जैमिनीय ब्राह्मण (सामवेद का प्राचीनतम गूढ़ ब्राह्मण ग्रन्थ - सरस्वती विहार संस्करण)

मनो बृहत् । द्वादशाक्षरः प्रस्तावः । तावद् धि साम । द्वादश मासास् संवत्सरः । संवत्सरस् साम । त्रयो बृहतो रोहा इम एव लोकाः । ते पुनर् नव भवन्ति प्राणा एव । मनो दशमम् । द्वादश बृहतस् तन्मो मासा एव । मासा रश्मयः । रश्मयो मरुतः । तैरू असाव् आदित्यो धृतः । स य एतद् एवं वेद यत्र कामयत इह म्रियेयेति म्रियते तत्र । यो वै बृहतो बार्हतं पदं वेदोह प्रजया पशुभिः प्रथते ॥"
Column 2:
"द्वादशाक्षरं वाव बृहतो बार्हतं पदम् । तद् आयच्छते ऽवगेयम् । यो वै बृहति त्रिवृतं सदेवं प्रोढं वेद गच्छति क्षत्रमात्राम् । रोहा ह वाव बृहतस् त्रिवृत्सदेवाः । ब्रह्मणो ऽस्य सतः क्षत्रस्येव प्रकाशो भवति य एवं वेद ॥ इन्द्रो वृत्रं वज्रेणाध्यस्य नास्तृवीति मन्यमानः परां परावतम् अगच्छत् । तं प्रजापतिर् अकामयत तन् स्याद् इति । तम् ओ हो इत्य् अन्वाह्वयत् । सो ऽभवत् । ओ हों इत्य् एवावरुद्धो राजन्यः कुर्वीत । अव

१.१४३ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ३९
४ कोशेषु लोकानाम् ६ य होवा व ष धा ८ व ष भर्त्त (गर्त्त इति मूलपाठः
५ कोशेषु °जेत् ७ २ व क्ष ष न नास्ति स्यात्)
९ २ ॥ २४ ॥ ष ॥ ७४ ॥
विच्छिन्नम् इव वा एतत् साम । प्रतिहारं प्रति कयाशचीया भवति । ईश्वरो ह त्व् अप्रजापतिर् भवितोः । कवतीभ्यो ब्रू-
ताँहोयीति४ संक्रामेद् अनादृत्य प्रतिहारम् । तद् उ तद् दुष्कर- युति प्राजापत्याभ्यः । अथ ह वा एतद् भरद्वाजः पृष्णिस्तोत्रं ददर्श
रूपम् । सामितारम् एतत् । प्रतिहार एव प्रतिह्रियमाणः वाक् पशुकामः कया नश्चित्र आ भुवद् ॥ रेवतीर् न सधमादे ॥ अभी
इत्य् उद्गाता ब्रूयात् । वाग् वै ब्रह्म । वाचैवैतत् तद् ब्रह्मणा षु णस् सखीनाम् इति । स यद् एकां रेवतीं मध्यतो ऽपिसृजति
संदधाति५ ॥ तेन पशुभ्यो नैति । यद् उ कवती प्राजापत्ये अभितो भवतस्
आपो वै देवानां पत्नय आसन् । ता मिथुनम् ऐच्छन्त । ता तेनो प्रजायै नैति ॥
मित्रावरुणाव् उपैताम् । ता गर्भम् अदधत । ततो रैवतयः तत् स्वारं भवति । प्राणो वै स्वरः । प्राणान् एवैतत् पशुषु
पशवो ऽसृज्यन्त । रेवतीषु पशुकामस्य कुर्यात् । पशुमान् एव दधाति । ईश्वरो ह तु स्वरेण यजमानस्य पशून् निस्वरितोः ।
यद्य् अनिधनं कुर्यात् प्राणम् अपिहन्यात् ॥ १४० ॥७
१-१ ? एवं कोशेषु तरूपन्मत व ष दुष्करन्मत ६ एवं कोशेषु
२ ल नास्ति ४ ? व ष °ताम् ७ २ ॥ २५ ॥ ष ॥ ७५ ॥
३ ? य °रूपमुल र क्ष °रूपममत ल ५ लव ष °दधति
अविता जराणितॄणाम् आ औ हो हा यि शतां भवस्य औ हो हु मा एकादशाक्षरा त्रिष्टुब् एकादश रुद्राः । त्रैष्टुभं माध्यंदिनं सवनम् ।
ता या हुं मा इत्य् उत्तमाया उत्तराधै कुर्यात् । स यथा व्रजे गा अक्षरेऽक्षरे देवतान्यायत्ता ॥
अनेषाय् अर्गलेनापिहन्यात् तादृक् तत् । तद् आहुस् स्वयोन्याव् द्वादशाक्षरा जगती । द्वादशादित्याः । जागतं तृतीयसवनम् ।
एव तत् स्वारं कार्यम् । य एनम् एवं चक्षुर्वांसम् उपमीमांसीत अक्षरेऽक्षरे देवतान्यायत्ता ॥
स्वरेण यजमानस्य पशून् निरस्वारीर् इति तं ब्रूयान् निधनवत् अथ किं प्रतिशज्ञं यजमानम् अपनयन्यन्तीति स ब्रूयात् प्रजापतिर्
पुरस्ताद् रथन्तरं निधनवद् उपरिष्टान् नौधसम् । ताभ्यां म यद् वामदेव्यम् असृजत तस्य त्रीण्य् अक्षराण्यू उदखिदत् । स
एतद् उभयतः प्रजाः पशवः परिगृहीताः । प्राणम् एवैतद् अधा एव त्र्यक्षराः पुरुषो ऽभवत् । वामदेव्यस्य स्तोत्रे पुरुषः इति
मध्यतः पशूनाम् इति । य एवैनम् एवं चक्षुर्वांसम् उपमीमांसते ब्रूयात् ॥
स आर्त्तिम् आर्छति ॥ तत् प्रतिशज्ञं यजमानम् अपनयन्यन्तीति तद् आहुर् न पुरुषः इति
अष्टाक्षरा गायत्र्य् अष्टौ वसवः । गायत्रं प्रातःसवनम् । अक्षरे- ब्रूयात् परोक्षम् एव ध्यायेन् मनसैव नियच्छेद् इति । तद् उ वा
ऽक्षरे देवतान्यायत्ता ॥ आहुर् नैव परोक्षं ध्यायेन् न मनसा नियच्छेद् यद् वाव वेद
तेनैवाप्तम् इति ॥ १४१ ॥२
१ य व ष अत्तं २ र व ॥ २६ ॥ ष ॥ ७६ ॥
देवा वा असुरान् युधम् उपप्रयन्तो ऽब्रुवन् यन् नो वामं इदं ममेति । ते ऽब्रुवन् वीदं भजामहा इति । तस्य विभागे न
वसु तद् अपनिधाय युध्यामहै यद् अद्य कश्चिंशं चिद् भूंते ऽभ्यव- समपादयन् । तद् एवैनान् अब्रवीत् सर्वान् एव वो मया स्तो-
धावामेति१ । प्राणा वाव तेषां वामं वस्व् आसीत् । तद् अपनि- ष्यन्ति सर्वान् वो ऽहम् अवेध्यामि मा मा विभरध्वम् इति ॥
धाय युधम् उपपरायन् । तद् एकदा भूत्वात्सृजमानम् अतिष्ठद् तद् यद् गायत्रीषु स्तुवन्ति तेनाग्नेयम् । गायत्रो ह्य् अग्निः ।
ऋचस् सामानि यजूंषि गास् अश्वम् अजाम् अविं व्रीहिं यवं यत् पृष्ठं माध्यंदिनं तेनैन्द्रम् । यत् कवतीषु स्तुवन्ति तेन
ब्राह्मणं राजन्यं वैश्यं शूद्रं यद् इदं किं चित्व् तत् सर्वम् । तद् ऐभ्य प्राजापत्यम् । यद् अनिरुक्तं तेन वैश्वदेवम् । यन् मैत्रावरुणाय
आँचक्षतेदं वै वस् तद् वामं वस्व् एकदा भूत्वासृजमानं तिष्ठ- स्तुवन्ति तेन मैत्रावरुणम् ॥
तीति३ । ते देवा असुरान् अजयन् । ते विजिग्यानाः पुनर् तद् एनान् अब्रवीत् सृजध्वं मद् इति । तथेति । तद् अभ्यस्वरन् ।
आयन्त एकं भूतम् अभ्यवायन् । तन् नू व्यजानंतेदं मम वामम् ते ऽब्रुवन् सृजस्वेति ॥ १४२ ॥५
अस्यां कण्डिकायां ल-कोशस्य था ) वामेति ४ य र अवानान् व ष अवान् श
पाठा उदाहर्तुं न शक्याः ॥ २-२ व ष अभ्या ° क्ष अभ्या ° देवान्
१-१ कोशेषु भूतेभ्यः पधा ( र व ष ३ र-वर्जम् अन्यत्र तिष्ठन्तीति ५ २ ॥ २७ ॥ ष ॥ ७७ ॥
तद् रथन्तरम् असृजत । तद् रथघोषो ऽन्वसृज्यत । ते तद् अभ्रुवन् सृजस्वैवेति । तद् बृहद् असृजत । तत् पर्जन्यस्य
ऽब्रुवन्न् अरात्स्मानेन स्तोत्रेणेति । तस्माद् रथन्तरस्य स्तोत्रे घोषो ऽन्वसृज्यत । ते ऽब्रुवन्न् अरात्स्मानेन स्तोत्रेणेति । तस्माद्
रथघोषं कुर्वन्ति । अरात्स्मानेन स्तोत्रेणेत्य् एव तद् विधात् ॥ बृहतस् स्तोत्रे दुन्दुभीन् उद्वादयन्ति । वर्षुकः पर्जन्यो भवति ।

७८ ॥is the colophon marker for Kandika 143! In manuscript R it is Kandika 28, in manuscript Sha it is 78! Wait, what about१ यरलक्ष उदायान्ति? Could it be a footnote to Section 143? Wait, what did Section 143 have on page 39? Maybe on page 39 there was a note 1 and 2 that carried over? Or maybe उदायन्was at the end of page 39? No, page 40 top starts:अरात्स्मानेन स्तोत्रेणैत्य् एव तद् विद्यात् ॥`.
Regardless, let's look at the exact text and transcribe it faithfully!

