जैमिनीय ब्राह्मण (सामवेद का प्राचीनतम गूढ़ ब्राह्मण ग्रन्थ - सरस्वती विहार संस्करण)

[१.११२ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ३१

[खण्डः १०८]

[वामभागः]
सो ऽग्निरुज्जित्य प्राद्रवत् । तम् इन्द्रो ऽब्रवीत् सह नावू अस्तु
इति । नेत्य् अब्रवीत् । यद् वा एको गृहाणां विन्दते सर्वेषां वै^१०
तत् सह भवति । सहैव नौव् अस्त्व् इति^११ । नेत्य् एवाब्रवीत् ।
स वै माभि छिन्दै^१२ अवेक्षस्वेति^१३ । तम् अभ्यवैक्षत^१४ । सो

[दक्षिणभागः]
ऽब्रवीत् सान्ववाय माभ्यवैक्षिष्ठास्^१५ सह नावू अभूद् इति ।
यंयं न्व्^१६ एवाहम् अभ्यवेक्षिष्य^१७ इत्य् अब्रवीत् तेनतेनैव मे सह
भविष्यतीति । नेत्य् एवा॑ब्रवीत् । सान्व्वाय वै माँ त्वम् एतद्^१८
अभ्यवैक्षिष्ठास्^२१ सहैव नावू अभूद् इति ॥ १०८ ॥^२२

