Imagination.’ The flashes of lightning are imagined
as the twinklings of the eyes of the night 25.
CHANGE OF VOICE :—निरन्तरासु अन्तरवातवृष्टिषु अनि-
केतवासिनी शिलाशया सा महातपःसाक्ष्ये स्थिताभिः क्षपाभिः
तडिन्मयैः उन्मिषितैः व्यलोक्यत इव ॥ २५ ॥
HINDI TRANSLATION :—लगातार होने वाली, हवा के
झोकों से युक्त वर्षा में खुले में रहने वाली, पत्थर की चट्टान पर
सोने वाली उस ( पार्वती ) को, उसकी कठिन तपस्या के साक्षी
का कार्य करती हुई रात्रियाँ मानो विद्युत् रूप दृष्टियों से देखती
थीं ॥ २५ ॥

( ६६ )
ENGLISH TRANSLATION :- The nights, which served as
witnesses of the rigid penance of her, who slept on a
slab of stone, (and) who did not live in a sheltered
roof in the midst of unceasing showers accompanied
by winds, watched her, as it were, with their glances
in the form of (flashes of) lightning 25
PURPORT IN SANSKRIT :— प्रावृषि सततं वर्षासु जाय-
मानासु, प्रबलवायौ प्रवाति, विद्युत्सु चाभियोतमानास्वपि
समाधिमग्ना पार्वती शिलास्वेवानादृतप्रदेशे निषीदति स्म । तादृशे
कालेऽन्यदर्शकाभावात् कविरुत्प्रेक्षते यद्रात्रय एव विद्युद्रूपैर्नेत्रैः
साक्षिणत् तामवलोकयन् ॥ २५ ॥
निनाय सात्यन्तहिमोत्किरानिलाः
सहस्यरात्रीरुदवासतत्परा ।
परस्पराक्रन्दिनि चक्रवाकयोः
पुरो वियुक्ते मिथुने कृपावती ॥ २६ ॥
निनायेति । सा पार्वती । अत्यन्तहिमोत्किरानिलाः उत्किरन्ति
क्षिपन्ति इत्युत्किराः । 'इगुपधज्ञा' इत्यादिना कः । अत्यन्तं
हिमानामुत्किरा अनिला यासु ताः सहस्यरात्रीः पौषरात्रीः ।
'पौषे तैषसहस्यौ द्वौ' इत्यमरः । उदवासतत्परा उदके वास
उद्वासः । 'पेषंवासवाहनादिषु च' इत्युदादेशः । उद्वासे तत्परा
आसक्ता तथा । परस्पराक्रन्दिनि परस्परमाक्रन्दिन्यन्योन्यमाक्रो-
शिनि पुरः अग्रे वियुक्ते विरहिणि । वियोगं प्राप्ते इति यावत् ।
चक्रवाकी च चक्रवाकश्च चक्रवाकौ तयोः चक्रवाकयोः मिथुने
द्वन्द्वे कृपावती सती निनाय । दुःखिषु कृपालुत्वं महतां स्वभाव
इति चक्रवाकमिथुने कृपा न तु कामितयेति वाच्यानवकाशः ।
'अप्सु वासस्तु हेमन्ते क्रमशो वर्धयेत्तपः ।' इति मनुः ॥ २६ ॥

( ६७ )
PROSE ORDER :—सा अत्यन्तहिमोत्किरानिलाः सहस्यरात्रीः
उदवासतत्परा पुरः वियुक्ते परस्पराक्रन्दिनि चक्रवाकयोः मिथुने
कृपावती ( सती ) निनाय ॥ २६ ॥
NOTES :—अत्यन्तहिमोत्किरानिलाः । उत्किरा- ( उत्+
√कॄ to scatter+कः) उत्किरन्ति ( उत्क्षिपन्ति ) इत्युत्किराः
Scattering The suffix is added by 'इगुपधज्ञाप्रीकिरः
कः' पा० ३.१ १३५ । अत्यन्तं हिमानां ( तुषाराणां ) उत्किराः
अनिलाः यासु ताः, अत्यन्तहिमोत्किरानिलाः the nights of
which scattered frost in abundance It is Accusative
plural and adj of रात्रीः। सहस्यरात्रीः—सहस्यस्य ( पौष-
मासस्य ) रात्रीः the nights of Pausha Here it stands
for cold season. 'पौषे तिष्यसहस्यौ द्वौ' इत्यमरः। उदवा-
सततत्परा—उदके वासः, तत्र तत्पर ( स परो यस्याः सा तत्परा )
given to standing in water; eagerly engaged in
standing in water. उदक is replaced by उद् before पेषं,
वास etc. पेषंवासवाहनाधिषु च' पा० ६.३ ५७ । Similarly is
formed उदधिः (ocean). Standing in water forms an
important part of penance in cold season. पुरः—in
her front. वियुक्ते—वि+√युज्+कः) विरहिते separated.
परस्पराक्रन्दिनि । परस्परं is a Reciprocal Pronoun formed
by the rule 'कर्मव्यतिहारे सर्वनाम्नो द्वे वाच्ये' i e, the
pronouns अन्य, पर, इतर and उत्तर are doubled when
reciprocity of action is expressed, and स् replaces the
case of the first part of अन्य and पर and does not dis-
appear in a compound. These are generally used in
the singular and also adverbially. परस्परम् आक्रन्दतीति

