करणकुतूहलम् (भास्कराचार्य द्वितीय - सुमेध हिन्दी व्याख्या सहित पञ्चाङ्ग एवं ग्रह-गणित)

( २८ ) करणकुतूहलम् ।२
शनेः स्वभोग्यखण्डं खार्कमिते १२० भक्तं शनिगतिफलं
स्यात् एवं स्वस्वगतिफलं स्वस्वमध्यगतौ कर्कादिमंदकेन्द्रे
सति धनं कार्यम्, मकरादिकेन्द्रे त्वृणं कार्यम्, एवं कृते रवि-
चन्द्रयोः स्फुटा गतिर्भवति, भौमादिकानां तु मन्दस्फुटाख्या
स्यात् ॥ १२ ॥
अथ भौमादीनां शीघ्रफलानयनं शार्दूलविक्रीडिते-
नाह-
कोटिज्या चलकेन्द्रजा परगुणा द्विघ्नी तयोनान्विता '
केन्द्रे कर्कमृगादिके परकृतिः खाभ्राब्धिशक्रै १४
४००र्युता । तन्मूलं श्रवणः परेण गुणिता दो-
र्ज्याथ कर्णोद्धृता तच्चापं चपलं फलं धनमृणं
मन्दस्फुटे स्यात्स्फुटः ॥ १३ ॥
मन्दस्फुटं शीघ्रोच्चाद्विशोध्य यच्छेषं तच्छीघ्रकेन्द्रं भवति
तस्य कोटिः साध्या तस्याश्च ज्या साध्या सा स्वकीयेन
पराख्येन गुण्या सैव पुनर्द्वाभ्यां २ गुणिताधः स्थाप्या षष्टि-
भक्ता फलेनान्विता कार्या, अथ परस्य कृतिस्तेनैवाङ्केन तस्यै-
वांकस्य गुणनं कृतिः सा परस्य कृतिः खाभ्राब्धिशक्रैश्चतुः-
शताधिकचतुर्दशसहस्रै १४४०० र्युताः कार्या एतादृशा
परकृतिः कर्कादिशीघ्रकेन्द्रे सति परगुणा द्विस्था कोटिज्या
हीना कार्या तस्येदंन्मूलम् “त्यक्त्वांत्याद्विपमात्” इति
लीलावत्युक्तविधिना कृतश्रवणः कर्णसंज्ञकोंऽको बोद्धव्यः,
अथ शीघ्रकेन्द्रस्य दोर्ज्या पराख्येन गुणिता कर्णसंज्ञकेन

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । ( २९ )
भक्ता लब्धस्य चापं धनुः विशोध्य खण्डानीत्यनेन कार्यं
तदेव धनुः चञ्चलं शीघ्रफलं तत्फलं मन्दस्फुटे ग्रहे धनमृणं
कार्यं मेषतुलादिकेन्द्रवशात्, मेषादिकेन्द्रे धनं तुलादिकेन्द्रे
ऋणं तदा ग्रहः स्फुटः स्यात् ॥ १३ ॥
अथास्याप्यतिस्फुटत्वज्ञानं भौमस्य विशेषं चोपजात्याह-
तदुत्थमाद्येन चलेन मध्यश्चेत्संस्कृतः स्पष्टतर-
स्तदा स्यात् । दलीकृताभ्यां प्रथमं फलाभ्यां
ततोऽखिलाभ्यामसकृत्कुजस्तु ॥ १४ ॥
तदुत्थेति । यत्स्फुटो जातस्तस्मादुत्थं तदुत्थं तेन तदुत्थेन
मान्देन पुनस्तदुत्थचलेन चेन्मध्यमः संस्क्रियते तदासौ
स्पष्टतरः स्यात् तदुक्तं भवति यः स्पष्टः कृतः स एव मध्यमः
परिकल्प्यः तस्मात्प्रागुक्तप्रकारेण मन्दफलं संसाध्य मध्यमे
संस्कार्यमित्यनयैव रीत्या स्पष्टतरः स्यात्, एवमसकृद्यावत्
स्थिरः स्यात्, भौमस्य तु विशेषः प्रथमं मन्दफलेन दलीकृतेन
शीघ्रफलेन दलीकृतेन चैवं दलीकृताभ्यां प्रथमं फलाभ्यां
ततोऽखिलाभ्यां सम्पूर्णाभ्यामिति यस्तु दलीकृतमन्दफलाभ्यां
संस्कृतस्तस्मान्मान्दं सकलं मध्यमे संस्कार्यं तस्माच्छीघ्रं
संसाध्य तस्मिन्नेव सकलं शीघ्रं संस्कुर्यात्.इति पुनः पुनर्द्ली-
कृताभ्यां ततोऽखिलाभ्यां संपूर्णाभ्यामिति, यस्तु दलीकृताभ्यां
संस्कृतस्तन्मान्दं सकलं मध्यमे संस्कार्यं तस्माच्छैघ्यं
संसाध्यं तस्मिन्नेव सकलं शैघ्यं संस्कुर्यादिति पुनः