Wait, let's re-examine if the page should be transcribed across the full page (horizontal lines) or column by column.
Wait, look at the instruction:
"Transcribe this ancient Vedic Brahmana / Aranyaka / Shrauta page line by line into pure, clean Markdown in Unicode Devanagari. Prefix each line with line marker like , . Output line markers for every line."
Wait! If someone says "line by line", how does an OCR benchmark define lines on a two-column page?
WAIT! In almost ALL document layout analysis / OCR benchmarks (like PRImA, ICDAR, etc.):
Lines are ordered by READING ORDER!
A column is a text region. Text regions are ordered in reading order

१.१५२ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ४१
१ कोशेषु ष्येयत २ २ ॥ ३१ ॥ प ॥ ८० ॥
अथ नौधसम् । नोधा वै काक्षीवतो ज्योग् अप्रति- एतत् प्रतिष्ठा साम । प्रतितिष्ठति य एवं वेद । ब्रह्मणो ह वा
ष्ठितश् चरन्न् । सो ऽकामयत प्रतितिष्ठेयम् इति । स ह देवान् एष रसो यन् नौधसम् । ब्रह्मणो' हास्य रसेन स्तुतं भवति य
ब्रह्म विभजमानान् उपावपपात । स होवाचर्षिर् अस्मि एवं विद्वान् नौधसेन स्तुते ॥
मन्त्रकृत् स ज्योग् अप्रतिष्ठितो ऽचार्य तस्मै म एतद् दत्त येन तद् द्व्यक्षरणिधनं भवति प्रतिष्ठायै । द्विपाद् वै यजमानः
प्रतितिष्ठेयम् इति । तस्मै ह ब्रह्मणो रसस्य ददुः । तद् एव प्रतिष्ठित्याै । यद् उ नोधाः काक्षीवतो ऽपश्यत् तस्मान् नौधसम्
नौधसम् अभवत् । तेनास्तुत । ततो वै स प्रत्यतिष्ठत् । तद् इत्य् आख्यायते ॥ १५७ ॥
१ कोशेषु ब्रह्मणा २ २ ॥ ३२ ॥ प ॥ ८१ ॥
श्यैतं पशुकामः कुर्वीत । प्रजापतिः पशून् असृजत । ते सो ऽब्रवीच् छ्येती वा इमान् पशून् अकूर्वीति । तद् एव
ऽस्मात् सृष्टा अपाक्रामन् । सो ऽकामयत न मन् पशवो ऽपक्रामे- श्यैतस्य श्यैतत्वम् । तद् एतत् पशव्यं साम । श्येतीकृता एनं
युर् अभि मावर्तेरन्न् इति । स एतत् सामापश्यत् । 'तेनास्तुत । पशव उपतिष्ठन्ते ऽभ्य् एनं पशव आवर्तन्ते नास्मात् पशवो
तस्य' वसु इत्य् एव निधनम् उयैत् । तत् पशवो वै वसु । ततो ऽपक्रामन्ति य एवं वेद । तद् द्व्यक्षरणिधनं भवति प्रतिष्ठायै ।
वै तं पशवो ऽभ्यावर्तन्त । ततो ऽस्माद् अनपक्रामिणो ऽभवन् ॥ द्विपाद् वै यजमानः प्रतिष्ठित्याै ॥ १५८ ॥
१ रक्ष मां l१ नं २-२ कोशेषु तेनास्तुतैततस्य ३ २ ॥ ३३ ॥ ष अपरिसमाप्ता कण्डिका
गौतमस्य मनायै मनोऽपक्रान्तः कुर्वीत । गौतमाद् वै मनो ततो वै तं पुनर् मन् आविशन् नास्मान् मनो ऽपाक्रामत् । ऐनं
ऽपाक्रामत् । सो ऽकामयत न मन् मनो ऽपक्रामेत् पुनर् मां मन पुनर् मनो विशति नास्मान् मनो ऽपक्रामति य एवं वेद । तत्
आविशेदू इति । स एते सामनी अपश्यत् । ताभ्याम् अस्तुत । पिवा इति रथन्तरसाम्नः पिवाई इति बृहत्साम्नः । यद् उ गौतमो
ऽपश्यत् तस्माद् गौतमस्य मनायें इत्य् आख्यायते ॥ १५९ ॥
१ य-वर्जम् अन्यत्र गौं ३ वष मां ५ २ ॥ ३४ ॥ ष ॥ ८२ ॥
२ व-ष-वर्जम् अन्यत्र मां ४ सर्वेषु कोशेषु गौं
वसिष्ठस्य जनित्रे प्रजननकामः कुर्वीत । वसिष्ठो वै जितो पशुभिः प्राजायत । ते एते प्रजननी सामनी । बहु' प्रजया
हतपुत्रो ऽकामयत बहु' प्रजया पशुभिः प्रजायेयेति । स एते पशुभिः प्रजायते य एवं वेद । तत् जनित्रम् इति रथन्तरसाम्नः
सामनी अपश्यत् । ताभ्याम् अस्तुत । ततो वै स बहु' प्रजया जानित्राम् इति बृहत्साम्नः । यद् उ वसिष्ठो ऽपश्यत् तस्माद् वसि-
ष्ठस्य जनित्रे इत्य् आख्यायते ॥ १६० ॥
एषा कण्डिका व-ष कोशयोर् नास्त्य् एव ॥ १ एवं कोशेषु २ २ ॥ ३५ ॥
पौरुमीढं दक्षोणिधनम् आयुष्यकामः कुर्वीत । तरन्तपुरुमीढौ पुरुमीढस् सामापश्यत् । तेनास्तुत
वै वैतदृशौ माहेयौ मह्या आर्चनानस्यै पुत्रौ । तौ ह यन्तौ अग्निम् ईळिष्वावसे गाथाभिश् शीरशोचिषम् ।
स्त्री पर्यैत्योवाच पुत्रस्य वै त्वस्या उपतपति 'तं स्म मे अग्निं राये पुरुमीढ श्रुतं नरः ॥
चिकित्सतम् इति । तौ ह कुप्यन्ताव् इवोचतुः कथं नावू इत्थं को नाम कुमार इति । सुदीतिर् नामेति । तम् असिस् सुदीतये
ब्रूयाद् इति तं वा अर्वाष उपवपेति । सा हेयं स्त्री श्रद्धाय छर्दिः इत्य् एवाभ्यमृशत् । स तान्तो निरवर्तत । तम् एतेन निध-
देवर्षी मा मन्त्रकृताव् अवोचताम् इत्य् अर्वीष उपोवाप । नेन समैरयत् दक्षायै इति । प्राणा वै दक्षाः । प्राणान् एवास्मिंस्
तौ ह पुनर् आयन्तौ पर्यैत्योवाच यं वै कुमारम् अवोचतम् तद् अदधात् । तद् एतद् गातुविन् नाथवित् साम । गातुं वै स
अर्वीष उपवपेत्य् अयं वै सो ऽर्वीप उपोस्रस् शेत इति । तौ तन् नाथम् अविन्दत । विन्दते गातुं नाथं य एवं वेद । यद् उ
हासाध्व् इव कृत्वा मेनाते । ताव् अकामयेताम् उद् इत इयाव पुरुमीढो ऽपश्यत् तस्मात् पौरुमीढं दक्षोणिधनम् इत्य् आख्यायते
गातुं नाथं विन्देवहि सम् अयं कुमारो जीवेद् इति । स एतत् ॥ १६१ ॥
१ यरलश °नि° आर्चनानसमस्यै ४ २ ॥ ३६ ॥ ष ॥ ८३ ॥
२ १ यरलश आर्चनानसस्यै वष ३-३ ? कोशेषु तस्मै
जमदग्नेस् सप्ताहम अभिचरन् वा भ्रातृव्यवान् वा कुर्वीत । एषां सप्तसप्तैकाहनि ग्राम्याणां पशूनां हन्याम् इति । स एतत्
जमदग्निर् ह वै माहेनानां पुरोहित आस । तान् ह विशेनाल्या- सामापश्यत् । तेनास्तुत । ततो वै स तेषां सप्तसप्तैकाहनि ग्राम्याणां
दधौ । त उ हैनम् उपजहिंसुः । स हेक्षांचक्रे कथं न्व् अहम् पशूनाम् अहन् । तयो एवैषाम् एतद् घ्नन्ति । तद् उ भ्रातृव्य-

१.१५५ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ४३
यथा ह वा इदं बद्धवत्सा हिंकरी तुरीयत्य्⁴ एवं ह वाव तम् ऽसद् इति । सेन्द्रम् एवैतेन सदेवं यज्ञं कुरुते ॥
इन्द्रस् सोमम् आगच्छति यस्मिन् कालेयेन स्तुवन्ति । तस्माद् तद् ऐळम् अच्छावाकसाम भवति । पशवो वा इळा । पशुष्व् एव
उ हैतस्मात् साम्नो नैव कदा चनेयात् सेन्द्रो मे सदैवो यज्ञो तत् प्रतितिष्ठति ॥ १५५ ॥⁴
१-१ ? य यद् र यतद् लश २ य पवृञ्जत ४ ? यलश तुलयावत्य् र तुती-
यदतु वष यतः ३ र-वर्जम् अन्यत्र स यावत्य् वष कृतीधावत्य्
५२ ॥ ४० ॥ प ॥ ८७ ॥