**[पादटि

[३२ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.११५

अष्टाक्षरा गायत्री । 'तेन गायत्र्यै नैति ॥ स्वरेण संपाद्योद्गायेत् । एतद् वै साम्नस् स्वं यत् स्वरः ।
साम्नो ऽन्तर्र अरण्यनापत्यं' । यो ह वै साम्नो ऽन्तर्र अरण्यम् स्वेनैवैनत् तत् समृद्धयति' । एतद् वै साम्नो ऽन्नाद्यं यत् स्वरः।
अवैति सर्वज्यानिं वा जीयते प्र वा मीयते । एतद् ध वै साम्नो अन्नाद्येनैवैनत् तत् समृद्धयति' । एतद् वै साम्न आयतनं यत्
ऽन्तर्र अरण्यं यत् प्रस्तुतम् अनभिस्वरितम् आदींयते ॥ स्वरः । आयतनेनैवैनत् तत् समृद्धयति' । एतद् वै साम्नः
प्रियं धाम यत् स्वरः । प्रियेणैवैनत् तद् धाम्ना समृद्धयति ॥ ११२ ॥९
१ ? य ल्२ नोपगन्तवा र ल१ व ष ४-४ एवं कोशेषु °पल्यै
नोपशवंतवा ५ श अष्टा ८ एवं कोशेषु
२-२ ? य यत्तंना व ष यन्नांता ६-६ र ल क्ष नास्ति । व ष ०श्री ९ र ष ॥ ४७ ॥
३ ? क्ष ०तोम्ये ७ ? य र ०पेल्यं ल ०पैल्यं व ष
देवान् वै यज्ञस्याहुतिर् नागच्छत् । स प्रजापतिर् ऐक्षत यो वै दुग्धाम् दुग्धम् उपैति न स आप्यायते । अथ यो
कथं नु देवान् यज्ञस्याहुतिर् गच्छेदिति । स एते द्वे अक्षरे ऽदुग्धाम् दुग्धम् उपैति स आप्यायते । अदुग्धाम् वा एष
गायत्र्या उदभिदत् । स एव द्व्यक्षरो वषट्कारो ऽभवत् ततो दुग्धम् उपैति य एते अक्षरे उपैति । तस्माद् एते अक्षरे नोपो-
वै देवान् यज्ञस्याहुतिर् अगच्छद् । अन्नं वै वषट्कारः । अन्न्य त्त्ये' । यस्य वै सर्वा 'गायति गीयते सर्वस्यैत्स्य् अधिगभ्यते ।
अद्नं य एवं वेद ॥ यस्यो नागीयत ईश्वरो रूक्षो भवितोः । अन्यतरद् अक्षरम्
इन्द्रो वृत्राय वज्रम् उदयच्छद् । तस्यैते अक्षरे चक्राव् आस्ताम् । अवगृह्य वाचं चतुर्विंशीम् उपायान् । नास्योनीं गायत्री गीयते
वज्रो वा एषः । य एते निस्पृशेद् वज्रं निस्पृशेत् ॥ नि च स्पृशति न च ॥ ११३ ॥९
१ ? य र इदरिवदए व ष उदरिवदए ४ श तस्य स्यमस्य्
क्ष इदर्भिदत् ५-५ ? ल गयतीभियेते व ष ७ ? यक्ष नास्येना ल तास्योना
२ कोशेष्व् अधिपाठः तद् गायतीतियते व ष तामस्याना
३ ? व ष नोनेवोवेत्य क्ष नोक्ये ६ ? ल२ सर्वस्यामी गृहे व ष सर्व- ८ व ष गायती
९ र ष ॥ ४८ ॥
यो वा अंशुम् एकाक्षरं 'वेदाङ्गाद् एव श्रेष्ठस् स्वानां भवति । अनु यज्ञस् स्रवति' यज्ञम् अनु यजमानो यजमानम् अनु प्रजाः ॥
अथो सह एव तस्यै जनताया उद्गायाति । वाग् वा अंशुर् एका- सख्यश्वो ह स्माह तैग्मायुषिः क उ स्विद् अथ रसदिहाव् उरसि
क्षरः । तद् एष गायत्रम् । गायत्र्यै प्रस्तुतायै यद् आदिर् उत्तरम् निस्मृदिय्यत इति । एते ह वै रसदिहौ ये एते गायत्र्या उत्तमे
अक्षरं स' स्थाणुः । यस् तद् उद्गायन्न् आरभते स्थाणुम् आर- अक्षरे । यस् ते उद्गायन्न् आरभते रसदिहाव् उरसि निस्मृदते ।
भते । य एनं निर्हरति गायत्रीं छिद्रां करोति । गायत्रीं छिद्राम् य उ एने निर्हरति गायत्रीं छिद्रां करोति । गायत्रीं छिद्राम् अनु
यज्ञस् स्रवति यज्ञम् अनु यजमानो यजमानम् अनु प्रजाः ॥ ११४ ॥५
१-२ रश नास्ति ३ क्ष द्रवति ५ र ष ॥ ४९ ॥
२ कोशेषु असं- ४ श ०हा
तानि सर्वाण्य् अक्षराण्यू उद्धृत्य वाचं दध्यात् । वाग् वै प्रतिहरति । प्रस्तूयमानं मनसा प्रतिहिंकुर्यात् । अपान्य वाक्
ब्रह्म । तद् यथा चर्मणा कृतिकण्टकान् प्रवृणुयातीयाद् एवम् इति ब्रूयात् । तथा साम्नो नावच्छिद्यते नार्तिम् आर्छति । यो
एवैतद् वाचा ब्रह्मणा यज्ञैस्याणुं प्रसृद्य' स्वस्त्य् अतिक्रामति वा अक्षरम् अंशुमद् वेद वहन्त्य् एनम् अंशुमतीस् संयुक्ताः ।
नार्तिम् आर्छति ॥ वाग् वा अक्षरम् । तस्यै प्राण एवांशुः । वहन्त्य् एनम् अंशु-
अव वा एतत् प्रतिहर्ता सांम्नश् छिद्यते यद् गायत्रस्य न मतीस् संयुक्ता य एवं वेद ॥ ११५ ॥८
१ ? र आदिल कुदि व ष कीद ५ य ०मृद्यं रश ०मर्य ल समृद्धय ८ र ष ॥ ५० ॥ य हरिः ओम् ॥
२ ? कोशेषु कन्दकान् ६-६ य र श साम्न छिद्यते व ष शुभमस्तु ॥ व ष हरिः ओम् ॥ शुभ-
३ व श व्यां साम्नचिन्युद्यते मस्तु ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ जैमिन्या-
४ व ष यज्ञस्य ७ व ष अधिपाठः एव चार्याय नमः ॥ तलवकाराय नमः ॥

footnote 5 is an extra marker? No, wait.
Let's look at footnote 4: ४ ? एवं कोशेषु.
Wait, look at भूर्व्य् (divi sad bhūrvy ā dade): in Rigveda / Samaveda it is दिविसद्भूभ्य आददे or something. Raghu Vira puts ? when a reading is doubtful.
Wait, where is the superscript ४? It might be on भूर्व्य् or उपश्याद्?
Note 3 is ३-३ एवं कोशेषु on ३इति चोपश्याद्३.
Wait, let's just transcribe what's printed.