( ३० ) करणकुतूहलम् । २

पुनर्दलीकृताभ्यां ततोऽखिलाभ्यामेवमसकृद्यावदविशेषःस्यात्ता-
वदिति, एवं भौमःस्पष्टतरः स्यात्, यैर्बुधादीनामपि
दलीकृताभ्यां प्रथमं फलाभ्यामिति कृतं तदसत् लक्ष्मी-
दासगणकवचनम्, अथ भौमगतौ विशेषः दलीकृताभ्यामिति
तथैवोक्तं सिद्धान्तशिरोमणौ- "स्यात्संस्कृतो मन्दफलेन
मध्यो मन्दस्फुटोऽस्माच्चलकेन्द्रपूर्वम् । विधाय शैघ्येन फलेन
चैवं खेटः स्फुटः स्यादसकृत्फलाभ्याम् ॥ दलीकृताभ्यां प्रथमं
फलाभ्यां ततोऽखिलाभ्यामसकृत्कुजस्तु। स्फुटौ रवीन्दू मृदुनैव
वेद्यौ शीघ्राख्यतुङ्गस्य तयोरभावात् " इत्यत्र दलीकृताभ्या-
मित्यादि यदुक्तं तत्कुजस्यैव न त्वन्येषामिति भौमः प्रथमाभ्यां
द्वाभ्यां फलाभ्यामर्धीकृताभ्यां संस्कार्य ततो द्वाभ्यां समग्राभ्यां
संस्कृत्य स्पष्टो भवति किन्त्वसकृत् कर्मणा यावत्स्थिरो
भवत्यपरे ग्रहाः समग्राभ्यां फलाभ्यां प्रथमाभ्यां च सकृदेव
स्पष्टाः भवन्ति ॥ १४ ॥
अथ गतिस्पष्टीकरणं सार्धेन्द्रवज्रोपजात्यर्द्धेनाह-
गतेः फलेनैवतु संस्कृता या मध्या गतिर्मन्दगतिर्भ-
वेत्सा। ग्रहस्य मन्दस्फुटभुक्तिर्वर्जिता स्वाशीघ्रके-
न्द्रस्य गतिर्भवेत्सा ॥ १५ ॥
द्राक्केन्द्रभुक्तिर्गुणिताशु चापभोगज्यया खान्धि ४०
गुणा च भक्ता। सप्ताग्रकरणेन चलोच्चभुक्तेः शोध्या
विशेषा स्फुटखेटभुक्तिः ॥ १६ ॥

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । २ ( ३१ )
द्राकेन्द्रेति। मन्दस्फुटा गतिः शीघ्रोच्चभुक्तेः शोधयेत् शेषं
द्राकेन्द्रभुक्तिर्भवति सा शीघ्रचापभोग्यज्यया गुणिता शीघ्रमूला-
नि परमाणि करणशीघ्रफलार्थ चापकरणे यदशुद्धं खण्डं तेन
गुण्या पुनः खान्धिभिश्चत्वारिंशद्भिर्गुणिता सन्नकरणेन सप्तगु-
णेन कर्णसंज्ञकेन भक्ता लब्धं कलाद्यं शीघ्रोच्चभुक्तेः शोध्यं. शेषं
स्फुटा भुक्तिर्भवति यदा सन्नकरणात्फलस्याधिक्याच्छीघ्रो-
च्चभुक्तिस्तेन हीना न स्यात्, तदा विपरीतशुद्ध्या फलं शीघ्रो-
च्चभुक्त्या हीनं शेषं स्फुटभुक्तिस्तत्र वक्रगतिरिति ज्ञेयम्, तदा
ग्रहो वक्रीत्यर्थः। कैश्चिद्गतीनामप्यसकृत्कर्म कृतं तदसत् यतोऽ-
न्त्यकर्मण्येव गतः साधनं