( ६८ )
परस्पगाक्रन्दि, तस्मिन् ( आ + √क्रन्द् + णिनिः ) crying for
each other चक्रवाकयोः—चक्रवाकी च चक्रवाकश्च चक्रवाकौ,
तयोः of Chakravakas चक्रवाकयाः means the couple of
Chakravakas i e male and female both The compound
is एकशेष द्वन्द्व । In the case of masculine and feminine
genders the one of the masculine gender is retained.
‘पुमान् स्त्रिया’ पा० १ २.६७ । The couples are said to
be separated and to mourn during night. मिथुने—युगले
pair कृपावती—(कृपा + मतुप् + ङीप्) दयावती possessed of
mercy The म of the termination मतुप् is changed to
व when affixed to words ending in म् or अ, short or
long, or having either for their penultimate. निनाय—
( √नी + लिट् ) यापयामास passed Its object is रात्रीः ।
Having described how did Parvati practise penance
in the hot and the rainy seasons, in this and the
following verse the poet describes the way in which
Parvati practised penance in the cold season. 26.
CHANGE OF VOICE :—तया अत्यन्तहिमोत्किरानिलाः
सहस्यरात्रयः उदवासतत्परया पुरः वियुक्ते परस्पगाक्रन्दिनि चक्र-
वाकयो. मिथुने कृपावत्या ( सत्या ) निन्यिरे ॥ २६ ॥
HINDI TRANSLATION :—वह ( पार्वती ) अत्यधिक बर्फ़
बरसाने वाली वायु से युक्त पौष मास की रात्रियों को पानी में
खड़ी हुई, ( अपने ) सामने के विरही, एक दूसरे के लिये
चिल्लाते हुए चक्रवाक के जोड़े के लिये दया का अनुभव करती
हुई, बिताती थी ॥ २६ ॥

( ६६ )
ENGLISH TRANSLATION —Eagerly engaged in stand-
ing in water she passed the nights of Pausha in which
the winds scattered snow in abundance, pitying the
pair of the Chakravaka birds which were ) before her,
separated and crying for each other 26
PURPORT IN SANSKRIT :—ग्रीष्मे प्रावृषि च पार्वतीकृतं
तपो वर्णयित्वा कविस्तद्धैमन्तमाचरणं दर्शयति-पार्वती तुषारकण-
पूरितवातप्रचुरासु पौषमासस्य शीतनिशास्वपि जले समाधि-
मातिष्ठति स्म । तासु निशासु चक्रवाकयोर्मिथुनादृते नान्यः कोऽपि
तत् समीपवर्त्यासीत्—चक्रवाकयोर्युगलं च विरहवेदनापीडि-
तत्वात् अन्योन्यमाह्वयति स्म पार्वती च तस्मिन् युगले दयामन्व-
भूत् ॥ २६ ॥
मुखेन सा पद्मसुगन्धिना निशि
प्रवेपमानाधरपत्रशोभिना ।
तुषारवृष्टिक्षतपद्मसंपदां
सरोजसंधानमिवाकरोदपाम् ॥ २७ ॥
मुखेनेति । सा पार्वती निशि रात्रौ पद्मसुगन्धिना पद्मवत्सुग-
न्धिना सुरभिणा । ‘ गन्धस्येत् ’—इत्यादिनेकारः । प्रवेपमानाधर-
पत्रशोभिना प्रवेपमानः कम्पमानोऽधर ओष्ठ एव पत्रं दलं तेन
शोभते इति तथोक्तेन मुखेन तुषारवृष्टिक्षतपद्मसंपदां तुषारवृष्ट्या
तुहिनवर्षेण क्षताः नाशिताः पद्मसंपदो यासां तासां अपां सरोज-
संधानं पद्मसंघट्टनं अकरोद् इव । इत्युत्प्रेक्षालङ्कारः । पद्मान्तरं
तुहिनेना ऽहन्यते तन्मुखपद्मं तु न तथेति व्यतिरेकालङ्कारो व्यज्यते
इत्युभयोः संकरः ॥ २७ ॥