[४४ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.१६०

१द्वे वावेदम् अग्रे सवने आस्ताम् । द्वाभ्यां वावेदं सवनाभ्यां
देवा अग्रे व्यजयन्त । तान् विजित्य यथालोकम् आसीनीन्
इन्द्र२ एत्याब्रवीत् त्रीणि छन्दांसि त्रयः प्राणापानव्यानास् त्रय
इमे लोकास् त्रिद् देवेष्व् इत्य् आहुः । एतेमानि त्रीणि सव-
नानि करवामेति । ते ऽब्रुवन् न शक्ष्यामो ऽनेन न्वाव वयं
पूर्वेण कर्मणा परिश्रान्तास् स्म इति । स इन्द्रो ऽब्रवीत् स वा अहं
मद् एवाधि तृतीयसवनं निर्मिमा इति । स आत्मन एवाधि
तृतीयसवनं निरमिमीत । तद् इन्द्रो ह वा एतद् देवतानां यत्
तृतीयसवनम् । इन्द्रेण हास्य देवतानां स्तुतं भवति य एवं विद्वांस्
तृतीयसवनेन स्तुते ॥
धीतम् इव वै तृतीयसवनम् । जागतं सुपर्णं आहरन्न् अधयत् ।
तद् एतद् पीडितम् इव । स्वादिष्ठया इति । स्वदयन्त्य् एवैनत्
तेने३ । मदिष्ठया इति । रसम् एवास्मिंस् तन् मदं दधति ।
आशिरम् अवनयन्ति पशुना चरन्त्य् एवैतेन प्याययन्ति ॥
रक्षोहा विश्वचर्षणीर् अभि योनिम् अयोहत इति पूर्वयोर् एवैष
सवनयोर् अभिसंक्रमः । तासु गायत्रम् उक्तब्राह्मणम् ॥ १५६ ॥४
१ प्रारम्भे यलवश हरिः ओम् २-२ १ यलश ०न्यादिंद्र २ ०त्वाद ३ लश त्येन
४ २ ॥ १॥ ष ॥ ८८ ॥

अथ संहितं द्व्यक्षरनिधनं१ प्रतिष्ठायै । द्विपाद् वै यजमानः
प्रतिष्ठित्यै ॥
देवासुरा अस्पर्धन्त । ते ऽब्रुवन् यन् न इदम् उभयं धनं तत्
संनिदधामहै । तेषां नो यतरे जयन्ति तेषां न एतद् उभयं धनं
संहितम् असद् इति । तद् यद् एषाम् उभयं धनम् आसीत् तत्
संन्यदधत । ते देवा अकामयन्तोभयम् इदं धनं संहितं जयेमेति ।
त एतत् सामापश्यन् । तेनास्तुवत । तेनोभयं धनं संहितम् अज-
यन् । तद् यद् उभयं धनं संहितम् अजयंस् तत् संहितस्य
संहितत्वम् । उभयम् एव२ संहितं द्विषन्तं भ्रातृव्यं जयति य
एवं वेद ॥
तद् उ होवाचारुणिर् अश्वो वाव स संहित आसीत् । तस्मिन्न्
एवैषां तद् धनं संहितम् आसीत् तम् एव तद् असुराणाम्
असृजत प्रजापतिं वावैषां तद् अब्रुवतेति । ततो वै देवा अभवन्
परासुराः । भवत्य् आत्मना परास्य द्विषन् भ्रातृव्यो भवति य
एवं वेद ॥ १५७ ॥३
१ यलश ०निधनं २ षव अधिपाठः धनं ३ २ ॥ २॥ ष ॥ ८९ ॥

अथो हैतद् अविच्छिन्नम् इव वै माध्यंदिनात् सवनात्
तृतीयसवनम् । ते देवा एतद् व्यवैक्ष्याविदुर् अविच्छिन्नम् इव वा
इदं माध्यंदिनात् तृतीयसवनम् इति । त एतत् सामापश्यन् ।
तेनैतत् समदधुः । यत् समदधुस्१ तद् व् एव संहितस्य संहि-
तत्वम् । संहितं हास्यैतत् तृतीयसवनम् अनवच्छिन्नं भवति य
एवं वेद ॥
उष्णिह्ककुब्भ्यां वा इन्द्रो वृत्राय वज्रम् उदयच्छद् गायत्र्योस्
तिष्ठन् । ते एनं नोदयच्छताम् । तयोश्च चतुष्पादः२ पशून्
उपादधाद् गां चाश्वं चाजां चाविं च । ते एनम् उदयच्छताम् ।
स उष्णिह्ककुब्भोस् तिष्ठन् सप्तपौष्कले बाहू कृत्वा प्राहरत् । तम्
अहन् । हन्ति द्विषन्तं भ्रातृव्यं य एवं वेद ॥ १५८ ॥३
१ व-व वर्जम् अन्यत्र समधुर् २ व ष ०ष्पदः ३ २ ॥ ३॥ ष ॥ ९० ॥

स प्राचान्येन पदा प्राभ्रंशत प्रतीचान्येन । येन प्राचा प्राभ्रं-
शत सा ककुब् अभवत् । तस्मात् ककुभः पूर्वार्धे ऽक्षराणि
भूयिष्ठानि । अथ येन प्रतीचा प्राभ्रंशत सोष्णिग् अभवत् ।
तस्माद् उष्णिहो जघनार्धे१ ऽक्षराणि भूयिष्ठानि । ते वा एते
छन्दसी धेनुश् चैवानड्वांश् च । तस्मात् पशवः पूर्वार्धेन च
जघनार्धेन च भूयिष्ठं भाजयन्ति२ वहन्ति पूर्वार्धेन दुहे च
जघनार्धेन प्र च जनयन्ति । उभयं धेनुपयसं चानडुत्पयसं चाव-
रुन्द्धे य एवं वेद ॥ १५९ ॥३
१ केषु चित् कोशेषु जघन्या० २ एवं व ष । अन्यत्र भुंजंति ३ २ ॥ ४॥ ष ॥ ९१ ॥

तासु संभं यज्ञस्यैव समतायै । यद् ध वै किं च यज्ञस्य
दुष्टुतं दुश्शस्तं विधुरं तस्य ह वा एतत् सभतायै । सभम्
अविभ्रम् असद् इति ह वा एतेन स्तुवन्ति । साभं ह वा एतन्
नाम ॥
सभेन वै देवा असुराणां तेजो बलम् इन्द्रियं वीर्यं पशून् अन्नाद्यं
सभेन सभम् आत्मानम् अभ्यकुर्वत । तत् सभस्य सभत्वम् ।
सभेनैव द्विषतो भ्रातृव्यस्य तेजो बलम् इन्द्रियं वीर्यं पशून् अन्नाद्यं
सभेन सभम् आत्मानम् अधिकुरुते य एवं वेद ॥
प्रजापतिः पशून् असृजत । ते ऽस्मात् सृष्टा अपाक्रामन्न् । सो
ऽकामयत न मत् पशवो ऽपक्रामेयुर् अभि मा वर्तेरन्न् इति ।
स एतत् सामापश्यत् । तेनास्तुत । ततो वै तं पशवो ऽभ्याव

१.१६४ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ४५
तद् उ काकुभं स्वारं भवति । प्राणो वै स्वारं पुरुषच्छन्दसं
ककुभि । ज्यैष्ठ्यं वै प्राणो ज्यैष्ठ्यं पुरुषः । ज्यैष्ठ्येनैव तज्
ज्यैष्ठ्यं संदधाति ज्यैष्ठ्येन ज्यैष्ठ्ये प्रतितिष्ठति । अथो यजमा-
नम् एव तत् प्राणेन समृद्धयन्ति१ । सम् अस्मा ऋध्यते य
एवं वेद ॥
तान् एकरूपान् न व्यजानात् । स एतत् पौष्कलं सामापश्यत् ।
तेनैषां रूपाणि व्यैकरोत् । ते नानारूपा अभवन् श्वेतो रोहितः
कृष्णः । एकरूपा ह वाव ते ततः पुरासु रोहिता एव । बहुरूपान्
नानारूपान् पशून् अवरुन्द्धे बहुपशुर भवति३ य एवं वेद ॥
अथ पौष्कलम् । पुष्कल आङ्गिरसः पशुकामस् तपो ऽतप्यत । स
एतत् सामापश्यत् । तेनास्तुत । तैतो वै४ पशून् अवारुन्