• Footnotes of Block 1:
  Row 1: १ आरम्भे य व ष आँ ३-३ एवं कोशेषु ५ र ॥ १ ॥ ष ॥ ५१ ॥
  Row 2: २ य र श नास्ति ४ ? एवं कोशेषु

• Block 2 (Section 117):
  Left column:
  अथामहीयवम् । प्रजापतिः प्रजा असृजत । ताँ अनशना
असृजत्१ । ता अशनायन्तीर् अन्यान्याम् आदन् । स प्रजापतिर्
  (Wait, असृजत्१ has a superscript १! Let's check footnote: `

३४ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.१२४
१ ! कोशेषु चतुरिरिचाम् ३ ! एवं कोशेषु ६ ? कोशेषु चतुरिरिचं
२ ! कोशेषु चतुरिरिचां ४ ! य स्व° ल श स्वयद्धायां ७ ! लवष °तिष्ठति भः
व ष अधिपाठः च ५ श नास्ति ८ र ॥ ४ ॥ ष ॥ ५४ ॥
त्रीणि ह वै छन्दांसि यज्ञं वहन्ति गायत्री त्रिष्टुब् जगती । एषा पशव एव यद् बृहती ॥
तद् एवातुष्ठुब् आन्ताद् अन्वायत्ता । तया देवास् स्वर्गं लोकम् येन निधनम् उपयन्ति तेन प्रस्तौति । तेनो एव पुनर् आदिम्
अजिगांसन् । तया न व्याप्नुवन् । तस्यां चतुष्पदः पशून् उपाद- आदत्ते । तस्मात् पशवो यत एव प्रजायन्ते ततस् संभवन्ति । ते
धुर् गां चाश्वं चाजां चाविं च । तया व्याप्नुवन् । ते ऽब्रुवन् स्वर्गं तत एव पुनः प्रजायन्ते ॥
लोकं गत्वा बृहती वा इयम् अभूद् ययेदं व्यापामेति । तद् एव न बृहत्या वषट्कुर्यात् पशूनाम् अप्रवर्गाय । यद् बृहत्या वषट्-
बृहत्यै बृहतीत्वम् । न ततः पुरा बृहती नाम छन्द आस । सा वा कुर्यात् वज्रेण वषट्कारेण पशून् प्रवृञ्ज्यात् ॥ १२० ॥८
१ र ॥ ५ ॥ ष ॥ ५५ ॥
देवा वा असुरान् हत्वापूता इवामेध्या अमन्यन्त । ते आ रत्ना योनिम् ऋतस्य सीदसि इति । अन्तरिक्षं वा ऋतम् ।
ऽकामयन्त पूता मेध्याश् श्रितास् स्याम गच्छेम स्वर्गं लोकम् इति । अन्तरिक्षम् एवैतेनात्यायन् । उत्सो देवो हिरण्यः इति । असौ वै७
त एता ऋचो ऽपश्यन् । ताभिर् अपुनत । पुनानस् सोम धारया- लोक उत्सो देवः । अमुम् एवैतेन लोकम् उपासीदन् । ततो वै
पो वसानो अर्षसि इति । आपो वै पवित्रम् । अद्भिर् एवापुनत । ते पूता मेध्याश् श्रिता अभवन्न् अगच्छन् स्वर्गं लोकम् ।
पूतो मेध्यश् श्रितो भवति गच्छति स्वर्गं लोकम् एताभिर् ऋग्भिस् तुष्टुवानः ॥ १२१ ॥२
१ र ल श नास्ति २ र ॥ ६ ॥ ष ॥ ५६ ॥
तासु रौरवम् । अद्भिर् वै रूरुद् एतत् सामापश्यत् । यद् अथ यौधाजयम् । इन्द्रो वै युधाजीवन्न् एतत् सामापश्यत् । यद्
अद्भी रूरुद् एतत् सामापश्यत् तद् रौरवस्य रौरवत्वम् ॥ इन्द्रो युधाजीवन्न् एतत् सामापश्यत् तद् यौधाजयस्य यौधा-
रूर इतिक्षुभः पशुकामस् तपो ऽतप्यत । स एतत् सामापश्यत् । जयत्वम् । अयुध इव द्विषन्तं भ्रातृव्यं जयति य एवं वेद ॥