( ३२ ) करणकुतूहलम् । २

ननु, एषामयनांशानां प्रतिवर्षमेकैककलाऽधिका उत्पद्यन्ते
तत्पक्षे परमायनांशास्त्रिंशदंशाः ३० भवन्ति यत्पक्षे प्रतिवर्षं
चतुःपञ्चाशद्विकलाः ५४ उत्पद्यन्ते तत्पक्षे सप्तविंशत्यंशाः
परमायनांशा उत्पद्यन्ते, उक्तञ्च सूर्यसिद्धान्तटीकायां-प्रतिव-
र्षमेकलिप्ता षष्टिवर्षैरंशमेकमष्टादशवर्षशतैरेको राशिः षट्-
शताधिकैरेकविंशतिसहस्रवर्षैर्भगणमेकं २१६०० चतुर्युगा-
ब्देरेभिर्वर्षैः ४३२०००० भगणशतद्वयम् २०० एवोत्पद्यते,
अतः सूर्यसिद्धान्ते-त्रिंशदंशावधिचलनांशा जायन्ते प्राक्
चलनेऽयनांशाः गणकैर्योज्यन्ते न तु कदापि पात्यन्ते साम्प्रतं
विषमराशित्वात्प्राक् चलनं प्राक् चलितं ये भुक्तभागास्ते
वृद्धिमन्तोऽयनांशा ज्ञेयाः एवं प्रत्यक् चलनमग्रतः समराशौ
भविष्यति तत्र ये भुक्तभागास्ते त्रिंशद्भिः ३० शोधिता अत
एवापवृत्त्या शेषं ज्ञेयास्तदायनांशा भविष्यन्ति तयक्तादर्कतः
क्रान्त्यादिकं साध्यम्, 'अयनांशाः प्रदातव्या लग्ने क्रान्तौ
चरागमे । सत्रिभे वित्रिभे लग्ने दृक्कर्मणि सदा बुधैः ॥ कृते
कर्मणि ते त्याज्या न त्याज्याः सूर्यपर्वणि' पुनः 'युक्तायनां-
शादपमः प्रसाध्यः कार्या च खेटात्खलु भुक्तभागी' इति,
अतो यावन्तो गताब्दास्तावत्यः कला अयनांशा इत्युपपन्नं
सविस्तरं ग्रन्थान्तरात्, यथात्र करणे गताब्दाः ४३६ कलाः
षष्टिभक्ताः ७।१६ अंशादि अनेनांशादिना भवा एकादशांशाः
११ अन्विताः १८। १६ । ० चैत्रात्प्रतिमासं पञ्च विकला

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् २ (३३)
वर्द्धन्ते ततो मासद्वयं गतं तेन दश १० विकलाः युक्ता एवम-
यनांशाः १८ । १६ । १० ॥ १७ ॥
अथ पूर्व्वे ये ग्रहाः साधितास्ते मध्यमसावनोदयिका-
स्तान् स्फुटसावनोदयिककरणाद्योदयान्तरं कर्म्मो-
पजात्याह-
द्विघ्नस्य दोर्ज्या शरहृद्विलिप्ता भानोर्विधोः कुक्षि-
२१ हृताः कलास्ताः । स्वर्णं च युग्मौजपदस्थि-
तेऽर्के क्रमेण कर्मेत्युदयान्तराख्यम् ॥ १८ ॥
द्विघ्नस्येति—तैरयनांशैर्युक्तस्य मध्यमार्कस्य द्विगुणस्य
भुजज्या पञ्चभिः ५ भक्ता लब्धा विकला समविषमपदस्थिते
सायनेऽर्के क्रमेण धनमृणं वा रवौ कार्यं समपदस्थे सायनेऽर्के धनं
कार्यं विषमपदस्थे सायनेऽर्के ऋणं सैव भुजज्यैकविंशतिभिः २१
भक्ता लब्धं कलादि सूर्यवच्चन्द्रे धनमृणं वा कार्यम् एतदुदयान्त-
राख्यं कर्मापरेषामन्येषां स्वल्पान्तरत्वान्न कृतं यथायनांशैः १८
१६ । १० मध्यमोर्कः १ । १ । ३३ । २६ युतः १ । १९ । ४९ ।
३६ द्विगुणः ३ । १५ । ३९ । १२ अस्य भुजः २ । २० । २० । ४८
अस्य ज्या ११८ । ४ पञ्च ५ भक्ता लब्धा विकलाः २३
रवेरुदयान्तरं सायनेऽर्को विषमपदे तेन स्पष्टे रवावृणं कार्य-
मेवमेषैव भुजज्या ११८ । ४ एकविंशतिभिः २१ भक्ता
लब्धं कलादि ५ । ३७ सूर्यवत्स्पष्टे चन्द्रे ऋणं
कार्यम् ॥ १८ ॥

मेपादौ" instead of "मेषादौ"!
Look at line 19: "स्फुटाकर्कस्य"! (sphuṭākarkasya instead of sphuṭārkasya).
Look at line 19: "अपमांर्शाद्युक्तस्य"!
Look at line 9: "पूर्वतॊ" (with Marathi/old style 'ॊ')!
So there ARE typographical errors in this edition!
Let's see what is printed on line 8:
"तयोगो भोग्यखण्डांशघातात्सगुणलवयुगस्वं स्वं"
Wait, could it be:
"तयोगो भोग्यखण्डांशघातात्सगुणलवयुगस्वं स्वं"?
Let's re-examine:
त यो गो भो ग्य ख ण्डां श घा ता त्स गु ण ल व यु ग स्वं स्वं
Yes, every single akshara matches this exact string!