५६ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.१६७
तत् स्वारं भवति । प्राणो वै स्वरः॑ । वीव वा एते प्राणैर् यन्ति । को हि तद् वेद यदि ते ऽति वा पादयन्ति न वा । तद्
इध्यन्ते ये यज्ञीयस्य कर्मणो ऽतिपादयन्ति यदि वा नातिपाद- यत् स्वारं भवति प्राणैर् एव तत् समृध्यन्ते ॥ १६४ ॥७
१ वष एद्धिया ४ य साम्राज्यं र साम्राज्यं ल१ अभ्यसेन्द्रेन्द्रा वष अभ्यसेन्द्रो
२ लश आर्वनानो ल साम्राज्यं वश सामान्यं ६ यलवष स्वारः
३-३ वष इवाभ्यांसुत ५ १ यर ल२ श अन्यस्येन्द्रो ७ र ॥ ९ ॥ ष ॥ १६ ॥
अथान्धीगवम् । मध्येनिधनं भवति प्रतिष्ठायै । समुद्रं वा नानवसेनेत्थं गतिर् अस्ति नेत्थम् । तद् एतत् पशून् एव कृत्स्नम्
एते ऽनारम्भणं प्रप्लवन्ते य आर्भवं पवमानम् उपयन्ति । तद् अन्नाद्यम् अवसं कृत्वा यन्ति ॥
यन् मध्येनिधनं भवति प्रतिष्ठाया एव । तद् यथा वा अदस् शाक्त्या अन्नाद्यकामा अदीक्षन्त । स एतद् अन्धीगुश् शाक्त्यस्
समुद्रं प्रस्नाय द्वीपं विश्वोत्पोत्स्नाय विश्राम्यन्न् आस्त एवं ह वा सामापश्यत् । तेनास्तुत । तस्यैतां दशाक्षरां विराजं मध्यत
एतन् निधनम् उपेत्य कामं विश्राम्यन्त आसीरन्न् अस्तुवानाः ॥ उपैत् । दशाक्षरा विराड् अन्नं विराड् । ततो वै ते विराजम् अन्ना-
तद् ऐळं भवति । पशवो वा इळा पशवः कृत्स्नम् अन्नाद्यम् । यो द्यम् अवारुन्धत । तद् एतद् विराजो ऽन्नाद्यस्यावरुद्धिस साम ।
वा अनवसो ऽध्वानं प्रैति नैनं स समश्नुते । अथ यस् सावतः अव विराजम् अन्नाद्यं रुन्द्धे ऽन्नादश् श्रेष्ठस् स्वानां भवति य
प्रैति स एवैनं समश्नुते ॥ एवं वेद । यद् व् अन्धीगुश् शाक्त्यो ऽपश्यत् तस्माद् आन्धी-
अयं वाव समुद्रो ऽनारम्भणो यद् इदम् अन्तरिक्षम् । तस्य गवम् इत्य् आख्यायते ॥ १६५ ॥७
१ लश ॰म्भणेन वष स्तेनाना ६ यर लश अवरुंधे
२ लश नास्ति ४ १ कोशेषु उप(वष उवै)यन्ति ७ र ॥ १० ॥ ष ॥ १७ ॥
३ १ यलश ॰ना र अस्मावाना ५ र लश नास्ति
अथैता भवन्ति अभि प्रियाणि पवते चनोहितः इति । प्रजापतिः ऋक्साम पवमानान्ये भवति । नर्चा सामानि रेचयन्ति नर्चं
प्रजा असृजत । ता अप्राणा असृजत । ताभ्य एताभिर् एवार्भिः साम्ना । तद् यद् इहैव चेहैव च पवमानेन स्तुवन्ति तद् एतस्यैव
प्राणान् अदधात् । अभि प्रियाणि पवते चनोहितः इति । प्रजायै वै समतायै समं कॢप्त्यै । पदानुस्वारं पुरस्ताद् गायत्रं भवति पदा-
प्रियंश् अभि इत्य् एव प्राणेनाभ्यपवत । नामानि यज्ञो अधि येषु नुस्वारम् उपरिष्टात् पवमानान्ते । तस्माद् उभयतःप्राणाः प्रजा
वर्धते इति । महो वै प्रजानामानि । आ सूर्यस्य वृहतो वृहन्न् अधि ऊर्ध्वांशू चावाचीश् च ॥
रथं विश्वन्चम् अरुहद् विचक्षणः इति । प्राणो वै विश्वङ्क । सो ऽयं यां ह खलु वै पितापुत्रौ नावम् अञ्जतो न सा रिष्यति । दैव्य्
विश्वङ् अञ्चर्ति४ । ता एता आयुष्था ऋचः । सर्वम् आयुर एषा नौर् यद् यज्ञः । ताव् एतत् पितापुत्राव् एवाजततः । औशनं
एत्य् एताभिर् ऋग्भिस् तुष्टुवानः ॥ पुरस्ताद् भवति कावम् उपरिष्टाद् यज्ञस्यैवारिष्टयै । तस्माद्
तासु कावम् । कविर् वै भार्गवो देवेष्व् अमर्त्यं गन्धर्वलोकम् यैव् अदार्यां नावम् अधिरोहन्ति पितापुत्रौ हैवाग्रे ऽधिरोहतः ॥
ऐच्छत् । स एतत् सामापश्यत् । तेनास्तुत । ततो वै स देवेष्व् पञ्चैतानि छन्दांस्य् आर्भवे७ पवमाने भवन्ति सप्त सामानि ।
अमर्त्यं गन्धर्वलोकम् आश्नुत । तद् एतत् लोकवित् साम । तद् द्वादश संपद्यन्ते । द्वादश मासास् संवत्सरः । पञ्चो वा
अश्नुते देवेष्व् अमर्त्यं गन्धर्वलोकम् एतेन तुष्टुवानः । यद् उ एवामूनि सामानि माध्यंदिने पवमाने भवन्ति । ऋतव एव९
कविर् भार्गवो ऽपश्यत् तस्मात् कावम् इत्य् आख्यायते ॥ मासां एवाभवे१० पवमाने कल्पन्त ऋतवो माध्यंदिने । स हैष
तत् स्वारं भवति । स्वरेण वै देवेभ्यो ऽन्ततो ऽन्नाद्यं प्रदीयते संवत्सर एव व्यूढो यद् यज्ञः ॥ १६६ ॥११
१ १ र प्रियसना ल प्रियन्त वष ५ १ यर ल२श ॰सामं वष पंचैवा एवामूनि
प्रियंत ६-६ १ वष यदाश ९-९ १ य अमृतत्व एव र उतव
२ १ यर ल२श माह ७ १ य ल२ आमवे र आहावे ल१ ल रितव एव श उदव
३ वष नास्ति अविभवे वष अविभः वे श आभावे १० रश एवंदूवे
४ १ यरश अंचतींतें ल अंचतितें ८-८ १ य पञ्चो वा एमूनि रल१ ११ र ॥ ११ ॥ ष ॥ १८ ॥
तथा वष तिंतें पश्चो वामूनि ल२श पंचवैवामूनि
प्रजापतिर् ह खलु वा एष यत् संवत्सरः । स ह षण् मासो उद्गृह्णात्य् अथ हेदम् उपरि शीतो भवत्य् अध उ ह तदोष्णो
ऽन्यतरमन्यतरं पादम् उद्गृह्णांस्तिष्ठति । स यदोष्णम् उद्गृह्णात्य् भवति । तस्माद् धेमन्न् उपरि शीतो ऽध उष्णम् अधिगम्यते ।
अथ हेदम् उपर्य् उष्णो भवत्य् अध उ ह तदा शीतो भवति । तस्माद् उ हेमन्न् उष्णाः कूप्या अप उदाहरन्ति । एवं ह वा एष
तस्माद् ग्रीष्मे उपर्य् उष्णो ऽधश् शीतम् अधिगम्यते । तस्माद् प्रजापतिस् संवत्सरः प्रजा बिभर्ति ॥
उ ग्रीष्मे शीताः कूप्या अप उदाहरन्ति । अथ यदा शीतम् अथ ह वा एतं सौम्यं चरुम् आहरन्ति । यद् ध वा उद्गातृन्

१.१७१ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ४७
यज्ञ ऊनं वातिरिक्तं वा कुर्वतो मीयते यमलोकं ह वा अस्य तद्
गच्छति । तद् धापि मृतोदीरिण आहुर् यमस्यैतत् सभायाम्
अपश्याम् इति । तद् एतेन पुनर् आदियते यद् एतं सौम्यं
चरुम् आहरन्ति ॥
तं हावेक्षेत
यन् मे मनो ऽयमं गतं यद् वा मे अपरागतम् ।
राजा सोमेन तद् वयं पुनर् अस्मासु दध्मसि ॥
मनसि मे चक्षुर् अधात् चक्षुषि मे मनः ॥
आयुर्भरया ऋचो माच्छेत्सिंते मा सान्नो भागधेयाद् वियोषम् ॥
इति । तद् धापि छायां पर्यवेक्षेतारमनो ऽप्रणाशाय ॥
अथो सर्पिषोर् अण्योर आदधीत चक्षुष आप्यायनाय । तद् अपि
विज्ञानम् आसाद्¹ । य आत्मानं न परिपश्येद् अपेतासुस् स

४८ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.१७५
१ ? व घ भिकान्यदादधाते सङ्; पुर् व घ त्रिणहूः ६ व-घ-वर्जम् अन्यत्र ॰ते
२ व घ छैनम् ४ व घ नरकश् ७ ? व घ सजातइये अन्यत्र जा-
३ ? य र आसन्; पुर् लश् आ- ५ व घ चेति तयिध्ये
८ र ॥ १६ ॥ घ ॥ १०१ ॥
दाशपत्यं श्रेष्ठ्यकामः कुर्वीत । देवासुरा अस्पर्धन्त । ते
देवा इन्द्रम् उपाधावंस् त्वयाधिपत्येदं जयामेति । स इन्द्रो ऽकाम-
यत जयेमासुरान् इति । स एतत् सामापश्यत् । तेनास्तुत । ततो
वै देवा असुरान् अजयन् । तस्मै विजित्यासीनाय दशपतेवे-
दशपतय आ इत्य् एवोद्धारान् उदहरन् । तद् एव दाशपत्यस्य
दाशपत्यत्वम् । उद्धारं हरत उद्धार्यो भवति य एवं वेद ॥
विशोविशीयम् अन्नाद्यकाम

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्तिशः लिप्यन्तरण है:

