कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( ६७ )
PROSE ORDER :—सा अत्यन्तहिमोत्किरानिलाः सहस्यरात्रीः
उदवासतत्परा पुरः वियुक्ते परस्पराक्रन्दिनि चक्रवाकयोः मिथुने
कृपावती ( सती ) निनाय ॥ २६ ॥
NOTES :—अत्यन्तहिमोत्किरानिलाः । उत्किरा- ( उत्+
√कॄ to scatter+कः) उत्किरन्ति ( उत्क्षिपन्ति ) इत्युत्किराः
Scattering The suffix is added by 'इगुपधज्ञाप्रीकिरः
कः' पा० ३.१ १३५ । अत्यन्तं हिमानां ( तुषाराणां ) उत्किराः
अनिलाः यासु ताः, अत्यन्तहिमोत्किरानिलाः the nights of
which scattered frost in abundance It is Accusative
plural and adj of रात्रीः। सहस्यरात्रीः—सहस्यस्य ( पौष-
मासस्य ) रात्रीः the nights of Pausha Here it stands
for cold season. 'पौषे तिष्यसहस्यौ द्वौ' इत्यमरः। उदवा-
सततत्परा—उदके वासः, तत्र तत्पर ( स परो यस्याः सा तत्परा )
given to standing in water; eagerly engaged in
standing in water. उदक is replaced by उद् before पेषं,
वास etc. पेषंवासवाहनाधिषु च' पा० ६.३ ५७ । Similarly is
formed उदधिः (ocean). Standing in water forms an
important part of penance in cold season. पुरः—in
her front. वियुक्ते—वि+√युज्+कः) विरहिते separated.
परस्पराक्रन्दिनि । परस्परं is a Reciprocal Pronoun formed
by the rule 'कर्मव्यतिहारे सर्वनाम्नो द्वे वाच्ये' i e, the
pronouns अन्य, पर, इतर and उत्तर are doubled when
reciprocity of action is expressed, and स् replaces the
case of the first part of अन्य and पर and does not dis-
appear in a compound. These are generally used in
the singular and also adverbially. परस्परम् आक्रन्दतीति