तेनास्तुत । स एताम् इळाम् उपैत् । पशवो वा इळा । ततो वै युधाजीवो वैश्वामित्रः प्रतिष्ठाकामस् तपो ऽतप्यत । स एतत्
पशून् अवारुन्ध । तद् एतत् पशव्यं साम । अव पशून् रुन्द्धे बहु- सामापश्यत् । तेनास्तुत । ततो वै स प्रत्यतिष्ठत् । तद् एतत्
पशुर् भवति य एवं वेद । यद् उ रूर इतिवभ्रो ऽपश्यत् प्रतिष्ठा साम । प्रतितिष्ठति य एवं वेद । यद् उ युधाजीवो
तस्माद् व् एव रौरवम् इत्य् आख्यायते ॥ वैश्वामित्रो ऽपश्यत् तस्माद् व् एव यौधाजयम् इत्य् आख्यायते ॥
॥ १२२ ॥२
१ र ॥ ७ ॥ ष ॥ ५७ ॥
यौधाजयेन वै देवा असुरान् संविध्य रौरवेणैषां रवमाणानां इव सामासीत् । रौरवस्४ स्वर्गो लोक एव यच्छेत् । ऊर्ध्वं प्रति-
स्वम् आददत । यौधाजयेनैव द्विषन्तं भ्रातृव्यं संविध्य रौरवेणा- हाराद् उद्गाता । स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै । प्थाया ओ हो वा हो
स्व रवमाणस्य स्वम् आदत्ते य एवं वेद ॥ इळा५ इति । स्वरेणैव संतत्य स्वर्गं लोकं समश्नुते ॥
रौरवेन वै देवा ऽऊर्ध्वास् स्वर्गं लोकम् आरोहन् । तान् असुरा एतावन्ति ह खलु वै सामान्यू एतावती सामक्लृप्तिर् एतावान्
ओ वा१ इत्य् एवान्वारोहन् । तद् देवाः प्रत्यबुध्यन्त । त एतं उ सामबन्धुः । स्वारं भवति । प्राणो वै स्वरः । अथ निधनवत् ।
स्तोभम् अपश्यन् । तेनैनान् ओ हा उ२ वा इत्य् अवाचो ऽवाघ्नन् । आत्मा वै निधनम् । अथैळम् । पशवो वा इळा । प्राणम् आत्मानं
उत्सो देवो हिरा हा उ३ वा इति भूमिस्पृश एवाकुर्वन् । अन्तगतम् पशूंस् तान् एवैतत् संदधाति । सर्वस्यास्य सामक्लृप्त्या सर्वेण
सामबन्धुना स्तुतं भवति य एवं वेद ॥ १२३ ॥६
१-१ एवं य व ष । अन्यत्र असु- ३ य ल श होइ व ष उ ५ र डवा श हुडुवा
रान् संविध्य रौरवेणैषां रवमाण ४ ! यर ऊरव ल रारिव व ष दूर ६ र ॥ ८ ॥ ष ॥ ५८ ॥
२ व ष डु श वृ इव श रव
द्वे उ ह वाव सामनी स्तोभवच् चैवास्तोभवच् च । तयोर् इहाह्नाथं परिशिष्येत यन् मनुष्याश् च पशवश् चोपजीवेयुः३ ।
यत् स्तोभवत् तत् क्षत्रम् अथ यद् अस्तोभवत्१ तद् ब्रह्म । उभयं तद् यन् मध्येनिधनं भवत्य् अन्नाद्यस्यैव विशेषाय ॥
ब्रह्म च क्षत्रं चावरुन्द्धे य एवं वेद ॥ देवानां वा असुरा यज्ञवेशसम् अचिकीर्षन् । यावत्य् एतद् दक्षि-
अथ यौधाजयं त्रिणिधनं सवनानां क्लृप्त्यै । पवमानेन वै णानां काले न स्तुवन्ति न शंसन्ति । तद् देवाः प्रत्यबुध्यन्त । त
देवेभ्यो ऽन्नाद्यं प्रदीयते । तन् मध्येनिधनं भवत्य् अन्नाद्यस्य२ एतत् सामापश्यन् । तेनास्तुवत । ते प्रातःसवनम् एव प्रथमेन
विशेषाय । यद् धि देवेभ्यस् सर्वम् अन्नाद्यं प्रदीयेत न तद् निधनेन पर्यगृह्णन् माध्यंदिनं द्वितीयेन तृतीयसवनं तृतीयेन ।