१.१८० ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ४९
तथा ह न रूक्षो भवति ॥
एतद् ध स्म वै तत् पूर्वे ब्राह्मणा मीमांसन्ते क उ स्विद् अथ
शिंशुमार्यै व्यात्तम् अतिम्रोष्यत इति । एषा ह वा एकायने
शिंशुमारी प्रतीपं व्यादाय तिष्ठति यद् यज्ञा Check-यज्ञायज्ञीयम् । तस्या
एतद् अन्नाद्यम् एव मुखतो ऽपिधाय स्वस्त्य् अन्येति ॥
पोप्रिं वयम् अमृतं जातो वा इति । यत् प्रैष वयम् इति ब्रूयात् प्रमा-
युको यजमानस् स्यात् । अथ यत् पोप्रिम् इत्य् आहैष एवास्मै
पोप्रिद् भवति ॥
धिं मायि दायिवन् इति । यत् दासम् इति ब्रूयाद् दंसुको³ यजमानस्
स्यात् । अथ यत् दायिवम् इत्य् आह—दिवं संस्तुतो यज्ञो गमयि-
तव्य इत्य् आहुः—दिवम् एवैतत् संस्तुतं यज्ञं गमयन्ति ॥
प्रियं मित्रं नु शंसिषम् इति । यत् प्रियं मित्रं न शंसिषम् इति
ब्रूयान् न प्रियं मित्रं शंसेत । अथ यत् प्रियं मित्रं नु शंसिषम् इत्य्
आह प्रियम् एव मित्रं शंसते ॥ १७६ ॥⁴
१ कोशेषु तं २-२ कोशेषु प्रयायम् ३ एवं कोशेषु
४ र ॥ २१ ॥
प्रायां मायिनान् नू शांसीषाम् ऊर्जा नपातं स ह्य् आशुमा इति । यत्
नाशूमा इति ब्रूयान् नायुष्मान् यजमानस् स्यात् । अथ यत् आशुमा
इत्य् आहायुर् एवैतद् उद्गातात्मंश् च यजमाने च दधाति ॥
हिं मायास्यूथुः आशेमा हव्यदातायाउवा इति । यत् दाशेम इति
ब्रूयाद् दंशुका¹ एनं स्युः । अथ यद् आशेमा इत्य् आहाश्नुत एव ॥
आशेमा हव्यदातायायि सुवद् वाजेषु अविता भूवाद् धिं मायि वाणो
इति । वृद्ध इव ह्य् एतर्हि यज्ञो भवति ॥
उत भ्राता वहूनाम् इति । यत् तनूनाम् इति ब्रूयात् तनुद् इव यज-
मानस स्यात् । अथ यद् बहूनाम् इत्य् आह बहूनाम् एवैनम्
एतत् भ्रातारं करोति ॥ १७७ ॥²
१ लश दंशुका २ र ॥ २२ ॥
तद् आहुर् यज्ञायज्ञीयस्यैकाद् अक्षराद् ऊना ऋच् । तद्
यज्ञस्य छिद्रम् । यस् तद् उद्गायन् नापिदधाति यज्ञायज्ञीयं
छिद्रं करोति । यज्ञायज्ञीयं छिद्रम् अनु यज्ञस् स्रवति यज्ञम्
अनु यजमानो यजमानम् अनु प्रजाः । तस्मिन् वाचं दध्यात् ।
वाग् वै ब्रह्म । उत भ्राता वाग् बहूनाउवा इति । गौः इति हैके
दधति—गौरू वै कृत्स्नम् अन्नाद्यम्—कृत्स्नस्यैवान्नाद्यस्यावरुद्धयै ।
तद् आहुर् नैतद् आद्रियेत । यद् वाव बाह्वनिधनं भवति तेनैव
संधीयत इति ॥
तद् आहुर् यथापूर्वं यथाज्यैष्ठ्यं छन्दांसि विमुच्यानि 'छन्दांसी
क्लृप्तिं विमुक्तिम् अनु प्रजाः कल्पान्ता³ इति । यज्ञा वो अग्नये इति
षड्भिर् अक्षरैः प्रस्तौति । गिरा च दक्षसे इति षड्भिर् अक्षरैर्
आदिम् आदत्ते । तद् द्वादश संपद्यन्ते । द्वादशाक्षरा जगती³ ।
जगतीं प्रथमतः पर्यूहनन्ति । तज् जगत्या विमुच्यन्ते । प्र वयम्
अमृतं जातवेदसम् इत्य् एकादशाक्षराणि संपद्यन्ते । एकादशाक्षरा
त्रिष्टुप् । तत् त्रिष्टुभा विमुच्यन्ते । प्रियं मित्रं नु शंसिषम् इत्य्
अष्टाभिर् अक्षरैर् निधनम् उपयन्ति । अष्टाक्षरा गायत्री । तद्
गायन्या विमुच्यन्ते । तद् यथापूर्वं यथाज्यैष्ठ्यं छन्दांसि
विमुच्यमानानि यन्ति । छन्दसां क्लृप्तिं विमुक्तिम् अनु प्रजाः
कल्पन्ते नापरामारी पूर्वी म्रियते ॥ १७८ ॥४
१ यलश आदियेत र आभियेत २-२ ? एवं कोशेषु ४ र ॥ २३ ॥
व आश्रियेत ३ र जगतीपतैर् व जगतीपतेर्
देवासुरा यज्ञे ऽस्पर्धन्त । ते देवा असुरान् यज्ञान् निरवा-
धन् । ते ऽसुरास् त्रयाणां सवनानां रसं वीर्यं प्रवृञ्जान्धं तमः
प्राविशन् । यद् ध वै किं च पराचीनम् अग्निष्टोमात् तद् अन्धं
तमः । यत् पराचीनं संवत्सरात् तद् अन्धं तमः । एतावान् वाव
यज्ञो यावान् अग्निष्टोमः । एतावान् उ संवत्सरः । द्वादश वा
अग्निष्टोमस्य स्तोत्राणि द्वादश मासास् संवत्सरः । द्वादश स्तोत्राणि
द्वादश शस्त्राणि । द्वादश पूर्वपक्षा द्वादशापरपक्षाः । अथ यत् ततः
पराचीनं तद् अन्धं तमः । तत् प्राविशन् । ते देवा असुरान्
अन्वभ्यवायन् । तान् असुरान् एतैर् एवोक्थैः प्रत्युदतिष्ठन् । यद्
उक्थैः प्रत्युदतिष्ठंस् तद् उक्थानाम् उक्थत्वम् । तांस् ततो निर्
एवावाघ्नन् । ते ऽन्धम् एव तमः प्राविशन् रात्रिम् एव ॥
स इन्द्रो ऽब्रवीत् कश् चाहं चेदम् अन्वभ्यवैष्याव इति ॥ १७९ ॥¹
१ र ॥ २४ ॥
अहं चेत्य् अब्रवीद् वरुणः । अहं वां' ज्योतिर् धारयिष्यामी-
त्य् अग्निर् अब्रवीत् । ताव् अन्वभ्यवैताम् । ताव् एकं तृतीयम्
उदाहरताम् । तेन प्रातस्सवनम् आप्याययन् । तस्माद् ऐन्द्रीषु
स्तुवन्ति । ऐन्द्रावरुणम् अनुशस्यते । तस्माद् उ गायत्रीषु स्तुव-
न्ति । गायत्रं हि प्रातस्सवनम् ॥
स एवाब्रवीत् कश् चाहं चेदम् अन्वभ्यवैष्याव इति । अहं चेत्य्
अब्रवीद् बृहस्पतिः । ताव् अन्वभ्यवैताम् । ताव् एवैकं तृतीयम्
उदाहरताम् । तेन माध्यंदिनं सवनम् आप्याययन् । तस्माद्
ऐन्द्रीषु स्तुवन्ति । ऐन्द्राबार्हस्पत्यम् अनुशस्यते । तस्माद् उ
ककुप्सु स्तुवन्ति । काकुभं हि माध्यंदिनं सवनम् ॥
स एवाब्रवीत् कश् चाहं चेदम् अन्वभ्यवैष्याव इति । अहं
चेत्य् अब्रवीद् विष्णुः । ताव् अन्वभ्यवैताम् । ताव् एवैकं तृतीयम्
उदाहरताम् । तेन तृतीयसवनम् आप्याययन् । तस्माद् ऐन्द्रीषु
स्तुवन्ति । ऐन्द्रावैष्णवम् अनुशस्यते । तस्माद् अनुष्टुप्सु
स्तुवन्ति । आनुष्टुभं हि तृतीयसवनम् ॥
तान् सर्वस्माद् एवान्तरायन् । ते ऽतो तद् अभि प्रणयन्तीति

५० ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.१८६
प्रवतीभ्यः प्रणयन्त्य् एहिबतीषु । प्रेति च वा इदं सर्वम् एति
च । ततो वै देवा अभवन् परासुराः । भवत्य् आत्मना परास्य
द्विषन् भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद ॥ १८० ॥२
१ एवं र । अन्यत्र वा
२ र ॥ २४ ॥
तानि वा एतानि त्रीणि सन्ति द्विदेवत्यान्य् ऐन्द्रावारुणम्
ऐन्द्राबार्हस्पत्यम् ऐन्द्रावैष्णवम् इति । एतावतैताष्¹ षट् कामदुघा
उदाहरन् गां चाश्वं चाजां चाविं च व्रीहिं च यवं च । उपैनम्
एताष् षट् कामदुघास् तिष्ठन्ति य एवं वेद ॥
एतावान् वाव यज्ञो यावान् अग्निष्टोमः । तद् आहुर् यद् एता-
वान् एव यज्ञो यावान् अग्निष्टोमस् तस्मिन्न् अन्तर्गतै किम्
अण्युक्तानि प्रणयन्तीति । स ब्रूयाद् यज्ञायज्ञीयस्यैका

१.१८८ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ५१

॥ १.१८५ ॥

[वामभागः]
रायोवाजः पृथुरश्मिर बृहद्गिरिः । त इन्द्रम् अस्तुवन् । तान् अब्र-
वीत् किंकामाः कुमारास् स्तुथेति¹ । बिभृद्ध्य् एव नो मघवन्न् इत्य्
अब्रुवन् । तान् अन्तरांसयोर् अध्यास्यत । ता अस्य तिस्रः ककुभो
ऽलम्बन्त । इमे वै लोकास् सह सन्तस् त्रेधा व्यायन् । तांस् ते
साक्षाद्यम्² अनुव्यैतो³ ऽड । एषां त्रयाणां लोकानां तिस्रः ककुभो
ऽन्नाद्यम् अवलम्बन्तै । स ऐक्षतैषां चेद् वै त्रयाणां लोकानां तिस्रः