( ७० )
PROSE ORDER :—सा निशि पद्मसुगन्धिना प्रवेपमानाधर-
पत्रशोभिना मुखेन तुषारवृष्टिक्षतपद्मसंपदां अपां सरोजसंधानं
अकरोद् इव ॥ २७ ॥
NOTES —पद्मसुगन्धिना—शोभनो गन्धो यस्मिंस्तत् सुगन्धि
(सुरभि) fragrant. गन्ध becomes गन्धि in a Bahuvrihi
compound when preceded by उत्, पूति and सु ‘गन्धस्ये-
दुत्पूतिसुसुरभिभ्यः’ पा० ५।४।१३५। पद्मेन इव सुगन्धिना
पद्मसुगन्धिना which was as fragrant as the lotus प्रवेप-
मानाधरपत्रशोभिना। प्रवेपमानः—(प्र+√वेप्+शानच्) प्रकम्प-
मानः trembling अधरपत्रं—अधरः एव पत्र leaf-like nether
lip. पत्र means a petal of lotus प्रवेपमानेन अधरपत्रेण
शोभते इति प्रवेपमानाधरपत्रशोभि, (√शुभ् दीप्तौ+णिनिः) तेन
which shone with the quivering leaf of the nether lip.
The whole face being compared to a lotus, the lips
may rightly be compared to its petals तुषारवृष्टिक्षतपद्म-
संपदां—तुषारस्य (तुहिनस्य—हिमस्य) वृष्ट्या क्षताः (नाशिताः)
पद्मान्येव सम्पदौ यासां ताः, तासां the wealth of lotuses of
which was destroyed by the showers of frost The
comp. is an adj of अपां—waters The word अप् is
declined only in plural and in feminine gender आपः।
अपः। अद्भिः। अद्भ्यः। अद्भ्यः। अपाम्। अप्सु। Cf ‘आपः
सुमनसो वर्षाः अप्सराः सिकताः समाः। एते स्त्रियां बहुत्वे स्युरे-
कत्वेप्युत्तरत्रयम्।’ सरोजसन्धानम्। सरोजं—सरसि जातम्
(√जन्+डः) a lotus सरोजानां सन्धानं (संघट्टनं) सरोज-
सन्धानं continuation (of the line) of lotuses The
lotuses of the water being withered by frost, her

( ७१ )
lotus-like face being reflected in the water served as a
substitute for them Some books read संतानं for संधा-
नम् । इव is used for उत्प्रेक्षालङ्कार ॥ २७ ॥
Change of Voice ॰—तया निशि पद्मसुगन्धिना प्रवेपमाना-
धरपत्रशोभिना मुखेन तुषारवृष्टिक्षतपद्मसंपदां अपां सरोजसंधानं
अक्रियत इव ॥ २७ ॥
Hindi Translation :—वह ( पार्वती ) रात्रि में कमल
के समान सुगन्ध युक्त, कांपते हुए (कमल के) पत्ते रूपी नीचे के
ओठ से सुशोभित मुख के द्वारा, कुहरे की वर्षा से नष्ट हुए
कमलों वाले पानी में मानों कमलों की परम्परा (सिलसिले) को
बनाती थी ॥ २७ ॥
English Translation —By her face, which was as
fragrant as the lotus and which shone with the quiver-
ing leaf of the lower lip, she at night showed as it were
the continuation of lotuses in the waters, the wealth
of lotuses of which was destroyed by the showers of
frost 27
Purport in Sanskrit —पार्वत्या मुख कमलवत् सुगन्ध-
पूर्णमासीत् तदीय कम्पमानेऽधरोष्ठश्च कमलदलतुल्यः शोभते
स्म । तस्मात्तन्मुखं रात्रौ जले प्रतिबिम्बतां गतं हिमपातेन नष्टानां
कमलानां स्थानपूर्त्तिमिवाकरोत्—कमलरहितमपि जलं तन्मुख-
प्रतिबिम्बैः कमलपूर्णमिवाभासतेत्यर्थः ॥ २७ ॥
स्वयंविशीर्णद्रुमपर्णवृत्तता
परा हि काष्ठा तपसस्तया पुनः ।
तदप्यपाकीर्णमतः प्रियंवदां
वदन्त्यपर्णेति च तां पुराविदः ॥ २८ ॥

