सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

कल्याण: उपनिषद् अङ्क

Kalyan Upanishad Ank

गीताप्रेस द्वारा

स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (उद्गम)

कॉपीराइट समस्या बताएँ

DevanagariSanskritpublished832 पृष्ठ
पृष्ठ 581 स्कैन

खण्ड १०] * महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति * ५३९
यहाँ प्राण-प्रतिष्ठा और मातृकान्यासका भी उपलक्षण ऊर्ध्वभाग तथा पार्श्वभाग आदिमें भी देव पूजन करनेकी
है।) भगवान् श्रीरामके पूजन क्रममें सिंहासनपीठके अधोभाग, विधि है। पीठके ऊपर मध्यभागमें जो अष्टदल कमल है,
भावनाद्वारा ही परम पवित्र शरीरकी सृष्टि करे। मानो परमात्मासे शब्द-ब्रह्मात्मिका माया प्रकट हुई है। यही जगन्माता और परा
प्रकृति है। इस जगन्मातासे आकाश उत्पन्न हुआ है। आकाशसे वायु, वायुसे अग्नि, अग्निसे जल और जलसे पृथिवी प्रकट हुई है।
इन विशुद्ध भूतोंसे अपना यह तेजोमय शरीर निर्मित हुआ है, जो परम पवित्र होनेके कारण आराध्यदेवकी आराधनाके सर्वथा
योग्य है। उस शरीरमें सर्वज्ञ, सर्वशक्तिमान्, समस्त देवतारूप, सम्पूर्ण मन्त्रमय एव कल्याणमय परमात्मा ही आत्मा एव कारणरूपसे
विराजमान हैं। इस प्रकारकी भावना ही मुख्यत भूतशुद्धि कही गयी है।
भूतशुद्धिकी दूसरी प्रक्रिया इस प्रकार है। साधक यह भावना करे कि मेरा हृदय एक प्रफुल्ल कमल है, जो प्रणवके द्वारा
विकासको प्राप्त हुआ है। धर्म ही इस हृदय-कमलका मूल और ज्ञान

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 582 स्कैन

५४० * श्रीरामपूर्वतापनीयोपनिषद् * [ १०
उसका भी पूजन करे । रत्नमय सिंहासनपर सुल्यम, चिकनी
तथा सिंहासनके आकारकी तूलिका ( रूईदार गद्दी) की भावना
करके उसपर भगवत्स्वरूप आचार्यका पूजन करके पीठके
अधोभागमें आराध्य देवताके आसनके नीचे आधारशक्ति, कूर्म
(कच्छप), नाग (शेषनाग) तथा पृथ्वीमय दो कमलोंकी
भावना करके उन सबकी पूजा करे* ॥ १-२ ॥
विघ्न, दुर्गा, क्षेत्रपाल तथा वाणीका इनके नामके
आदिमें बीज लगाकर नामके साथ चतुर्थी विभक्तिका प्रयोग
करते हुए पूजन करना चाहिये । (नामके आदि अक्षरोंको ही
प्रणव और बिन्दुसे सम्पुटित कर देनेपर वह देवताका बीज-
मन्त्र बन जाता है। ऐसा ही बीज लगाकर मण्डपके द्वारदेशमें
विघ्न आदिकी पूजा करनी चाहिये । पूजाका मन्त्र इस प्रकार
है—'ॐ विं विघ्नाय नमः, ॐ हुं दुर्गायै नमः, ॐ क्षं
क्षेत्रपालाय नम, ॐ वां वाण्यै नमः'। फिर पीठके पायोंने,
जो अग्निकोण आदिमें स्थित हैं, क्रमशः धर्म, अर्थ, काम और
मोक्षका पूजन करे ।† और पीठके अवयवगत पूर्वादि दिशाओं-
में क्रमशः अधर्म,