१.१२७ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ३५
तान् एव वज्रान् उदयच्छन्१। तान् एव वज्रान् उद्यतान् असुरा
नोपाधृष्णुवन्२। ततो वै देवा अभवन् परासुराः। भवत्य् आत्मना
परास्य द्विषन् भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद ॥
अथ ह स३ कॢप्त एव पवमानो यस्मिन्त्सवितृ४ त्रिणिधनं भवति
सवनानाम् एव कॢप्त्यै ॥ १२४ ॥११
१ कोशेषु अस्तोभं ५-५ र ल श नास्ति ८ य व ष स य
२ यर ल श ॰निधनं ६ य उदेच्छ र अच्छेदंरंल्क्ष ल श ९ ? कोशेषु सो
३ य-वजँम् अन्यत्र अन्नाथस्ये अच्छेद्रुच्वं व ष उच्छेद्रुह्वं १० ? र श ॰धि
४ व ष ॰सीदेयुः ७ व ष ॰धुस् ११ र ॥ ९ ॥ ष ॥ ५९ ॥
देवासुरास् संयत्ता ज्योङ् न व्यजयन्त । बृहस्पतिर् देवानां
पुरोहित आसीद् उ

[ ३६ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.१३१

अस्यां कण्डिकायां ल-कोशस्य २ कोशेषु देवेभ्यो ततो ४ कोशेष्व् अधिपाठः रेतश्च सिंचति
पाठा उदाहर्तुं न शक्याः ॥ ३-३ ? य र श यति हैव चेहेव व ष ५ कोशेषु स्या
१ यश औशनसम् यदिहैववेहैव ६ र ॥ १२॥ ष ॥ ६२ ॥

प्रजापतिर् यद् बृहद्रथन्तरे असृजत स मन एवाग्रे बृहद् यद् वा एजत् इव तद् रथन्तरं यद् उपस्थितं तद् बार्हतम् । ये
अपश्यत् । वाचं रथन्तरम् अभिव्याहरत् । तद् यद् वाचं रथन्तरम् वा अन्यतोदन्ताः पशवस् ते राथन्तरा य उभयतोदन्तास् ते
अभिव्याहरत्' तस्माद् वै रथन्तरं पूर्वं योगम् आनशे । अथ यन् बार्हताः । या वै तिरश्री विद्युत् सा राथन्तरी योध्वा॑ सा बार्हती ॥
मनो ऽग्रे बृहद् अपश्यत् तस्माद् वै बृहद्रथन्तरे इत्य् आख्यायेते ॥ रथन्तरस्य महिम्नस् संभृत्य रथन्तरेणोद्गायेत् यस् ते अग्ग्रौ महिमा
मनो वै बृहद् अथ वाक् । मनो वै बृहद् वाग् रथन्तरम् । ऋग् वै यस् ते अप्सु रथे यस् ते महिमा स्तनयित्नौ य उ ते वाते यस् ते महिमा
रथन्तरं साम बृहत् । ब्रह्म वै रथन्तरं क्षत्रं बृहत् । इदं वै रथन्त- तेन संभव रथन्तर द्रविणस्वन् न एधि इति । द्रविणस्वद् एवोद्गात्रे
रम् अदो बृहत् ॥ भवति द्रविणस्वद् यजमानाय द्रविस्वद् एवोद्गात्रे भवति द्रविण-
स्वद् यजमानाय द्रविणस्वत् प्रजाभ्यः ॥ १२८ ॥⁴