( ७२ )
स्वयमिति । स्वयंविशीर्णद्रुमपर्णवृत्तित्ता स्वयं विशीर्णानि
स्वतश्च्युतानि द्रुमपर्णान्येव वृत्तिर्जीवनं यस्य तस्य भावस्तत्ता
तपसः परा काष्ठा परमुत्कर्षो हि । ‘काष्ठोत्कर्षे स्थितौ दिशि’
इत्यमरः । तया देव्या पुनः तत् पर्णवर्तन अपि अपाकीर्णम् अपा-
कृतम् । अतः पर्णापाकरणाद्धेतोः । प्रियंवदां प्रियं वदतीति प्रियंवदा
ताम् । ‘प्रियवशे वदः खच्’ इति खच् प्रत्ययः । ‘अरुर्द्विपदजन्तस्य
मुम्’ इति मुमागमः । तां पार्वतीं पुराविदः पुराणज्ञास्तपःकरणा-
समयेऽविद्यमानं पर्णमत्तणं यस्याः सा अपर्णा इति वदन्ति च।
नामान्तरसमुच्चयश्चकारः । स्वयं प्रियंवदाः परेषामपि प्रिय-
वादभाजनानि भवन्तीति भावः । अत्र अपर्णाम् इत्यपपाठ इतिशब्दा-
भिहिते द्वितीयानुपपत्तेः । यथाह वामनः—‘निपातेनाप्यभिहिते
कर्मणि न कर्म विभक्तिः परिगणनस्य प्रायिकत्वात्’ इति ॥ २८ ॥
Prose Order:—हि स्वयंविशीर्णद्रुमपर्णवृत्तित्ता तपसः परा
काष्ठा, तया पुनः तदपि अपाकीर्णम्, अतः पुराविदः प्रियंवदां तां
अपर्णा इति च वदन्ति ॥ २८ ॥
Notes:—स्वयंविशीर्णद्रुमपर्णवृत्तित्ता । विशीर्ण—(वि + √शॄ
+क्तः) निपतितानि broken ; fallen. त of क्त is changed
to न and then to णा and ऋ of √शॄ is changed to ईर् ।
Similarly are formed जीर्णा, तीर्णा etc. वृत्तित्ता—वृत्तेः भावः
वृत्तित्ता (वृत्ति + ता) means of subsistence स्वयं विशीर्णानि
द्रुमाणां पर्णान्येव (पन्नाशयेव) वृत्तिः यस्मिन्, तस्य भावः स्वयं-
विशीर्णद्रुमपर्णवृत्तित्ता subsistence on leaves of trees fallen
of their own accord. To avoid injury to trees, an
ascetic would not pluck their leaves. परा—उत्तमा,
परमा the highest, extreme. काष्ठा—सीमा limit ‘काष्ठा
उत्कर्षे स्थितौ दिशि’ इत्यमरः । The expression means ‘the

( ७३ )
extreme limit ' or ' the sternest severity' i. e., beyond
which there is no other severity. अपाकीर्णम्—( अप+
आ+√कॄ+क्तः ) त्यक्तम् abandoned. The ordinary
meaning of √कॄ is 'to scatter', कीर्ण is formed like
जीर्ण above पुराविदः—( √विद्+क्विप् ) पुरा ( वृत्तम् )
विदन्ति ( जानन्ति ) इति पुराविदः who know history, i. e.
historians पुराविद् is declined like भूभृत् viz, पुराविद्,
पुराविदौ, पुराविदः etc. प्रियंवदां—( प्रिय+√वद्+खच् ) प्रियं
( मधुरं ) वदतीति प्रियंवदा, तां प्रियंवदाम् talking sweet. खच्
termination is affixed to √वद् by ' प्रियवशे वदः खच् '
पा० ३।२।३८ । and a nasal ( मुम् ) is inserted before the
root by ' अरुर्द्विषदजन्तस्य मुम् ' पा० ६।३।६७ । Although
bearing so much hardship, Parvati did not lose her
habit of sweet-speaking अपर्णा—न पर्णानि यस्याः सा
अपर्णा Aparna i. e., who had given up even eating of
leaves of trees. Although not without significance it
is a proper name of Parvati ' अपर्णा पार्वती दुर्गा मृडानी
चण्डिकाम्बिका ' इत्यमरः । Cf ' चतुर्थे त्यक्तपर्णा च अपर्णा-
ख्यामवाप सा ' शिवपुराणम् ॥२८॥
CHANGE OF VOICE :—हि स्वयंविशीर्णद्रुमपर्णवृत्तितया
तपसः परया काष्ठया ( भूयते ), सा पुनस्तदपि अपाकीर्णवती,
अतः पुराविद्भिः प्रियंवदा सा अपर्णा इति च उच्यते ॥ २८ ॥
HINDI TRANSLATION :—अपने आप गिरे हुए पेड़ों के
पत्तों से जीविका निर्वाह तप की अन्तिम श्रेणी है पर उसने वह
भी छोड़ दिया, इस लिये पुराणज्ञ उस मधुरभाषिणी को
'अपर्णा' कहते हैं ॥ २८ ॥