Wait, let's re-examine line 9:
"अयनेति । अयनांशोत्पन्नदिनैर्मेषसंक्रमपूर्वतॊ यद्दिनं तस्य"
Look at "पूर्वतॊ":
It has 'तो' or 'तॊ'?
प (pa) + ू = पू
र (ra) over व = र्व
त (ta) + ो = तो. The stroke for 'ो' has a little curve at top, it'

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । २ ( ३५ )
मेषादिराशिषट्कस्थे सायनेऽर्के ऋणमृणरूपं भवति चरं
याम्यगोले तुलादिषट्के स्वं धनरूपम्, अथ पूर्वागतैश्चरपलैर्ग्र-
हस्य गतिर्गुण्या षष्ट्या भाज्या लब्धं विकला औदयिके
स्वमृणमिति पूर्वोक्तवद्धनरूपत्वेन धनमृणरूपत्वेनर्णं विधेयं
ग्रहे, अस्तकाले तु व्यस्तं धनत्वमृणमृणत्वं धनमेवं चरकर्म-
संस्कृतो ग्रहः स्यात्, अस्य किमपि विशेषान्तरमुच्यते; औ-
दयिके धनर्णं यथागतं कुर्यात्, अस्ते व्यस्तं कुर्यात्, मध्या-
ह्ने मध्यरात्रे च चरपलसंस्काराभावः दक्षिणोत्तरवृत्तस्थै-
कत्वादित्येवावगन्तव्यं परन्त्वेषां चतुर्णां स्थानानां व्यवधान-
स्थिते ग्रहे किं कार्यमित्युच्यते, उदयकालाद्धटीभिश्चाल्यते
तस्य मध्याह्ने चास्तेप्यर्द्धरात्रे सर्वत्र तद्व्यवधानस्थे चौद-
यिकवज्ज्ञेयं गत्यर्द्धं कृत्वाऽस्तकालिकः कृतस्तस्माद्धटी-
भिश्चालितस्य व्यस्तमेव सर्वत्र ज्ञेयं गतिचतुर्थांशं दत्त्वा
पादोनं च दत्त्वा दक्षिणोत्तरवृत्तस्थं च कृत्वा तस्माद्यावद्दि-
नावधि चाल्यते तत्र तस्यैव तत्फलाभाव इति ज्ञेयम् । अय-
नांशाः १८ । १६ । १० गोमूत्रिकया सूर्यगत्या ५८ ।
३५ गुणिता १०७० । १७ । ५ षष्ट्या भक्ता लब्धानि
दिनानि १७ । ५० । १७ अथवा, स्वद्विचत्वारिंशदंशेन ० ।
२६ । ५ गुणितोऽयनांशैः १८ । १६ । १० हीनः कार्यः

• १७ । ५० । ५ एभिर्दिनैर्मेषसङ्क्रमतः पूर्वदिनैर्मध्याह्ने
  द्वादशांगुलशंकोश्छाया शिवपुर्यामक्षभांगुलाद्या ५ । ३०

साधनं द्रुतविलम्बितद्वयेनाह-
L17: विरविचन्द्रलवा रवि १२ षड् ६ हृताः पृथगितास्ति-
L18: थयः करणानि च । कुरहितानि ववाच्छकुनिप्रभृ
L19: त्यसितभूतदलादि चतुष्टयम् ॥ २१ ॥
L20: ग्रहकलाः सरविन्दुकलाहताः खखगजैश्च ८००
L21: भयोगमिति क्रमात् । अथ हृताः स्वगतैरपि लि-
L22: प्तिकाः स्वगतिभिश्च गतागतनाडिकाः ॥ २२ ॥

Everything looks completely accurate and matches the text precisely.( ३६ ) करणकुतूहलम् । २
त्रिस्था दशाष्टदशगुणा ५५ । ४४ । ५५ अन्त्या विभक्ता
चरखण्डानि ५५ । ४४ । १८ उदयान्तरसंस्कृतः स्पष्टोऽ-
र्कः १ । ३ । ७ । ३४ अयनांशैः १८ । १६ । १० युतः
१ । २१ । २३ । ४४ अस्य भुजोऽयमेव भुजगृहमितयोगः
भुजे १ राशिस्तेनैकचरखण्डस्य योगः ५५ भुक्तं शेषांशाः
२१ । २३ । ४४ भोग्यख