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 583 स्कैन

खण्ड १० ] * महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति * ५४१
तत्पश्चात् दिशाओं और कोणोंमें स्थित कमलके आठ
दलोंकी पूजा करे । इनमेंसे जो दल मध्यवर्ती दिशा अर्थात्
कोणोंमें हैं, उनमें आग्नेय कोणसे आरम्भ करके क्रमशः
आत्मा (लिङ्ग), अन्तरात्मा (जीव), परमात्मा (ईश्वर)
और ज्ञानात्मा (लीला-पुरुषोत्तम) का पूजन करे¹ तथा पूर्वादि
दिशाओंमें क्रमशः- माया-तत्त्व, विद्या-तत्त्व, कला-तत्त्व एव
पर-तत्त्वकी पूजा करे² । तदनन्तर विमला आदि शक्तियों-
का विधिवत् पूजन करे³ । फिर प्रधान देवताका आवाहन और
पूजन करे⁴ । इसके बाद जल आदिसे अङ्गव्यूहोंकी पूजा करके⁵
धृ⁶ष्टि आदि, लोकपालगण, उनके अस्त्र⁷, वसिष्ठ⁸ आदि मुनि
तथा नील¹⁰ आदिके साथ चन्दन आदि उपचारों तथा नाना
प्रकारके श्रेष्ठ उपहारोंद्वारा श्रीरघुनाथजीकी आराधना करे ।
उनकी पूजा करके विधिपूर्वक जप आदि भी उन्हें समर्पित

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 584 स्कैन

॥ ॐ श्रीपरमात्मने नमः ॥
अथर्ववेदीय
श्रीरामोत्तरतापनीयोपनिषद्

शान्तिपाठ
ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाꣳसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायूः ॥
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥
ॐ शान्तिः ! शान्तिः !! शान्तिः !!!

प्रथम खण्ड

काशी एवं तारक-मन्त्रकी महिमा, ॐकाररूप पुरुषोत्तम रामके चार पाद

[बायाँ स्तम्भ]
ॐ बृहस्पतिने याज्ञवल्क्यसे पूछा—'ब्रह्मन् ! जिस तीर्थके सामने कुरुक्षेत्र भी छोटा लगे, जो देवताओंके लिये भी देव पूजनका स्थान हो, जो समस्त

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 585 स्कैन

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यंतरण दिया गया है:

खण्ड १ ] * महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति * ५४३

[बायाँ स्तम्भ]
प्राज्ञात्मकस्तु भरतो मकाराक्षरसम्भवः ।
अर्धमात्रात्मको रामो ब्रह्मानन्दैकविग्रहः ॥
श्रीरामसान्निध्यवशाज्जगदानन्ददायिनी ।
उत्पत्तिस्थितिसंहारकारिणी सर्वदेहिनाम् ॥
सा सीता भवति ज्ञेया मूलप्रकृतिसञ्ज्ञिका ।
प्रणवत्वात् प्रकृतिरिति वदन्ति ब्रह्मवादिनः ॥
“सुमित्रानन्दन लक्ष्मणजी प्रणवके अकार अक्षरसे प्रादुर्भूत
हुए हैं। ये जाग्रत्के अभिमानी 'विश्व' के रूपमें भावना
करनेयोग्य हैं। (ये ही चतुर्व्यूहोंमें संकर्षणरूप हैं।)
शत्रुघ्न स्वप्नके अभिमानी 'तैजस' रूप हैं, इनका आविर्भाव
प्रणवके 'उ' अक्षरसे हुआ है। (चतुर्व्यूहोंमें इन्हींकी 'प्रद्युम्न'
संज्ञा है।) भरतजी सुषुप्तिके अभिमानी 'प्राज्ञ' रूप हैं।
ये प्रणवके 'म' अक्षरसे प्रकट हुए हैं। (चार व्यूहोंमें इन्हीं-
को

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 586 स्कैन

५४४ * श्रीरामॊत्तरतापनीयोपनिषद् * [ खण्ड १


प्रविविक्त—सूक्ष्म जगत्‌का भोक्ता (जगत्‌के सूक्ष्म तत्त्वोंका अनुभव करनेवाला) तैजस (प्रकाशस्वरूप हिरण्यगर्भ) उस पूर्णतम परमेश्वरका द्वितीय पाद है। (श्रीरामपक्षमे श्री-शत्रुघ्न ही पूर्णतम परमात्मा श्रीरामके द्वितीय पाद—अङ्ग हैं। लक्ष्मणजीकी अपेक्षा दूसरे होनेके कारण ये द्वितीय हैं। प्रद्युम्न—कामके अङ्ग होनेसे ये सबके मनमें स्थित रहते हैं। स्वप्नावस्था में अन्य इन्द्रियोंके सुप्त हो जानेपर भी मन अपना कार्य करता रहता है, अतः मनके साथ उसमें निवास करनेवाले मनोभयरूप शत्रुघ्नजीकी भी स्वप्नमे स्थिति रहती ही है, इसलिये उनको 'स्वप्नस्थान' कहा गया है। मनमे स्थिति होनेसे वे अन्तःकरणकी बातोको जानते हैं, इसलिये अन्तःप्रज्ञ हैं। जैसे स्थूल जगत्‌का भार शेषरूपधारी लक्ष्मणपर है, उसी प्रकार सूक्ष्म लोकोंका भार समष्टि मनमें स्थित