( ७४ )
English Translation .—The extreme limit of
austerities lies in subsisting on leaves of trees fallen
of their own accord, but that also was abandoned by
her ; therefore, those conversant with history also call
her, the sweet-talker, Aparna 28.
Purport in Sanskrit :—तपस्विनः क्रमशः दुग्धफलादी-
नामाहारं त्यक्त्वा स्वयं पतितानि वृक्षाणां पत्राण्येव भुक्त्वा जीवनं
यापयन्ति—एषैव तपस्याया अन्तिमावस्था वर्त्तते । परं मधुर-
भाषिण्या पार्वत्या दलानां भक्षणमपि त्यक्तमासीदत ऐतिहासस्कि-
कास्तां ‘अपर्णा’ इति संज्ञया व्यपदिशन्ति ॥ २८ ॥
मृणालिकापेलवमेवमादिभि-
र्व्रतैः स्वमङ्गं ग्लपयन्त्यहर्निशम् ।
तपः शरीरैः कठिनैरुपार्जितं
तपस्विनां दूरमधश्चकार सा ॥ २९ ॥
मृणालिकेति । मृणालिकापेलवं पद्मिनीकन्दकोमलं स्व
स्वकीयं अङ्गं शरीरं एवमादिभिः एवमुक्तप्रकारतोयाग्निमध्यवास-
व्रतमादिर्येषां तैः व्रतैः । अहश्च निशा च अहर्निशम् । समाहारे
द्वन्द्वैकवद्भावः । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । ग्लपयन्ती कर्शयन्ती
सा पार्वती कठिनैः । क्लेशसहैिरित्यर्थः । शरीरैरुपार्जितं संपादितं
तपस्विनां ऋषीणां तपः दूरं अत्यन्तं अधश्चकार । अतिशिश्ये
इत्यर्थः । तपस्विभिरप्येवं तपः कर्तुं न शक्यत इति तात्प-
र्यार्थः ॥ २९ ॥
Prose Order .—एवमादिभिर्व्रतैः मृणालिकापेलवं स्वं अङ्गं
अहर्निशं ग्लपयन्ती सा तपस्विनां कठिनैः शरीरैः उपार्जितं तपः
दूरं अधः चकार ॥ २६ ॥

( ७५ )
NOTES —एवमादिभिः—एव आदिः येषां ते एवमादयस्तैः
एवमादिभिः by this and others एव refers to ' sitting
amidst five fires , living only on water , sitting in
an unsheltered place in the rainy season' etc., i. e., the
kinds of penances mentioned in the previous verses.
व्रतै —नियमैः by austerities. मृणालिकापेलवं-मृणालिकामिव
(बिसतन्तुमिव) पेलवं (कोमलं as delicate as a lotus-fibre.
अहर्निशं—अहश्च निशा च अहर्निशं day and night It is a
समाहार द्वन्द्व compound (which implies an aggregate or
the things enumerated in which constitute a complex
idea) It is always singular and neuter. ग्लपयन्ती—
(√ग्लै+णिच्+शतृ) causal (णिजन्त) present part. of
√ग्लै ' to be weary' श्रान्तं नयन्ती wearing तपस्विनां—
(तपस्+घिनिः) मुनीनां of other ascetics उपार्जितं (उप+
√अर्ज्+क्तः) संपादितं, सञ्चित lit acquired, practised.
दूर—अत्यर्थं distant, far, far away It is an adverb to
अधश्चकार—तिरश्चकार made low i e., excelled or
surpassed Even with her delicate frame Parvati
performed such penances as were very much
superior to those practised by other ascetics possessed
of hard bodies 29
CHANGE OF VOICE .—एवमादिभिः व्रतैः मृणालिकापेलवं
स्वं अङ्गं अहर्निशं ग्लपयन्त्या तया तपस्विनां कठिनैः शरीरैः
उपार्जितं तपः दूरं अधः चक्रे ॥ २६ ॥
HINDI TRANSLATION :—इस प्रकार के (कठोर) नियमों
से, बिस-तन्तुओं के समान कोमल अपने शरीर को रात दिन