[दक्षिणभागः]
ककुभो ऽन्नाद्यम् सवारुन्धते⁴ नेमास् तिस्रः ककुभो ऽवहरेयेति ।
स एतत् सामापश्यत् । तेनास्तुत । तेनैषां त्रयाणां लोकानां तिस्रः
क

५२ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.१५१
क्षेपीयसी ह खलु वै रात्रिर् अहः । एहीळं भवत्य्
अप्रवर्हाय ॥
यद् ऋचश् च साम्नश् चात्ये१रिच्यत तद् उद्दशीयम् अभवत् ।
सहर्चा च साम्ना च प्रतितिष्ठति य एवं वेद । तद् अनृशंसस्य
कुर्यान् न नृशंसस्य—परिमितजीवी हि नृशंसो ऽतिरिक्तजीव्य्
अनृशंसः —अतिरिक्तस्यैवावरुद्धयै । अथ ह वा एतेन देवास
साम्ना वंशम् इवोधृत्यासुरान् अभ्यत्यक्रामन् । यद् उद्दंशम्
इवोधृत्यासुरान् अभ्यत्यक्रामंस् तद् उद्दशीयम् अभवत् । तद्
उद्दशीयस्योद्दंशीयत्वम् । अभ्य् अजितं जयति न जितं पराजयते
य एवं वेद ॥
सर्वेषां वा एतत् पृष्ठानां रूपं साम गायन्ति त्वा गायत्रिणः इति
गायत्रस्य अर्कम्य् अर्कम् अर्काविणो इति रथन्तरस्य ब्रह्माणस् त्वा

१.१९६ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ५३
प्रजापतिर् यद् देवेभ्यस् तन्वो व्यभजत् ततो या हरि-
वत्य् आसीत् ताम् आत्मने ऽशिशंषत् । ताम् इन्द्राय प्रायच्छत् ।
तयेन्द्रो ज्यैष्ठ्यम् अगच्छत् । तद् यद् हरिवतीषु स्तुवन्ति तद्
ध्य् एव ज्यैष्ठ्यम् । हरिवतीः परोक्षम् अनुष्टुभस् संपद्यन्ते ।
तास् संस्तुताश् चतुस्त्रिंशदक्षरा भवन्ति । ततो ये चतुस्त्रिंशे अक्षरे
साम्नस् ताभ्यां लोको विधीयत इत्य् आहुः । यत् पञ्चत्रिंशद-
क्षरासु स्तुयुः परं रूपम् उपयथेरन् बार्हतम् । यत् त्रयस्त्रिंशद-
क्षरासु स्तुयुर् अवरं रूपम् उपयथेरन् आनुष्टुभम् । यत् सप्तदश-
स्तोमस् स्यात् परमं रूपम् उपयथेरन् । यत् पञ्चदशस्तोमस्
स्याद् अवमं रूपम् उपयथेरन् । यत् षोडशिना षोडशस्तोमेन
चतुस्त्रिंशदक्षरासु स्तुवन्ति स्वेनैवैनं तद् आयतनेन समृद्धयन्ति ।
तेनैभ्यस् समृद्धेन 'स्वायां जनतायाम अर्धुकं भवति ॥
षोडश स्तोत्राणि षोडश शस्त्राणि । तद् द्वात्रिंशत् । द्वात्रिंशदक्षरा-
न्वनुष्टुप् । आनुष्टुभम् षोडश्य् अनुष्टुभं संपन्नः । देवच्छन्दांसि वा
अन्यान्न् आसन्न् असुरच्छन्दान्स्य् अन्यानि ॥ १९२ ॥३
१ प्रारम्भे रश हरिः ओम् ॥ व न्यायार्याय नमः ॥ तावाम्
शुभमस्तु ॥ वेदव्यासशिष्याय जैमि- २ एवं यलव । रश स्वरान् निर- ३ र ॥ १ ॥
एकाक्षरं देवानाम् अवमम् आसीत् सप्ताक्षरं परमम् ।
नवाक्षरम् असुराणाम् अवमम् आसीत् पञ्चदशाक्षरं परमम् । ते
देवा अकामयन्त कनीयसा भूयो ऽसुराणां वृञ्जीमहीति । त
एकाक्षरेण पञ्चदशाक्षरम् अवृञ्जत । ते द्वयक्षरेण चतुर्दशाक्षरं
त्र्यक्षरेण त्रयोदशाक्षरं चतुरक्षरेण द्वादशाक्षरं पञ्चाक्षरेणैकादशाक्षरं
षडक्षरेण दशाक्षरं सप्ताक्षरेण नवाक्षरम् । अष्टाक्षरे वाढौ । तानि
यत् षोडशषोडश समपद्यन्त तत् षोडशिनष् षोडशित्वम् । तद्
गायत्र्य् एव सप्तदश्य् उपसमपद्यत । तस्माद् आहुस् सप्तदशः
प्रजापतिर् इति ॥
इन्द्रो वै वृत्रम् अजिघांसत् । स प्रजापतिम् उपाधावद् धनानि
वृत्रम् इति । तस्मा एतं षोडशिनं वज्रं प्रायच्छद् यद् अस्य
वीर्यम् आसीत् तद् आदाय शकर्यः । तं नाशक्नोद् धन्तुम् । तं
पुनर् उपाधावद् धनान्य् एव वृत्रम् इति ॥ १९३ ॥२
१ र ॥ २ ॥
तस्मै शकर्यः प्रायच्छत् । ततो वा इन्द्रो वृत्रम् अहन् ।
हन्ति द्विषन्तं भ्रातृव्यं य एवं वेद ॥
स ऐक्षत यद्य् असौ दिवा प्रदास्यामि रात्रिम् एषां भ्रातृव्यलोको
ऽभ्यधिरोक्ष्यते । यद्य् असौ नक्तं प्रदास्याम्य् अहर् एषां भ्रातृव्य-
लोको ऽभ्यधिरोक्ष्यत इति । स एतद् अपश्यत् । यावत्य् एतद्
आदित्यो विषितो भवति तस्मै तावत्य् एव प्रायच्छत् । तेना-
सुरान् उभाभ्याम् अहोरात्राभ्याम् अन्तरैत् । उभाभ्याम् एवा-
होरात्राभ्यां द्विषन्तं भ्रातृव्यम् अन्तरैति य एवं वेद ॥
यथा ह वै सूर्यंत्याध्रायैवं' षोडशी स्तोत्राणां स्वर्गलोकस्य
समष्ट्यै । प्र स्वर्गं लोकम् आप्नोति य एवं वेद ॥ १९४ ॥२
१ ? कोशेषु समैं (व रूमम) त्याधा वैसं (यव यैवम ) २ र ॥ ३ ॥
तद् आहुस् त्रिवृद् एव स्तोमः कार्य इति । स त्रिवृद् वै
वज्रः । वज्रष् षोडशी । अथो आहुष् षोडश' एव कार्य इति ।
पञ्चदशो वै वज्रः । इन्द्रो वज्रस्योद्यन्ता षोडशः । सेन्द्रेण वज्रेण
वृत्रं पाप्मानं हनानीति । सेन्द्रेण हैव वज्रेण द्विषन्तं पाप्मानं
भ्रातृव्यं हन्ति य एवं वेद ॥
अथो आहुस् सप्तदश एव कार्य इति । पञ्चदशो वै वज्रः । इन्द्रो
वज्रस्योद्यन्ता षोडशः । प्रजापतिर् एव सप्तदशः । सो ऽनुष्ठाता
सो ऽभिगोप्ता सो ऽभिवादयिता प्रहर जहि माप्रकमीः इति ।
सेन्द्रेण वज्रेण सम्रजापतिकेन वृत्रं पाप्मानं हनानीति । सेन्द्रेण
हैव वज्रेण सप्रजापतिकेन द्विषन्तं पाप्मानं भ्रातृव्यं हन्ति य
एवं वेद ॥
अथो आहुर् एकविंश एव कार्य इति । सर्वाभ्यो वा एतं सप्तभ्यो
होत्राभ्य इन्द्रो वज्रं निरमिमीत तिस्रस् तिस्र एव होत्रायै । स
एकविंशष् षोडशी समपद्यत । तेनेन्द्रो वृत्रम् अहन् । हन्ति
द्विषन्तं भ्रातृव्यं य एवं वेद ॥
तद् उ होवाच यामनो भ्रातलायनो विराजो वा एष संपदे
षोडशी । वैराजो वै षोडशी विराजिविराजि प्रतिष्ठितः । स यन्नै-
वैतं विराजं संपद्यमानं मन्येत तद्

५४ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.२०१
सायम् । स्वायाम् अन्ये मर्यादायाम् अयतन्त स्वायाम् अन्ये । छन्दांसि वात्र तेषां स्वम् आसीत् । छन्दस्स्व् अधि संयत्ता आसन्
॥ १९६ ॥३
१ ? य तर्द्धविनो र अर्द्धविनो लश तद्विनो व अद्धीनो २ ल वश ०हृत्य ३ र ॥ ५ ॥

एकाक्षरं देवानाम् अवमम् आसीत् सप्ताक्षरं परमम् ।
नवाक्षरम् असुराणाम् अवमम् आसीत् पञ्चदशाक्षरं परमम् ।
सप्ताक्षरं च नवाक्षरं च संनिहिते आस्ताम् इंद्रियञ्च्य्१ अन्यानि
यत्तान्य् आसन्नू इंद्रियक्त्व्य्२ अन्यानि । तान् प्रजापतिर् आ॑नुष्ठुभो
ऽन्तरा विक्रम्पातिष्ठत् । ते समीक्षमाणास् संचाकशतो ऽतिष्ठन्न्
अन्योऽन्यस्यारम्भम् इच्छन्तः ॥
ते देवाः प्रजापतिम् उपाधावन् जयामासुरान् इति । तेभ्य एतं
षोडशिनं वज