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 587 स्कैन

खण्ड १ ] * महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति * ५४५
रहित हैं। अपने भक्तजनोंके आत्माका अज्ञानमय बन्धन
वे हर लेते हैं। सर्वदा अद्वैत हैं—उनमें द्वैतका सर्वथा
अभाव है। वे आनन्दमूर्ति हैं। सबके अधिष्ठान हैं। सत्तामात्र
उनका स्वरूप है। अविद्याजनित अन्धकार और मोह उनमें
स्वभावत नहीं हैं, अथवा उनकी शरणमें जाते ही अविद्या-
मय अन्धकार और मोहका सर्वथा नाश हो जाता है। ऐसे
जो अनिर्वचनीयपरमात्मा श्रीराम हैं, वह मैं ही हूँ—इस प्रकार
चिन्तन करना चाहिये। ॐ, तत्, सत्, यत् और परं ब्रह्म
आदि नामोंसे प्रतिपादित होनेवाले जो चिन्मय श्रीरामचन्द्रजी
हैं, वह मैं ही हूँ, ॐ—सच्चिदानन्दमय, परम ज्योति स्वरूप जो
वे श्रीरामभद्र हैं, वह मैं हूँ, वह मैं ही हूँ—इस प्रकार
अपनेको सामने रखकर मनके द्वारा परब्रह्म परमात्मा श्रीरामके
साथ एकता करे—भगवान्के साथ अपनी अभिन्नताका
चिन्तन करे।
जो लोग

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 588 स्कैन

५४६ * श्रीरामोत्तरतापनीयोपनिषद् * [ खण्ड १
दूर कर देता है तथा वह जन्मान्तरके पापोंका नाश कर डालता
है ॥ ४ ॥
तदनन्तर उन प्रसिद्ध याज्ञवल्क्यजीसे भरद्वाजने पूछा—
'भगवन् ! किन मन्त्रोंद्वारा स्तुति करनेपर भगवान् श्रीराम
प्रसन्न होते हैं और अपने स्वरूपका प्रत्यक्ष दर्शन कराते हैं?
उन मन्त्रोंका आप हमें उपदेश करें।'
तब वे प्रसिद्ध महर्षि याज्ञवल्क्यजी बोले—'ब्रह्मन् !
जिस प्रकार भगवान् शङ्करको वरदान देते हुए श्रीरामजीने
काशीका महत्त्व बताया था, उसी प्रकार किसी समय ब्रह्माजीको
भी उन्होंने वैसा ही उपदेश दिया था। उनके द्वारा ऐसा
उपदेश पाकर ब्रह्माजीने निम्नाङ्कित गद्यमयी गाथासे उन्हें
नमस्कार किया।
जो सम्पूर्ण विश्वके आधार और महाविष्णुरूप हैं, रोग-