( ७६ )
थकाती हुई उसने (अन्य) तपस्वियों के कठोर शरीरों से किये
हुये तप को बहुत अधिक नीचा कर दिया (अर्थात् उससे कहीं
बढ़कर तपस्या की) ॥ २९ ॥
ENGLISH TRANSLATION.—By this and other kinds
of penances, she, day and night wearing her body,
delicate as a lotus-fibre, left far behind the penance
practised by ascetics with hardened bodies 29
PURPORT IN SANSKRIT :—पूर्वोक्तप्रकारैरन्यैश्च कठिन-
नियमपाङ्गनैः बिसतन्तुवत्कोमलं स्वकीयं देहं रात्रिनिवं कृशतां
नयन्ती पार्वती स्वकोमलशरीरेणैवान्यतपस्विभिस्तेषां कठोरदेहौः
कृतात् तपसो विशेषतरं तपश्चकार । यद्यपि तस्याः देहो मृदु-
रासीत् परं तस्यास्तपस्यान्येषां तपस्विनां तपांस्यतिशेते स्म इति
तात्पर्यार्थः ॥ २९ ॥
After the 29th shloka some books have the follow-
ing verse, but Mallinatha regards it as an interpolated
one and has not commented on it.
'सुराः समुद्वीक्ष्य नगेन्द्रकन्यया कृतं तपः शंभुवशक्रियात्तमम् ।
ययाचिरे तं प्रणिपत्य दुःखिताः पतिं चमूनां सुतमाजिहेतुम् ॥'
But the 27th shloka of the VI canto, which runs
as following, and which is a speech of Shiva refers
to this sort of request made by gods to Shiva.
'सोऽहं तृष्णानुरैर्वृष्टिं विद्युन्वानिव चातकैः ।
अग्निविप्रकृतैर्देवैः प्रसूतिं प्रति याचितः ॥'
अथाजिनाषाढधरः प्रगल्भवाग्—
ज्वलन्निव ब्रह्ममयेन तेजसा ।

( ७७ )
विवेश कश्चिज्जटिलस्तपोवनं
शरीरबद्धः प्रथमाश्रमो यथा ॥ ३० ॥
अथेति । अथ अनन्तरं अजिनाषाढधरः अजिनं कृष्णमृगत्वक्
आषाढः प्रयोजनमस्येत्याषाढः पालाशदण्डः । ‘पालाशो दण्ड
आषाढः’ इत्यमरः ‘विशाखाषाढाद्दण्डमन्थदण्डयोः’ इत्यण्प्रत्ययः ।
तयोर्धरस्तथोक्तः । प्रगल्भवाक् प्रौढवचनः, ब्रह्ममयेन वैदिकेन
तेजसा । ब्रह्मवर्चसेनेत्यर्थः । ज्वलन् इव स्थितः । इवशब्दा निर्धार-
णार्थः । कश्चिद् अनिर्दिष्टः जटिलः जटावान् । ब्रह्मचारीति शेषः
पिच्छादित्वादिलच्प्रत्ययः । शरीरबद्धः बद्धशरीरः । शरीरधा-
नित्यर्थः । आहिताग्न्यादिषु पाठात्साधुः । प्रथमाश्रमः यथा
ब्रह्मचर्याश्रम इव । यथाशब्द इवार्थे । तपोवनन् । देव्या इति शेषः ।
विवेश प्रविष्टवान् ॥ ३० ॥
PROSE ORDER :—अथ अजिनाषाढधरः प्रगल्भवाग् ब्रह्म-
मयेन तेजसा ज्वलन्निव कश्चिज्जटिलः शरीरबद्धः प्रथमाश्रमः
यथातपोवन विवेश ॥ ३० ॥
NOTES :—अथ—तदनन्तरम्, after this, i. e., when
Parvati had been successful in performing such
penance as was far superior to that of other ascetics.
अथ is used to iutroduce a new topic ‘मङ्गलानन्तरारम्भ-
प्रश्नकात्स्न्र्येष्वथो अथ’ इत्यमरः । अजिनाषाढधरः । अजिनं-
कृष्णमृगचर्म a black antelope's skin. ‘अजिनं कृत्तिः चर्म’
इत्यमरः । आषाढः—( अषाढ+अण् ) पलाशदण्डः a staff of
Palasha tree. ‘पालाशो दण्ड आषाढः’ इत्यमरः । It is so
called because it is carried by an ascetic during certain
religious observances in the month of अषाढ । The
कु० सं०—७

( ७८ )
suffix अण् is added by ‘ विशाखाषाढादण् मन्थदण्डयोः ’
पा० ५ १. १००. धरः—( √धृ +अच् ) wearing or putting
on अजिनं च आषाढश्च अजिनाषाढौ, तयोर्धरः अजिना-
षाढधर. wearing a black antelope's skin and holding
a staff of Palasha This person who came to the
hermitage of Parvatı was none but Shiva himself.
To avoid cognizance he had come disguised as a
Brahmana ascetic belonging to Brahmachary-ashrama.
अजिन and पलाशदण्ड are prescribed for the use of
Brahmana ascetics. Cf. ‘ हारिणमैणेयं वा कार्ष्णं वा
ब्राह्मणस्य ’ आपस्तम्बः । ‘ ब्राह्मणे बैल्वपालाशौ ’ मनु० ।
प्रगल्भवाक्-प्रगल्भा वाग यस्य सः speaking confidently or
proudly Here it is used in good sense, hence, eloquent
in speech or who could speak well ब्रह्ममयेन—(ब्रह्म + मयट्)
ब्रह्मण आगतम् formed or consisting of or identified with
Brahma Belonging to or fit for a Brahmana Here ब्रह्म
means the Veda or simply Brahma मयट् is added by
‘ मयट् च ’ पा० ४ ३ ८२। Generally मयट् is added in the
sense of 'consisting of' but, here, it means ‘ coming
from ’ तेजसा—कान्त्या by the lustre ब्रह्ममयेन तेजसा—
ब्रह्मवर्चसेन dıvıne glory or splendour ; pre eminence in
holiness or sacred knowledge, superhuman power The
power and glory of Brahma ; the glory supposed to
surround a Brahmana ज्वलन् इव-दीप्यमान इव as if
burning with. जटिलः—( जटा+इलच ) जटाः सन्ति अस्य
इति जटिलः putting on matted hair This is also a mark