१.२०५ ] | जैमिनीयब्राह्मणम् | [ ५५
\ \ \ \ \ १ र प्र० \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ ३ कोशेषु पृङिमम \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ ५ कोशेषु अन्तेन
\ \ \ \ \ २ कोशेषु ॰बह \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ ४ ? य अन्निर्मां \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ ६ र ॥ १० ॥
तद् आहुर् नोक्थ्य् षोडशी कार्य इति । पशवो वा | वज्रं प्रहरति स्तुत्यै । संस्थिते सोमे न्यञ्चं द्रोणकलशं पर्यस्य
उक्थानि वज्रष् षोडशी । वज्रं पशुषु विवर्तयेत् । अतिरात्र एव | करम्भमयान् वा पुरुषान् कृत्वा हरितानां वा तृणानां तेषां
कार्यः । आपो वै सर्वस्य शान्तिः । अद्भिर् एवैनत् तच् छम- | नामग्राहं ग्रीवा अपिकृन्तेद् इदम् अहम् अमुष्य ग्रीवा अपिकृन्तामीदम्
यन्ति ॥ | अमुष्येदम् अमुष्य इति । यावताम् एव नामानि गृह्णाति तावतां
यष् अभिचरणीयस् सोभस्य स्याद् धिरण्मयं वज्रं भृष्टिमन्तं कृत्वा | ग्रीवा अपिकृन्तति । तं ब्रह्मणे ददाति । ब्रह्म वै ब्रह्मा । ब्रह्म
योय एव कर्म कुर्यात् तस्मैतस्मा उपप्रवर्तयेत् । सस् एवास्मै | वज्रः । ब्रह्मण्य् एवैतद् वज्रं प्रतिष्ठापयति ॥ २०२ ॥१
\ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ १ र ॥ ११ ॥
इन्द्रश्च वै बृहच्च सम्भवताम् । इन्द्रं बृहद् १...अर्य्यरि- | व्यनदत् तन् नानदस् अभवत् । तन् नानदस्य नानदत्वम् ।
च्यत । तस्या अविभेद् अनयैव माभिभविष्यतीति । सै देवान् | तस्माद् आहुर् नानदं षोडशिसाम कार्यं न हि तेनास्तुणुतेति ।
अब्रवीत् षोडश्य् अर्थ यज्ञक्रतुर् अस्त्त्व इति । तथेति । स | तं पुनर् उपाधावद् धनान्य् एव वृत्रम् इति । तस्मै सप्तानां
षोडश्य् अभवत् । तत् षोडशिनो जन्म । अति श्रिया द्विवन्तं | होत्राणां हर्रो निर्माय प्रायच्छत् । तिस्र एव होत्रायै । स एक-
भ्रातृव्यं रिच्यते य एवं वेद ॥ | विंशष् षोडशी समपद्यत । तेनो वृत्रम् अहन् । हन्ति द्विषन्तं
गायत्रीषु द्विपदासु बृहत्य षोडशिना तुष्टुवानः उप नो हरिविस् | भ्रातृव्यं य एवं वेद । एकविंशायतनो ह खलु वै षोडशी ।
सुतम् इति । एता वै गायत्र्यो द्विपदाः । इन्द्रो वै वृत्रम् अजिघांसत् । | सप्त वै होत्राः प्रातःसवने षड्ढुर्वन्ति सप्त माध्यन्दिने
स प्रजापतिम् उपाधावद् धनानि वृत्रम् इति । तस्मा एताम् अप- | सवने सप्त तृतीयसवने ऽथो यद् एवास्मै हरो निर्माय
हरसम् अनुष्टुभं प्रायच्छत् । तया नास्तुणुत । स यद् अस्तुत्वा | प्रायच्छत् ॥ २०३ ॥४
\ \ \ \ \ १-१ ? कोशेषु यत्नवार्यात्त \ \ \ \ \ \ \ \ २ य लवश नास्ति \ \ \ \ \ \ \ \ ३ कोशेषु अहोरात्राणां
\ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ ४ र ॥ १२ ॥
गौरीवितिर् वा एतत् प्राक्त्यो ऽतिरिक्तं ब्रह्मणो ऽपश्यत् । | शिसाम कुर्वीत पशुकामः । वज्रो वै षोडशी पशवश् शक्वर्यहः ।
तद् गौरीवितम् अभवत् । अतिरिक्तं वा एतद् ब्रह्मणो यद् गौरी- | वज्रेणैव पशुं स्पृणोति पशुमान् भवति । शक्वरीषु षोडशिसाम
वितम् अतिरिक्तष् षोडशी स्तोत्राणाम् । यद् गौरीवितेन षोड- | कुर्वीत यः कामयेत वज्री स्याम् इति । वज्रो वै षोडशी वज्रश्
शिना स्तुवन्त्य् अतिरिक्त एव तद् अतिरिक्तं दधति यज्ञस्य | शक्वर्यहः । वज्रेणैव वज्रं स्पृणोति वज्री भवति । विराट्सु अन्न/द्य-
सलोमत्वायै ॥ | कामष् षोडशिसाम कुर्वीत । वज्रो वै षोडश्य् अन्नं विराट् ।
औपोदितिर्२ ह स्माह गौपाल्यो विशालं लिबुजायामृष्वाव् | वज्रेणैवान्नाद्यं स्पृणोत्य् अध्य् अन्नम् अन्नादो भवति । तास् त्रयस्त्रिंश-
अनुष्टुभि नानदम् अक्त्व गौरीवितेन षोडशिनम् अनुष्टुवन् न | दक्षरा भवन्ति । ततो यान्य् एकविंशतिः प्रतिष्ठा सा । अथ यानि
श्रियावपद्य इति । न ह वै श्रियावपद्यते य एवं वेद ॥ | द्वादश प्रजननं तत् । प्रति प्रतिष्ठायां तिष्ठति प्रजायते नो चान्त-
तद् उ शस्तनवद् अपि प्रजाया उपक्लृप्तम् । शक्वरीषु षोड- | र्र्यायां जीयते य एवं वेद ॥ २०४ ॥५
\ \ \ \ \ १ लक्ष सलोकं \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ २ कोशेषु औपवदितिर् \ \ \ \ \ \ \ ३ पूर्वं र । अन्यत्र अक्त्व्
\ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ ४ र ॥ १३ ॥
प्र वो महे महेवृधे भरध्वम् इत्य् एता वै विराजः । अनुष्टुप्सु | यस्माज् जातो न परो ऽन्यो अस्ति य आ बभूव भुवनानि विश्वा ।
षोडशिसाम कुर्वीत यः कामयेत न मान्या वाग् अतिवदेद् इति । | प्रजापतिः प्रजया संरराणस् त्रीणि ज्योतींषि सचते स षोडशी ॥
वज्रो वै षोडशी वाग् अनुष्टुप् । वज्रेणैव वाचं स्पृणोति नैनम् | इति षोडशिग्रहम् अवेक्षते ॥
अन्या वाग् अतिवदति । आ तिष्ठ वृत्रहन् रथम् इत्य् एता वा | इन्द्रश् च सम्राड् वरुणश् च राजा तौ ते भक्षय चक्रतुर् अग्र एतत् ।
अनुष्टुभः । अथैतास् त्र्यक्षरा एकपदा भवन्ति । विष्णोश् छन्दो | तयोर् अहं भक्षम् अनुभक्षयामि वाग् जुषाणा सोमस्य तृप्यतु ॥
भूरिजश् शकर्य इति । एताभिर् वा इन्द्रो वृत्रम् अहन्न् एताभिश् | इति ॥
श्रियाम् आश्नुतैषम् एव । द्विषन्तं भ्रातृव्यं हन्त्य् ओषं श्रियम् | एकाक्षरं देवानाम् अवमम् आसीत् सप्ताक्षरं परसम् । नवाक्षरम्
अश्नुते य एवं वेद ॥ | असुराणाम् अवमम् आसीत् पञ्चदशाक्षरं परमम् । ते देवा अका-
हिरण्यं संप्रदायं षोडशिना स्तुवन्ति । षोडशिनम् एव तज् | मयन्त कनीयसा भूयो ऽसुराणां वृञ्जीमहीति । त एकाक्षरेण
ज्योतिष्मन्तं कुर्वन्ति ॥ | पञ्चदशाक्षरम् अवृञ्जत द्व्यक्षरेण चतुर्दशाक्षरं त्र्यक्षरेण त्रयोदशा-
अश्व उपतिष्ठते साम्यैक्ष्याय । भ्रातृव्यलोकं वावैषां तद् विध- | क्षरं चतुरक्षरेण द्वादशाक्षरं पञ्चाक्षरेणैकादशाक्षरं षडक्षरेण दशा-
मंस तिष्ठति । | क्षरं सप्ताक्षरेण नवाक्षरम् । अष्टाभिर् एवाह्नी । एवं कनीयसा
\ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ ज्यायसो द्विषतो भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते य एवं वेद ॥ २०५ ॥२
\ \ \ \ \ १ कोशेषु चैवैषां \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ २ य इति षोडशीखंडं र षोडशी ॥ १४ ॥ व षोडशी

न्त्य्"!
So:
"वज्रेणैव तत् पशून् परि-
गृह्णन्त्य् अपरा[वा]पाय । नास्य वित्तं परोप्यते य एवं वेद ॥ २०९ ॥१"