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । २ ( ३७ )
इतीह भासकरोदिते ग्रहगमे कुतूहले । विदग्धबुद्धि-
वल्लभे नभःसदां स्फुटक्रीया ॥ २ ॥
अर्कोनचन्द्रस्यांशा द्विस्था एकत्र रवि १ २ हृता अपरत्र षड्
६ हता द्वादशांशा इता गताः शुक्लपक्षप्रतिपदादितस्तिथयः द्वाद-
शभिरंशैरेका तिथिः। उक्तं च—“अर्काद्विनिःसृतः प्राचीं यद्यात्य-
पहरुच्छशी। तच्चन्द्रमानमंशैस्तु ज्ञेया द्वादशभिः स्थितिः” इति ।
षडंशा एकरहिता निगदितकरणानि तानि बवाद्ववनामककरणात्
शुक्लपक्षप्रतिपदुत्तराद्धार्द्धवति कृष्णचतुर्दश्युत्तराद्धाच्छकुनादि
चतुष्टयं भवति, उक्तं च चतुर्दश्यन्त्यार्द्धादि शकुनादि चतुष्टयं
शकुनिचतुष्पदनागकिंस्तुघ्नं प्रथमे प्रतिपत्तिथ्यर्द्धाद्ववादिति,
[L12

( ३८ ) करण तूहलम् । २
भक्ता लब्धं २७गतास्तिथयः कृष्णद्वादशीगता शेषं ११ । ४१ ।
९ त्रयोदश्यागतं स्वहरात्पतितं गम्यम् ० । १८ । ५१ अस्य
प्रतिविकलाः ६७८६० गतस्य प्रतिविकलाः २५२४१४०
सूर्यचन्द्रगत्यन्तरेण ७८१।५० विकलीकृतेन ४६९१२
भक्ता लब्धं गतघटिकाः ५३।४८ अस्य गम्यस्य प्रतिविकलाः
. ६६८६० पूर्वभाजकेन ४६९१२ भक्ता लब्धा घटिका १।
२६ तिथिपत्रे ५४।२० तद्दिनौद्यिकौ रविचन्द्रौ अथ
त्रयोदश्यागता तत्र को हेतुरुच्यते-मासान्तत्वाच्चतुस्त्रिंशत्कला
रामबीजस्यर्णत्वान्नितिथिःपञ्चदशकलाःरामबीजशुद्धाश्चन्द्रात्सा-
धिता घटिकाद्वयेनाधिका यत्र तिथ्यादिसाधनं भवति तथथा
अत्रैव दिने रविः ३।३।६।

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । २ ( ३९ )
१२२८१४० विकलीकृतेन गत्यन्तरेण ४६९१२ भक्ता
लब्धं गतघटिकाः २६ । १० । गम्यस्य प्रतिविकलाः ६७
८६० विकलीकृतेन गत्यन्तरेण ४६९१२ भक्तं लब्धं गम्या
घटिकाः १ । २६ अथ चन्द्रनक्षत्रार्थे चन्द्रः ० । ८ । ४७ ।
२१ कलाः ५२७ । २१ खखगजैः ८०० भक्तं लब्धं ०
अश्विन्या एव गतम् ५२७ । २१ अस्य प्रतिविकलाः १८९
८४६० चन्द्रगत्या विकलारूपया ५०३६० भक्ता लब्धं
गतघटिकाः ३७ । ४१ गतं स्वहरात्पतितं गम्यम् २७२ ।
३९ प्रतिविकलाः १५१५४० चन्द्रगत्या ५०३६० भक्ता
लब्धं गम्या घटिकाः १९ । २९ अथ सूर्यः १ । ३ । ६ ।
१२ अस्य कलाः १९८६ अश्विनीतो गतनक्षत्रम् २ कृत्ति-
काभोग्यमिदं शेषम् ३८६ । १२ कृत्तिकाया गतमस्माद्यदि
गतघटिका आनीयन्ते तदा भुक्तिसमयकृत्तिका याति तदपे-
क्षया नक्षत्रचरणकलारूपया ३४४८ भक्ता लब्धं कृत्तिका-
द्वितीयपादस्य दिनानि ३ । १४ । २४ गतं यदि गम्याः
साध्यंते तदा शेषम् १८६ । १२ स्वहरात् २०० पतितम्
१३ । ४८ विकला ८२८ सूर्यगत्या ३४४८ भक्ते लब्धं
गम्या दिनघटिकाः ० । १४ । २४ एवं सर्वेषां ग्रहाणां गतं
गम्यं दिनानि घटिका वा साध्याः स्वबुद्ध्या सर्वमूह्यम् । अथ
योगार्थं रविचन्द्रयोगः १ । ११ । ५३ । ३३ अस्य कला
अष्टशतैः ८०० भक्ता लब्धम् ३ भोग्यः सौभाग्ययोगः
शेषम् ११३ । ३३ गम्यम् ६८६ । २७ गतियोगेन ८९८६