( ७६ )
of a Brahmacharin. Cf ‘मुण्डो वा जटिलो वा स्यादथ वा
स्याच्छिखाधरः’ मनु०। शरीरबद्धः—शरीरेण बद्ध शरीरबद्धः,
or, शरीरं बद्धं यस्य स शरीरबद्धः (मूर्तिमान्) in bodily
form बद्ध may be used either as first or the second
member of a Bahuvrīhi compound. ‘वाहिताग्न्यादिषु’
पा० २ ३ ३७। The other form shall be बद्धशरीरः। प्रथमा-
श्रम —प्रथमश्चासौ आश्रमः प्रथमाश्रमः (ब्रह्मचर्याश्रमः) the
first stage of life The four stages of life according to
scriptures are ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ and संन्यास। यथा
—इव like. तपोवनम्—तपस वनम् the penance-forest
विवेश—(√विश् + लिट्) entered
For the contents of verse, Cf ‘तपोविपाककाले
तां जिज्ञासुर्भगवान् शिवः। ब्रह्मचर्यव्रतधरो विवेश तपसोऽचलम्।
अजिनाषाढधारी च प्रगल्भवचनो मुने। ज्वलन्निव जटाधारी
ब्रह्मज्ञा ब्रह्मतेजसा’॥ शिवपुराणम् ॥ ३० ॥
Change of Voice :—अथ अजिनाषाढधरेण प्रगल्भवाचा
ब्रह्ममयेन तेजसा ज्वलता इव केनचित् जटिलेन शरीरबद्धेन
प्रथमाश्रमेण यथा तपोवनं विविशे ॥ ३० ॥
Hindi Translation :—तदनन्तर, काले हरिण के चर्म
तथा पलाश के दण्ड को धारण किये हुए, बोलने में चतुर,
ब्रह्मवर्चस से प्रज्वलित सा, कोई जटाधारी (मुनि) शरीरधारी
ब्रह्मचर्याश्रम के समान (उस) तपोवन में आया ॥ ३० ॥
English Translation —Then a certain (ascetic)
one with matted hair, wearing an antelope’s skin and
holding a staff of Palasha, eloquent in speech, burning,
as it were, with Brahmanic lustre, like the first stage
of life incarnate entered the penance-forest 30.

( ८० )
PURPORT IN SANSKRIT :—यदा हि पार्वती एवं कठिन-
तपोमग्नासीत् तस्या आश्रमम् एकोऽविज्ञातः पुरुषः समायातः,
यो हि हरिणाचर्मपलाशदण्डञ्च धत्ते स्म, भाषणे पटुर्ब्रह्मवर्चसेन
भासमानश्चासीत्, यश्च जटाधारी देहेन च मूर्त्तिमान् ब्रह्म-
चर्याश्रम इवाभूत् ॥ ३० ॥
तमातिथेयी बहुमानपूर्वया
सपर्यया प्रत्युदियाय पार्वती ।
भवन्ति साम्येऽपि निविष्टचेतसां
वपुर्विशेषेष्वतिगौरवाः क्रियाः ॥ ३१ ॥
तमिति । अतिथिषु साध्वी आतिथेयी । 'पथ्यतिथि'
इत्यादिना ढञ्प्रत्ययः । 'टिढ्ढाणञ्' इत्यादिना ङीप् । पार्वती
तं ब्रह्मचारिणं बहुमानपूर्वया बहुमानः पूर्वो यस्यास्तस्या, गौरव-
पूर्वेत्यर्थः । सपर्यया अर्च्चया । 'सपर्यार्हणाः समाः' इत्यमरः ।
प्रत्युदियाय प्रत्युज्जगाम । कथं समानेऽपि तस्यास्तनादृशी प्रतिपत्ति-
रत आह—साम्ये सति अपि निविष्टचेतसां स्थिरचित्तानां
वपुर्विशेषेषु व्यक्तिविशेषेषु अतिशयित गौरवं यासु ताः अतिगौरवाः
अतिगौरवसहिताः क्रियाः चेष्टाः भवन्ति । प्रवर्त्तन्ते इत्यर्थ ।
साधवो न साम्याभिनिवेशिन इति भावः ॥ ३१ ॥
PROSE ORDER :—आतिथेयी पार्वती तं बहुमानपूर्वया
सपर्यया प्रत्युदियाय, साम्ये निविष्टचेतसा मपिवपुर्विशेषेषु अति-
गौरवाः क्रियाः भवन्ति ॥ ३१ ॥
NOTES :—आतिथेयी—( अतिथि+एय (ढञ् )+ई अति-
थिषु साध्वी इति (अतिथिसत्कारचतुरा ) attentive to
guests, hospitable. The suffix ढञ् is added by