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 589 स्कैन

खण्ड १ ] * महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति * ५४७
ॐ यो वै श्रीरामचन्द्र स भगवान् यानि च नक्षत्राणि भूर्भुव स्वस्तस्मै वै नमो नम ॥ २९ ॥
ॐ यो वै श्रीरामचन्द्र. स भगवान् ये च नवग्रहा भूर्भुव स्वस्तस्मै वै नमो नमः ॥ ३० ॥
ॐ यो वै श्रीरामचन्द्र स भगवान् ये चाष्टौ लोकपाला भूर्भुवं स्वस्तस्मै वै नमो नम.॥ ३१ ॥
ॐ यो वै श्रीरामचन्द्र. स भगवान् ये चाष्टौ वसवो भूर्भुव स्वस्तस्मै वै नमो नम ॥ ३२ ॥
ॐ यो वै श्रीरामचन्द्र स भगवान् ये चैकादश रुद्रा भूर्भुव स्वस्तस्मै वै नमो नम ॥ ३३ ॥
ॐ यो वै श्रीरामचन्द्र स भगवान् ये च द्वादशादित्या भूर्भुव स्वस्तस्मै वै नमो नम.॥ ३४ ॥
ॐ यो वै श्रीरामचन्द्र. स भगवान् यच्च भूतं भव्यं भविप्यद् भूर्भुव. स्वस्तस्मै वै नमो नम ॥ ३५ ॥
ॐ यो वै श्रीरामचन्द्र. स भगवान् यश्च ब्रह्माण्डस्यान्तर्बहि- र्व्याप्नोति विराट्

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 590 स्कैन

५४८ * श्रीरामोत्तरतापनीयोपनिषद् * [ खण्ड १

(जातियाँ) तथा भू आदि तीनों लोक हैं, वे भी उन्हींके
स्वरूप हैं। उन श्रीरामको निश्चय ही मेरा बारवार नमस्कार
है। ॐ जो सुप्रसिद्ध श्रीरामचन्द्रजी हैं, वे अवश्य ही भगवान्
हैं; तथा जो मत्स्य, कच्छप आदि अवतार और भू आदि
तीनों लोक हैं, वे भी उन्हींके स्वरूप हैं। निश्चय ही उन
भगवान् श्रीरामको मेरा बारबार नमस्कार है। ॐ जो
सुप्रसिद्ध श्रीरामचन्द्रजी हैं, वे अवश्य ही भगवान् हैं, तथा
जो प्राण और भू आदि तीनों लोक हैं, वे भी उन्हींके स्वरूप
हैं। उन भगवान् श्रीरामको निश्चय ही मेरा बारबार नमस्कार
है। ॐ जो सुप्रसिद्ध श्रीरामचन्द्रजी हैं, वे अवश्य ही भगवान्
हैं, तथा जो मन, बुद्धि, चित्त, अहङ्कार—इन चार प्रकारके
अन्तःकरणोंमें अवस्थित चेतन आत्मा और भू आदि तीनों
लोक हैं, वे सब भी उन्हींके स्वरूप है। उन भगवान् श्रीरामको
निश्चय ही मेरा बारबार नमस्कार है। ॐ जो सुप्रसिद्ध
श्रीरामचन्द्रजी हैं, वे अवश्य ही

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 591 स्कैन

खण्ड १ ] * महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति * ५४९
भगवान् हैं, तथा जो आठ लोकपाल और भू आदि तीनों लोक
हैं, वे भी उन्हींके स्वरूप हैं। उन भगवान् श्रीरामको निश्चय
ही मेरा बारंबार नमस्कार है। ॐ जो सुप्रसिद्ध श्रीरामचन्द्रजी
हैं, वे अवश्य ही भगवान् हैं, तथा जो आठ वसु और भू,-
भुव. आदि तीनो लोक हैं, वे भी उन्हींके स्वरूप हैं। उन भगवान्
श्रीरामको निश्चय ही मेरा बारंबार नमस्कार है । ॐ जो
सुप्रसिद्ध श्रीरामचन्द्रजी हैं, वे अवश्य ही भगवान् हैं, तथा
जो ग्यारह रुद्र और भू आदि तीनों लोक हैं, वे भी उन्हींके
स्वरूप हैं । उन भगवान् श्रीरामको निश्चय ही मेरा बारंबार
नमस्कार है । ॐ जो सुप्रसिद्ध श्रीरामचन्द्रजी हैं, वे अवश्य
ही भगवान् हैं, तथा जो बारह आदित्य और भू आदि तीनों
लोक हैं, वे भी उन्हींके स्वरूप हैं । उन भगवान् श्रीरामको
निश्चय ही मेरा बारंबार नमस्कार है। ॐ जो सुप्रसिद्ध
श्रीरामचन्द्रजी हैं, वे अवश्य ही भगवान् हैं, तथा जो