(४०) करणकुतूहलम् । ३
५। ४८ प्राग्वद्भक्तं लब्धं गम्यं घटिकादि ४५। ५५॥
अथ ग्रहाणां भूमेरुपरिस्थितियोजनानि सूर्यस्य ६८९३७७
चन्द्रस्य ५१५६६१ भौमस्य १०९६६१८ बुधस्य १६
६०३१ गुरोः ८१७६५३७ शुक्रस्य ४२०४०८ शनेः
२०३१९०६८ नक्षत्रस्य ४१३६२६६७ ध्रुवस्य ८२
७२५३१५ करणविवृतौ स्फुटादिखेटानाम् ॥२१॥२२॥
इति श्रीकरणकुतूहलवृत्तौ स्पष्टाधिकारो द्वितीयः समाप्तः॥२॥
अथ त्रिप्रश्नाधिकारो व्याख्यायते, त्रिभिः प्रकारैः,
प्रश्नकथनं यस्मिन्स त्रिप्रश्नः के ते त्रिप्रकाराः दिग्देश-
कालत्रयः प्रश्नाश्चक्र इष्टच्छायाद्यास्तेषां परिज्ञानमिति.
तत्रादौ लंकादेशीयस्वदेशीयमेषादिलग्नपरिमाणमुप-
जातिजातकचतुष्केणाह-
लङ्कोदया नागतुरंगदस्त्रा गौऽङ्काश्विनो रामरदा
विनाड्यः। क्रमोत्क्रमस्थाश्चरखण्डकैः स्वैः क्रमो-
त्क्रमस्थैश्च विहीनयुक्ताः ॥ १ ॥
मेषादिषण्णामुदयाः स्वदेशे तुलादितोऽमी च
षडुत्क्रमस्थाः । तात्कालिकोऽर्कोऽयनभागयुक्त-
स्तद्भोग्यभागैरुदयो हतः स्वः॥ २ ॥
खाग्भ्युद्धृतस्तं रविभोग्यकालं विशोधयेदिष्टघटीप-
लेभ्यः। तदग्रतो राज्युदयांश्च शेषमशुद्धहृतं खाग्नि-
गुणं लवाद्यम् ॥ ३ ॥

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । ३ ( ४१ )
अशुद्धपूर्वभवनैरजाद्यैर्युक्तं तनुः स्यादयनांशहीनम्।
भोग्याल्पकाले खगुणाहतोऽर्कः स्वीयोदयाप्तां-
शयुतो विलग्नम् ॥ ४ ॥
नागकुरंगदस्त्रा अष्टसप्ताधिकद्विशतानि २७८ पलानि
मीनमेषयोर्लंकोदयप्रमाणम्, गोंकाश्विनः २९९ वृषकुम्भयोः,
रामरदाः ३२३ मकरमिथुनयोर्विनाड्यः पलानि, एवं क्रमेण
कर्कादीनाम्, एते षडुत्क्रमेण तुलाद्याः । अथ स्वदेशीयार्थ-
मेते लंकोदयाः क्रमोत्क्रमस्थाः स्वैः प्रागुक्तप्रकारेण स्वदेश-
साधितैश्चरखण्डैः क्रमोत्क्रमस्थैर्विहीनयुक्ता इत्यर्थः। एवं कृते
मेषादिषष्णां राशीनामुदया भवन्ति, स्वदेशीया विलोमसंस्था
अमी मेषोदयास्तुलादिषष्णां भवन्ति॥ अथ श्लोकत्रयव्याख्या।
यातैष्यनाडीगुणितेत्यग्रे वक्ष्यमाणप्रकारेण तात्कालिकं सूर्य
सायनांशं कृत्वा तस्य भागाद्यं यद्गतांशाद्यं त्रिंशद्भिः शोधितं
भोग्यांशादिकं कृत्वा तेन स्वोदयो यस्य राशौ सूर्यस्तस्य राशेः
स्वोदयो गुणनीयस्ततः खाग्न्युद्धृतो यल्लभ्यते तदेवेह भोग्यकाल-
मुच्यते, तदिष्टघटीनां पलेभ्यो विशोधयेत्, तच्छेषादग्रस्थरा-
श्युदया यावंतः शुध्यन्ति तावतो विशोधयेत्, तच्छेषं खाग्नि-
गुणं कृत्वा शुद्धोदयेन भजेत् फलमंशादियाँतं ततोऽशुद्धराशेः
पूर्वं यावन्तो मेषाद्या राशयस्तत्संख्यायां मूर्ध्नि युक्तं सद्राश्याद्यं
लग्नं स्यात्, ततोऽयनांशहीनं कार्यम्, तत्स्पष्टलग्नं स्यात्,
ग्रहाणां तात्कालिकीकरणे विशेष उच्यते- षष्ट्या हता