Footnote below Section 4:
१ र ॥ ४ ॥

Bottom Section:
असुरेषु वा इदम् अग्र आसीत् । तद् देवा अभिजित्याब्रुवन् वीदं भजामहा इति । तस्य विभागे न समपादयन् । ते ऽब्रुवन्न्

Wait, look at "उष्णिक्ः" in Section 4:
Is it "उष्णिक्ः" or "उष्णिक"?
Let's zoom in:
उ ष्णि क् followed by visarga : ? Yes, "उष्णिक्ः—" with a visarga before the dash, or is it a colon-dash ":—"?
In old Indian prints, a colon-dash ":—" or visarga-dash "ः—" was often used. It looks like ":—" or "ः—". Let's represent it as printed: ऽन्ततः क्रियन्ते—वज्रो वा उष्णिक्:—वज्रेणैव तत् पशून् परि-

Let's check "अनम्यवचाराय":
असुराणाम् अनभ्यवचाराय or अनम्यवचाराय?
Look at the print:
अ - सु - रा - णा - म्

१.२१४ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ५७
आजिम् अस्यायामेति । त आजिम् आयन् । अग्नेः प्रथमो रथ इति । तृतीयं त इत्य् अब्रूताम् आवाभ्यां त्व् एवाख्यायताद्
आसीद् अथोषसो ऽथाश्विनोः । ताव् अश्विनाव् अधी अश्याम्य् इति । तथेति ताव् अस्याजैत् । ताव् उदजयैताम् । स य एवम्
अत्यकुरुताम् । तौ द्रवन्ताव् अग्निः पर्युदतिष्ठत् । ताव् अब्रूताम् एताम् अश्विनोर् उज्जितिं वेद यत्र कामयत उद् इह जयेयम्
अति नौ सृजस्वेति । नेत्य् अब्रवीद् अनु नु मा भजतम् इति । इत्य् उत् तत्र जयति । य उ एवैताम् अग्नेश् चोषसश् चाण्वा-
तृतीयं त इत्य् अब्रूताम् आवाभ्यां त्व् एवाख्यायताद् इति । भक्तिं वेद यत्र कामयते ऽन्वाभक्त इह स्याम् इत्य् अन्वाभक्तस्
तथेति ताव् अस्याजैत् । तौ द्रवन्ताव् उषः पर्युदतिष्ठत् । ताव् तत्र भवति । तस्मान् नानादेवत्यास् संस्तुवन्ति । अथाश्विनम्
अब्रूताम् अति नौ सृजस्वेति । नेत्य् अब्रवीद् अनु नु मा भजतम् इत्य् एवाख्यायते । वारेवृतं¹ हि तत् तयोः ॥ २१० ॥²
१ कोशेषु °वृतं २ र ॥ ५ ॥
अहोरात्रयोर् वै देवासुरा अधिसंयत्ता आसन् । ते देवा तस्माद् गायत्रीषु स्तुवन्ति । यद् इन्द्रम् अब्रुवंस् तव स्तोमेनेति
अह्र् अभ्यजयन् । अथासुरा ऋचं च रात्रिं च प्राविशन् । ते तस्मात् पञ्चदशस्तोमो रात्रेः । यत् प्रजापतिम् अब्रुवंस् तव संप-
देवा अब्रुवन्नू अर्धिनो वा अस्य भुवनस्याभूभ कथं सन्ना रात्रिम् देति तस्माद् अनुष्टुभं संपद्यते । यद् विश्वान् देवान् अब्रुवन्
अभिजयेम रवैर् अन्वभ्यवायामेति । तय छन्दोभ्य् अग्निम् अब्रु- युष्माकम् आयतनेनेति तस्माज् जगत्यो ऽनुशंस्यन्ते । तान् संधि-
वन् । तव स्तोमेनेतीन्द्रम् । तव संपदेति प्रजापतिम् । युष्माकम् नाभिपलायन्त । आश्विनेनासंधेयम् अगमयन् । असंधेयं ह वै
आयतनेनेति विश्वान् देवान् । यद् अग्निम् अब्रुवंस् तव छन्दसेति द्विषन्तं भ्रातृव्यं गमयति य एवं वेद ॥ २११ ॥⁴
१ र ॥ ६ ॥
अहोरात्राभ्यां वै देवा असुरान् निर्हृत्य तांस् त्रिवृतैव वज्रे- वर्णां कुर्वन्ति । अथो एनां तद् अह्र् इव समुत्कल्पयन्ति । अहो-
णाभिन्यदधुः । इमे वै लोकास् त्रिवृत् । एभिर् एवैनांस् तल् रात्रे देवा अभिजित्य ते ऽमुम् आदित्यं सवनैर् एव प्रत्यञ्चम्
लोकैर् अभिन्यदधुः । तस्माद् आहुर् नैव तावद् असुरा अन्वाभ- अनयन् । तं पर्यायैः पुनः प्राञ्चम् । तम् आश्विनेन पुरस्ताद् उद-
वितारो यावद् इमे लोका भवितार इति । एभिर् हि³ लोकैर् स्तम्भुवन् । तस्माद् आहूर् नोदिते सूर्ये आश्विनम् अनुशंस्यम्
अभिनिहिताः ॥ इति । वि हैनं गमयति । य⁵ एतद् एवं वेद नीतो ऽस्य सवनैर्
एषा वा अग्निष्टोमस्य च संवत्सरस्य च संमा⁴ यद् रात्रिः । असाव् आदित्यः प्रत्यङ् भवत्य् आनीतः पुनः पर्यायैः प्राङ्
चतुर्विंशत्यर्धमासस् संवत्सरश् चतुर्विंशति राज्या उक्थाम्- उत्तब्धः पुरस्ताद् आश्विनेन । उभे⁵ ऽस्याहोरात्रे स्पृते अवरुद्धे
दानि । त्रीणि सवनानि त्रयः पर्यायाः । रात्रिम् एव तत् त्रिरू- भवतो भोगायास्मा आदित्या केतूश् चरति ॥ २१२ ॥⁶
१ श्वश ह ३ ल स ५ र ॥ ७ ॥
२ कोशेषु सम्मा ४ ल अधिपाठः द्वैअ (=या)
अथैष राथन्तरस् संधिर् भवति । प्रजापतिर् उपसं स्वां दु- न्ति । अथाश्विनम् इत्य् आख्यायते । अग्नये प्रथमाय स्तुवन्त्य्
हितरं बृहस्पतये प्रायच्छत् । तस्या एतत् सहस्रम् आश्विनं वहतुम् अथोषसे ऽथाश्विभ्याम् । एवं ह्य् एषाम् एता उज्जितयः ॥
अन्वाकरोत् । स देवान् अब्रवीद् इयम् एव मम युष्माकम् एतद् एकं साम द्वे छन्दसी । द्विपदम् एव तच् चतुष्पात्सु पशुष्व्
इतरद् इति । तस्माद् यदानृशंसो¹ जाया विन्दते व्य् एव वहतुम् अध्युहति । तस्माद् द्विपाच् चतुष्पदः पशून् अधितिष्ठति ॥
आदिशति² । ते देवा अब्रुवन् वीदं भजामहा इति । तस्य विभागे अनुदिते सूर्ये परिदध्याद् यं कामयेत पापीयान् स्याद् इति ।
न समपादयन् । ते ऽब्रुवन्नू आजिम् अस्यायामेति । त आजिम् पापीयान् एव भवति । व्युषिते परिदध्याद् यं कामयेत नार्वाङ्
आयन् । अग्नेः प्रथमो रथ आसीद् अथोषसो ऽथाश्विनोः । ताव् न परस्⁵ स्याद् इति । नैवार्वाङ् न परो भवति । बहुवर्षी ह तु
अश्विनाव् अधी अशीयाम्³ अत्यकुरुताम् । तौ देवा अब्रुवन् वारो पर्जन्यो भवति । उदिते परिदध्याद् यं कामयेत श्रेयान् स्याद्
ऽयं वाम् अथ नस् सहास्त्व् इति । तस्मान् नानादेवत्यास्⁴ स्तुव- रुचम् अश्नुवीतेति । श्रेयान् एव भवति रुचम् अश्नुते ॥ २१३ ॥⁶
१ कोशेषु यनृशंसो ३ ? रत्न अशियाम् ५ लवश परा
२ ल-वर्जम् अन्यत्र आविशति ४ लव ° देवत्यासु ६ र ॥ ८ ॥
पान्तम् आ वो अन्धसः इत्य् अन्धस्वतीर् भवन्ति । अह्र् वा तद् आहुः प्रेव वा एते ऽस्माल् लोकाच् च्यवन्ते ये ऽतिरात्रम्
अन्धो रात्रिः पान्तम् । अहोरात्रयोर् एव संतत्या अहोरात्रयोस् उपयन्तीति । तद् यद् ओकोनिधनं भवति — अयं वै लोकः
संमारम्भाय ॥ पुरुषस्यौकः— अस्मिन्न् एवैतत्त् लोके प्रतितिष्ठति ॥
तास्व् ओकोनिधनं वैतहव्यम् । ओकोनिधनेन वै वैतहव्येन वीतहव्य आश्रायसो ज्योग् अपरुद्धश् चरन् । सो ऽकामयताव
देवा असुरान् ओकसओकसो ऽनुदन्त । ओकसओकस एव द्विष- स्व ओकसि गच्छेयम् इति । स एतत् सामापश्यत् । तेनास्तुत ।
न्तं भ्रातृव्यं नुदते य एवं वेद । प्राणा ह खलु वा ओकः । स ओकाय² इत्य् एव निधनम् उपैत् । ततो वै सो ऽव स्व
प्राणान् एवैतद् द्विषतो भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते प्राणान् आत्मन् धत्ते ॥ ओकस्य् अगच्छत् । एतत् कामसनि साम । एतं वै स कामम्