( ८१ )
सतिस्वपनेर्ढञ्' पा० ४ । १ । १०४ । and then ङीप् is added to
make it feminine by 'टिड्ढाणञ्द्वयसच्' पा० ४.१.१५ ।
The masc form is आतिथेयः । बहुमानपूर्वया—बहुः मानः
(सत्कारः) पूर्वो यस्याः सा, तया बहुमानपूर्वया which was
preceded or accompanied by great reverence सपर्यया-
पूजया worship, homage 'पूजा नमस्या अपचितिः सपर्या
अर्चा अर्हणासमा' इत्यमर । प्रत्युदियाय—(प्रति + √उद् + इ

• लिट् ) प्रत्युज्जगाम went forth to receive (him). √इ
  to go, is conjugated as—एति (लट्), एष्यति (लृट्),
  इयाय (लिट्) अगात् (लुङ्) etc. साम्ये—(सम + ष्यञ्
  समस्य भाव साम्यं, तस्मिन् (समतायाम् towards equality.
  निविष्टचेतसां—(नि + √विश् + क्त.) निविष्टं चेतो येषां ते, तेषां
  whose mind is intent upon or turned to (equality).
  The expression 'साम्येऽपि निविष्टचेतसां' can be construed
  in two ways, viz, साम्ये निविष्टचेतसां अपि i. e, even in
  case of those whose minds are set on equality—who
  look at all people with the same mind without feeling
  affection for one and apathy for another, or who are
  free from likes (राग) and dislikes (द्वेष); secondly
  साम्येऽपि निविष्टचेतसां क्रियाः......i e even when there is
  equality, the acts of those who are firm-minded... ..
  In the former case निविष्टचेतसां is to be taken with
  साम्ये while in the latter it has nothing to do with
  साम्ये, but is connected with the following words.
  Then the position of अपि is also responsible for
  change of meaning. In the former it is read with

( ८२ )
निविष्टचेतसां and in the latter with साम्ये । वपुर्विशेषेषु—
वपुष्षु ( शरीरेषु विशेषा इति वपुर्विशेषा., तेषु—असामान्य-
शरीरेषु towards great personages Here वपु ‘a body’,
means ‘one possessed of a body वपुष्मान्) i. e., a
person.’ Decline वपुष् as—वपुः, वपुषी वपूंषि etc अति
गौरवाः—( गुरु+अण्) गुरोः भाव गौरवं (आदर) अति
गौरवं यासु ताः full of extreme reverence क्रियाः—acts ;
behaviour. The sense is that even those persons who
are free from likes and dislikes show greater respect
towards great personages For a similar idea Cf.
‘आकृतिविशेषेष्वादरः पदं करोति’ मालविकाग्निमित्रम् । 31.
CHANGE OF VOICE :—आतिथेय्या पार्वत्या स बहुमान-
पूर्वया प्रत्युदीये साम्ये निविष्टचेतसां अपि वपुर्विशेषेषु अतिगौर-
वाभिः क्रियाभिः भूयते ॥ ३१ ॥
HINDI TRANSLATION :—अतिथि सत्कार करने में चतुर
पार्वती अत्यधिक आदरयुक्त पूजा के साथ उसकी ओर बढ़ी ।
समता में लगे चित्त वालो के (अर्थात् सब को समान दृष्टि से
देखने वालों के) भी कार्य विशेष व्यक्तियों के लिये अधिक
आदरयुक्त होते हैं ॥ ३१ ॥
ENGLISH TRANSLATION —Parvati, expert in hospi-
tality, went forth to receive him, doing worship with
great reverence; the acts, even of those persons who
have set their hearts on equality, are full of extreme
reverence towards great personages 31
PURPORT IN SANSKRIT :—अतिथिसत्कारनिपुणा पार्वती
तस्य सत्कारार्थं तं प्रत्युज्जगाम तं सादरं पूजितवती च । कथं हि