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 592 स्कैन

५५० ⁓ श्रीरामोत्तरतापनीयोपनिषद् ⁓ [ खण्ड १
भाग जो 'नम' पद है, उसे भी पूर्णानन्दैकविग्रह परमात्म- ज्ञात होता है। वह मानो सम्पूर्ण यज्ञोंके द्वारा भगवान्‌का
स्वरूप ही जानना चाहिये। सम्पूर्ण देवता और मुमुक्षु पुरुष यजन कर लेता है। उसके द्वारा इतिहास-पुराणोंका तथा
सदा अपने हृदयमें उसको नमन करते रहते हैं। रुद्र-मन्त्रोंका लक्ष बार जप सम्पन्न हो जाता और उसका फल भी
जो श्रीरामचन्द्रके इस षडक्षर मन्त्रराज ('रां

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 593 स्कैन

॥ ॐ श्रीपरमात्मने नम ॥
अथर्ववेदीय
गोपालपूर्व ाप न्योपनिषद्
शान्तिपाठ
ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाꣳसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायूः ॥
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥
ॐ शान्तिः ! शान्तिः !! शान्तिः !!!
प्रथम उपनिषद्
श्रीकृष्णका परब्रह्मत्व, उनका ध्यान करनेयोग्य रूप तथा अष्टादशाक्षर मन्त्र
ॐ कृषिर्भूवाचक

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 594 स्कैन

५५२ * गोपालपूर्वतापनीयोपनिषद् * [ उपनिषद् २

तब उन मुनियोंने पुन. प्रश्न किया—'भगवन् ! श्रीकृष्ण-
का ध्यान करनेयोग्य रूप कैसा है ? उनके नामामृतका
रसास्वादन कैसे होता है ? तथा उनका भजन किस प्रकार
किया जाता है ? यह सब हम जानना चाहते हैं, अतः हमें
बताइये' ॥ ७ ॥
तब वे हिरण्यगर्भ ब्रह्माजी स्पष्ट शब्दोंमें उत्तर देते हुए
बोले, 'भगवान्‌का ध्यान करनेयोग्य रूप इस प्रकार है—
ग्वाल-बालका सा उनका वेष है, नूतन जलधरके समान श्याम
वर्ण है, किशोर अवस्था है तथा वे दिव्य कल्पवृक्षके नीचे
विराज रहे हैं।' इसी विषयमे यहाँ ये श्लोक भी हैं—॥ ८ व ९ ॥
सत्पुण्डरीकनयनं मेघाभं वैद्युताम्बरम् ।
द्विभुजं ज्ञानमुद्राढ्यं वनमालिनमीश्वरम् ॥
गोपगोपीगवावीतं सुरद्रुमतलाश्रितम् ।
दिव्यालङ्करणोपेतं रत्नपङ्कजमध्यगम् ॥

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 595
स्थायी लिंक
पृष्ठ 595 स्कैन

रिक्त पृष्ठ

पृष्ठ 596
स्थायी लिंक
पृष्ठ 596 स्कैन

रिक्त पृष्ठ

पृष्ठ 597 स्कैन

उपनिषद् २ ] ·· महन्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति · ५५३
भिन्न भिन्न नाममे पाँच नामवाले प्रतीत होते हैं—वास्तवमे
'कृष्ण' आदि पाँच नामोंद्वारा एक ही भगवान्‌का प्रतिपादन
होता है ॥ ४-५ ॥
तत्पश्चात उन मुनियोंने कहा—'सम्पूर्ण जगत्‌के
आश्रयभूत परमात्मा गोविन्दकी उपासना कैसे होती है ?
इसका उपदेश दीजिये ॥ ६ ॥
तब ब्रह्माजीने उन प्रसिद्ध मुनियोंमे भगवान्‌का जो
पीठ है, उसका वर्णन करते हुए कहा—पीठपर सुवर्णमय
अष्टदल कमल बनाये । उसके मध्यभाग ( कर्णिका ) मे दो
त्रिकोण लिखे, जो एक दूसरेसे सम्पुटित हों । इस प्रकार
छ कोण होंगे। इन कोणोंके मध्यभागमें स्थित जो कर्णिका
है, उसमें आदि अक्षररूप कामबीजका, जो सम्पूर्ण कार्योंकी
सिद्धिका अमोघ साधन है, उल्लेख करे । फिर प्रत्येक कोणमें
'क्लीं' बीजसहित 'कृष्णाय नमः' मन्त्रके एक एक अक्षरका
अङ्कन करे। तत्पश्चात् ब्रह्म-मन्त्र अर्थात् अष्टादशाक्षर
गोपाल विद्या एव काम-गायत्रीका यथावत उल्लेख करके

