कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( ६५ )
who sees a thing with his own eyes महतः तपसः साक्ष्ये
इति महातपःसाक्ष्ये doing the work of witnesses of the
rigid penance स्थिताः—i. e doing the duty of. क्षपाः—
रात्रयः nights ‘ निशा निशीथिनी रात्रिस्त्रियामा क्षणदा क्षपा ’
इत्यमरः । As Parvati used to perform meditation in
loneliness, even her friends being absent at the time,
it behoves alright that nights have been described as
witnesses of her penance. तडिन्मयै.—( तडित् + मयट् )
विद्युद्रूपैः made of lightning ‘ तडित्सौदामिनीविद्युच्चञ्चला
चपला अपि ’ इत्यमरः । The suffix मयट् is added in the
sense of ‘made of’ or ‘in the form of’ by ‘तत्प्रकृत-
वचने मयट् ’ पा० ५ ४ २१ । As nights have no actual eyes,
lightning has been quite properly mentioned as their
glances उन्मिषितैः—( उत् + √मिष् to open the eyes +
क्तः ) अवलोकनैः by means of glances व्यलोकयन्—( वि +
√लोक् to see + लङ् ) looked इव is used as a mark of
‘ Imagination.’ The flashes of lightning are imagined
as the twinklings of the eyes of the night 25.
CHANGE OF VOICE :—निरन्तरासु अन्तरवातवृष्टिषु अनि-
केतवासिनी शिलाशया सा महातपःसाक्ष्ये स्थिताभिः क्षपाभिः
तडिन्मयैः उन्मिषितैः व्यलोक्यत इव ॥ २५ ॥
HINDI TRANSLATION :—लगातार होने वाली, हवा के
झोकों से युक्त वर्षा में खुले में रहने वाली, पत्थर की चट्टान पर
सोने वाली उस ( पार्वती ) को, उसकी कठिन तपस्या के साक्षी
का कार्य करती हुई रात्रियाँ मानो विद्युत् रूप दृष्टियों से देखती
थीं ॥ २५ ॥