इत्यनेनोदयाद्गता गम्या वा घट्यः सावना ग्राह्याः, यदा ग्रा-
ह्यास्तदोदयासुभिः सूर्यभुक्तिर्गुण्या राशिकलाभि १८००
र्भाजिता यदा स्वरूपे लब्धं तत्सहिता षष्टिर्हर इत्यर्था-
दवगन्तव्यम्, अथ लग्नार्थं तात्कालिकसूर्यकरणे विशेषः
यदीष्टाः सावना घटिकास्तदा तात्कालिकत्वं कार्यं यदार्क्ष्य
तदा नेत्यर्थः। उक्तं च गोलाध्याये-“लग्नार्थमिष्टघटिका यदि
सावनास्तास्तात्कालिकार्ककरणेन भवेयुराक्ष्याः। आक्ष्यो-
दया हि सदृशीभ्य इहापनेयास्तात्कालिकत्वमथ न क्रियते
यदार्क्ष्यः॥ १॥”
अथ प्रकृतं भोग्याल्पकाल इति यद्यल्पेष्टकालस्तदैत-
दुक्तम्भवति-यदीष्टकालपलेभ्योऽर्कस्य भोग्यं न शुद्ध्यति
तस्मिन्निष्टकाले खगुणाहते त्रिंशाद्भिर्गुणिते सति तत्स्योदये-
नाप्तमंशाद्य

७१ इष्टघटी ११ पलेषु ६६० शुद्धः शेषम् ५८९ तदग्रि-
मराशेर्मिथुनस्य पलानि ३०५ शुद्धानि शेषम् २८४ त्रिंशद्गु-
णम् ८५२० अशुद्धकर्कराशिपलैः ३४१ भक्तं लब्धमंशा-
दि २४ । ५९ । अशुद्धः कर्कस्तस्य पूर्व मिथुनस्तेन युतं
राश्यादि ३ । २४ । ५९ । ७ अयनांशैर्हीनम् ३ । ६ ।
४२ । ५७ जातं लग्नम्, अथल्पेष्टकाले कल्पितमिष्टम्
१ । ० एतत्समयकः सूर्यः १ । २१ । २३ । २२ भोग्य-
कालः ७३ इष्टकालपलेभ्यो ६० न शुध्यति तदा भोग्याल्प-
कालः ६० खगुणा ३० हतः १८०० स्वीयोदयपलैर्वृषपलैः
२२५ भक्तः लब्धमंशादि ७ । ३ । ३१ । सूर्यः १ ।
२१ । २३ । २२ लब्धभागैर्युतः १ । २८ । २६ । ५३
अयनांश

ग्न्युद्धृतो लग्नभुक्तकालः अनयोर्योगः अर्कयुतराशेर्लग्नपर्यन्तं
ये मध्यस्था उदयास्तैर्युतः एवं कृते लग्नादिष्टकालः स्यात् यथा
लग्नं ३ । ६ । ४२ । ५७ सायन ३ । २४ । ५९ । ७
मस्य भुक्तभागैः २४ । ५९ । ७ स्वोदयकर्कपलानि ३४१
गुणितानि ८५१९ । ५८ । ४७ त्रिंशद्भक्ते लब्धं तनुभुक्त-
कालः २८३ अर्कभोग्य ७१ तनुभुक्तयोर्योगः ३५४ रवि-
लग्नमध्ये मिथुनं तस्य पलैर्युतः ६५९ षष्ट्या भक्ते लब्ध-
घटिकाः १० । ५९ शेषत्यागात्पलोन एवमिष्टकालो
जातः , यदैकभ इति यदा लग्नरवी एकराशिस्थितौ तदा
तयोरंशविवरेणोदयो गुणितः खाग्निभक्तः आप्तोऽभीष्टकालः,
यदैकराशौ सूर्याल्लग्नमूनं भवति तदा द्युरात्रादिति
षष्टिघटिकाभ्यः शोध्यः सूर्योदयात्कालः

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् १३ ( ४५ )

चासकृत्कालश्चेत्सावनाः प्रष्टुरभीष्टनाड्यस्तदैव तात्कालिक
लग्नम्, आक्ष्या यदिष्टघटिकाविलग्नमर्काच्च तत्रौदयिकात्स-
कृच्च । अथानुक्तमपि ऋणलग्नसाधनमुच्यते—तात्कालिक-
सायनार्कभुक्तभागैः स्वोदयो हतस्त्रिंशद्भक्तो लब्धं भुक्तकाल-
स्तमिष्टकालपलेभ्यः शोधयेच्छेषात्तत्पश्चादुदयाः शोध्याः शेषं
त्रिंशद्गुणमशुद्धभक्तं लब्धमंशादिकमशुद्धराशेः शोध्यमयनांश-
हीनं राश्यादिलग्नं स्यात्, यथा रात्रिशेषघटी १० समयको
रविः ३ । २ । ५६ । ३८ सायनः ३ । २१ । १२ ।
४८ अस्य भुक्तभागैः २१ । १२ । ४८ स्वोदयपलानि
२५५ गुणितानि ५४०९ त्रिंशद्भक्ते लब्धं रविभुक्तकालः
१८० इष्टघटी १० पलेभ्यः ६०० विशोध्य शेषम् ४२०
शेषात्पश्चादुदयराशिर्मेषस्तत्पलानि २२३ शुद्धानि शेषम्
१९७ त्रिंशद्गुणम् ५९१० अशुद्धैर्मीनपलैः २२३ लब्धमं-
शादि २६ । ३० । ८ एतदशुद्धराशेर्मीनतः शुद्धम् ११ ।
३ । २९ । ५२ अयनांशहीनम् १० । १५ । १३ । ४२
जातमृणं लग्नम्, अथ भुक्तकालादिष्टेऽल्पे प्रकारः, भुक्ताल्प-
काले स्वगुणाहतेऽर्कः स्वीयोदयाप्तांशहीनं लग्नं स्यात्, अय-
नांशहीनश्चेति—अस्मादिष्टकालानयनम्, तत्रार्कस्य भुक्तम्
१८० उदयस्पष्टवृषपलैः २५५ गुणितम् १७९९ । ५६
त्रिंशद्भक्तं लब्धमिष्टकालपलानि ५९ । अत्र लग्नमधिकन्ते-
नायमेवेष्टकालः यदा प्रष्टुर्भुक्तं तनुभोग्यार्थे सायनलग्नस्य ११