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 598 स्कैन

५५४ * गोपालपूर्वतापनीयोपनिषद् * [ उपनिषद् २
────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
उक्त आवरणोंसे परिवेष्टित श्रीकृष्णचन्द्रका तीनों इस विषयमें ये श्लोक हैं—
संध्याओंके समय ध्यान करके षोडश आदि उपचारोंद्वारा एको वशी सर्वग कृष्ण ईड्य
सदा उनका पूजन करना चाहिये । इस प्रकार पूजा करनेसे एकोऽपि सन् बहुधा यो विभाति ।
उपासकको धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष—सब कुछ प्राप्त हो तं पीठस्थं येऽनुयजन्ति धीरा-
जाता है, सब कुछ प्राप्त हो जाता है ॥ ७ ॥ स्तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् ॥ ८ ॥
────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
कमलकी कर्णिकाके निम्नभागमें—आधारशक्ति, प्रकृति, कमठ, शेष, पृथ्वी, क्षीरसागर, श्वेतद्वीप, रत्नमण्डप

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 599 स्कैन

उपनिषद् ३] * महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति * ५५५

नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनाना-
मेको बहूनां यो विदधाति कामान् ।
तं पीठगं येऽनुयजन्ति धीरा-
स्तेषां सिद्धिः शाश्वती नेतरेषाम् ॥ ९ ॥
एतद् विष्णोः परमं पदं ये
नित्योद्युक्ताः संयजन्ते न कामात् ।
तेषामसौ गोपरूपः प्रयत्नात्
प्रकाशयेदात्मपदं तदैव ॥ १० ॥
यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं
यो विद्यास्तस्मै गापयति स्म कृष्णः ।
तं ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं
मुमुक्षुर्वै शरणममुं व्रजेत् ॥ ११ ॥
ॐकारान्तरितं ये जपन्ति
गोविन्दस्य पञ्चपदं मनुं तम् ।
तेषामसौ दर्शयेदात्मरूपं
तस्मान्मुमुक्षुरभ्यसेन्नित्यशान्त्यै ॥ १२ ॥
'एकमात्र सबको वशमें रखनेवाले सर्वव्यापी भगवान्
श्रीकृष्ण सर्वथा स्तवन करने योग्य

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 600
स्थायी लिंक
पृष्ठ 600 स्कैन

५५६ * गोपालपूर्वतपनीयोपनिषद् * [ उपनिषद् ५
ध्यान मेरी ओर आकृष्ट हुआ, फिर वे दया करके गोपवेष-धारी श्यामसुन्दर पुरुषोत्तमके रूपमे मेरे सामने प्रकट हुए। तब मैने भक्तिपूर्वक उनके चरणोमे प्रणाम किया। तदनन्तर उन्होंने दयार्द्र-हृदयसे मुझपर अनुग्रह करके सृष्टि-रचनाके लिये अपने स्वरूपभूत अष्टादशाक्षर मन्त्रका मुझे उपदेश दिया और तत्काल अन्तर्धान हो गये । फिर जब मेरे हृदयमे सृष्टिकी इच्छा हुई, तब अष्टादशाक्षर मन्त्रके उन सभी अक्षरोमे भावी जगत्‌के स्वरूपका दर्शन कराते हुए वे पुनः मेरे सम्मुख प्रकट हो गये। तब मैने इस मन्त्रमे जो 'क' अक्षर है, उससे जलकी, 'ल्' अक्षरसे पृथ्वीकी, 'ई' से अग्नि तत्त्वकी, अनुस्वारसे चन्द्रमाकी तथा इन सबके समुदाय-रूप 'क्लीं' से सूर्यकी रचना की। मन्त्रके द्वितीय पद 'कृष्णाय' से आकाशकी और आकाशमे वायुकी सृष्टि की। उसके बादवाले 'गोविन्दाय' पदमे कामधेनु गो तथा वेदादि विद्याओको प्रकट किया। उसके पश्चात् जो 'गोपीजनवल्लभाय' पद है, उससे स्त्री पुरुष आदिकी रचना की तथा सबसे अन्तमे जो 'स्वाहा' पद है, उसमे इस समस्त जड़-चेतनमय, चराचर जगत्‌को उत्पन्न किया ॥ १-२ ॥