। ३ । २९ । ५२ भोग्यांशाः २६ । ३ । ८ स्वोदयमीन-
पलैः २२३ गुणिताः ५९०९ । ५९ त्रिंशद्भक्ते लब्धम्
१९७ तनुभोग्योऽर्कभुक्तः १८० अनयोर्योगः ३७७ लग्ना-
त्सूर्यपर्यन्तमन्तरे राशिर्मेषस्तस्य पलैः २२३ युतः ६००
षष्टिभक्ते लब्धा घट्यः १० एवं शेषरात्रिगतघट्यः १०
इष्टागताः, अथेष्टकालः षष्टितः शोध्यः प्राग्दिनस्योदयाद्गत-
घट्यः ५० जाताः, अथ यदा रात्रेरिष्टकालाल्लग्नं साध्यते
तदा रविः सषड्भः कार्यस्तस्माल्लग्नं प्राग्वद्रात्रीष्टकाले साध्यं
रात्रीष्टकालेऽपि सषड्भार्काच्च साधनीयम् ॥ ६ ॥
अथ दिनरात्रिप्रमाणन्ततो नतोन्नतानि मालिन्याह-
चरपलयुतहीना नाडिकाः पञ्चचन्द्रा द्युदलमथ
निशार्धे याम्यगोले विलोमम् । द्युदलगतघटीनाम-
न्तरं तन्नतं स्यान्नतरहितदिनार्द्धञ्चोन्नतञ्जायतेऽत्र ॥७॥
पञ्चचन्द्रनाडिकाः १५ द्विधा चरपलैर्हीनयुताः कार्या
एकत्र हीनाः परत्र युताः सत्यो द्युदलनिशार्द्धञ्च क्रमेण भवति,
यत्र युतास्तत्र द्युदलं यत्र हीनास्तत्र रात्रिदलं तदुत्तरगोले
मेषादिषड्राशिस्थितेऽर्क इत्यर्थः । याम्यगोले तुलादिषड्राशि-
स्थितेऽर्के विलोमं यत्र हीनास्तत्र दिनार्द्धं यत्र युक्तास्तत्र
रात्र्यर्द्धं यथा-चरपल ८६ घटीभिः १।२६ उत्तरगोलत्वात्प-
ञ्चचन्द्राः १५।० घट्यो युता जातं दिनार्द्धम् १६। २६
हीना जातं रात्र्यर्द्धम् १३। ३४ एतद्रविसावनद्युदलञ्जातम्,

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् १३ ( ४७ )
एवमन्यग्रहं सूर्य प्रकल्प्य चरखण्डैश्चरं प्रसाध्य दिनमानं कार्य-
न्तत्स्वसावनदिनम्भवति, सूर्यस्य नक्षत्रसावनं, दिनं विरूपयो-
गित्वाल्लिख्यते। तथा च सूर्यसिद्धान्ते-“ग्रहोदयप्राणहता खखाष्ट्रै-
कोद्धता गतिः। चक्रासवो लब्धयुता स्वाहोरात्रासवः स्मृताः॥”
इति षड्गुणितानि पलान्यसवो भवन्ति, वृषराश्युदयासुरिभः १५
३० रविगतिः ५७। २८ गुणिता ८७९२४ राशिकलाभि-
१८०० भक्ता लब्धा असवः ४८ एतच्चतुर्थभागेन १२
षड्के पलरूपेण २ पञ्चदश १५ युताः १७। २ पूर्वागतचर-
पलैः ८६ उत्तरगोलत्वाद्युताः १६।२८ जातन्नाक्षत्रसावन-
दिनार्द्धमेतत्त्रिंशद् ३० घटिकाभ्यश्च्युतं जातन्नाक्षत्रसावन-
रात्र्यर्द्धम् १३