चतुर्थ उपनिषद्

गोपाल-मन्त्रके जपकी महिमा, उससे गोलोक-धामकी प्राप्ति

इन भगवान् श्रीकृष्णके ही पूजन तथा उनके ॐकारसे सम्पुटित अष्टादशाक्षर मन्त्रके ही जपमे पूर्वकालमे राजर्षि चन्द्रध्वज मोहरहित होकर आत्मज्ञान प्राप्त करके असङ्ग हो गये ॥ १ ॥
भगवान् श्रीकृष्णके उस परमधाम गोलोकको ज्ञानी एवं प्रेमी भक्तजन सदा देखते है। आकाशमे सूर्यकी भाँति वह परम व्योममें सब ओर व्याप्त तथा प्रकाशमान है। उस परम धामकी प्राप्ति पूर्वोक्त अष्टादशाक्षरमन्त्रके जपसे ही होती है, इसलिये इसका नित्य जप करे ॥ २-३ ॥

पञ्चम उपनिषद्

श्रीकृष्णका स्वरूप एवं उनका स्तवन

उक्त मन्त्रके विषयमें कुछ मुनिगण यों कहत ह—'जिसके प्रथम पद (क्लीं) से पृथ्वी, द्वितीय पद (कृष्णाय) से जल, तृतीय पद (गोविन्दाय) से तेज, चतुर्थ पद (गोपीजनवल्लभाय) से वायु तथा अन्तिम पाँचवें पद (स्वाहा) से आकाशकी उत्पत्ति हुई है, वह वैष्णव पञ्चमहाव्याहृतियो-वाला अष्टादशाक्षरमन्त्र श्रीकृष्णके स्वरूपको प्रकाशित करनेवाला है। उसका मोक्ष प्राप्तिके लिये सदा ही जप करते रहना चाहिये' ॥ १ ॥
इस विषयमे यह गाथा प्रसिद्ध है—
जिस मन्त्रके प्रथम पदसे पृथ्वी प्रकट हुई, द्वितीय पदसे जलका प्रादुर्भाव हुआ, तृतीय पदसे तेजस्तत्त्वका प्राकट्य हुआ, चतुर्थ पदसे अग्नितत्त्व आविर्भूत हुआ तथा पञ्चम पदसे आकाशकी उत्पत्ति हुई, एकमात्र उसी अष्टादशाक्षर मन्त्रका निरन्तर अभ्यास (जप) करे। उसीके जपसे राजर्षि चन्द्रध्वज भगवान् श्रीकृष्णके अविनाशी परमधाम गोलोकको प्राप्त हो गये ॥ २-३ ॥
अत वह जो परम विशुद्ध, विमल, शोकरहित, लोभ आदिसे शून्य, सब प्रकारकी आसक्ति एव वासनासे वर्जित गोलोकधाम है, वह उक्त पाँच पदोंवाले मन्त्रसे अभिन्न है; तथा वह मन्त्र साक्षात् वासुदेवस्वरूप ही है, जिस वासुदेवसे भिन्न दूसरा कुछ भी नहीं है। वे एकमात्र भगवान् गोविन्द पञ्चपद मन्त्रस्वरूप है। उनका श्रीविग्रह सच्चिदानन्दमय है। वे वृन्दावनमे कल्पवृक्षके नीचे रत्नमय सिंहासनपर सदा विराजमान रहते हैं। मै मरुद्गणोंके साथ रहकर (इन) उत्तम स्तुतियोंद्वारा उन भगवान्‌को सतुष्ट करता हूँ ॥ ४-५ ॥
ॐ नमो विश्वरूपाय विश्वस्थित्यन्तहेतवे।
विश्वेश्वराय विश्वाय गोविन्दाय नमो नम ॥ ६॥
नमो विज्ञानरूपाय परमानन्दरूपिणे।
कृष्णाय गोपीनाथाय गोविन्दाय नमो नमः ॥ ७ ॥
नम कमलनेत्राय नम कमलमालिने ।
नम कमलनाभाय कमलापतये नम ॥ ८ ॥