अस्यां कण्डिकायां ल-कोशस्य १-१ र श नास्ति ३ व ष नास्ति
पाठा उदाहर्तुं न शक्याः ॥ २ र व ष नास्ति ४ र ॥ १३ ॥ ष ॥ ६३ ॥

देवासुरा अस्पर्धन्त । ते देवा वज्रं क्षुरपविम् असृजन्त बृहति प्रस्तुते ब्रूयाद् दिवं पितरम् उपश्रेये बृहन् मा मा हिंसीः इति ।
पुरुषम् एव । तम् असुरान् अभ्यसृजन् । सो ऽसुरान् अपोप्य अथानुमन्त्रयेत प्राणैर् अमुष्य प्राणान् वृङ्क्ष्व ॥ तक्षणेनै तक्षणीयेनायुर्
देवान् अभ्यावर्तत । तस्माद् देवा अबिभयुः । तम् अभिषद्य अस्य प्राणान् वृङ्क्ष्व ॥ क्रुद्ध एनं मन्युना दण्डेन जहि॑ ॥ धनूर् एनम्
बृहद्रथन्तरयोः प्रौहन् । स एष वज्रः क्षुरपविर् बृहद्रथन्तरयोः आतत्येष्वा विध्य इति । बृहद्रथन्तरयोर् एवैनं मुखे ऽपिदधाति ।
पुरुष एव । स यं द्विष्याद् बृहद्रथन्तरयोर् एनम् मुखे ऽपिदध्यात् । यं द्वेष्टि तं पुरा संवत्सरात् प्राणो जहाति ॥
यदि राथन्तरस् सोमस् स्याद् रथन्तरे प्रस्तुते ब्रूयात् नमो मात्रे यो वै देवरथं वेद रथी भवति । यज्ञो वाव देवरथः । तस्य
पृथिव्यै रथन्तर मा मा हिंसीः इति । यदि बार्हतस् सोमस् स्याद् बहिष्पवमानम् एव रथमुखं बृहद्रथन्तरे अश्वाव् आज्यानि
योक्त्राण्य् अभीशू पवमानी पक्षसी — ॥ १२९ ॥५

अस्यां कण्डिकायां ल-कोशस्य २ ? कोशेषु तीक्षणेन, तीक्षणेन ५ य र श योक्त्रा व ष योक्त्राव्
पाठा उदाहर्तुं न शक्याः ॥ ३ कोशेषु जनि ६ र ॥ १४ ॥ ष ॥ ६४ ॥
१ कोशेषु मुख्ये ४ कोशेषु विंद

—औशनकावे आणी नौधसकालेये वन्धुराधिष्ठानं वामदेव्यम् उक्त्वादिम् आददीत । बृहद् एव तद् रथन्तरस्य मुखतो युनक्ति ।
उपस्थो यज्ञायज्ञीयम् अध्यास्थाता' स एष पुरुषः । एष वै [ आ वै रथन्तरं बार्हतम् । ] बृहति प्रस्तुते आ इत्य् उक्त्वादिम्
देवरथः । रथी भवति य एवं वेद । यदि राथन्तरस् सोमस् आददीत । रथन्तरम् एव तद् बृहत्रो मुखतो युनक्ति । अस्थूरिं
स्याद् बृहन् नान्तर्यात् । यदि बार्हतस् सोमस् स्याद् रथन्तरं देवरथं करोति प्रति यज्ञं स्थापयति प्रत्यू आत्मना तिष्ठति ॥
नान्तर्यात् । द्वौ वै बृहद्रथन्तरम् । रथन्तरे प्रस्तुते हो इत्य् एष वै देवरथो यद् रथन्तरम् । रथन्तरे प्रस्तुते पृथिवीं हस्ताभ्यां
गच्छेद् देवरथस्यानपव्याधाय ॥ १३० ॥४

अस्यां कण्डिकायां ल-कोशस्य १ कोशेषु ॰ने ३ कोशेषु वा
पाठा उदाहर्तुं न शक्याः ॥ २ व ष ॰स्ताता ४ र ॥ १५ ॥ श ॥ ६५ ॥

एकम् अक्षरं स्तोभति । तस्माद् अरेणारेण रथः प्रतितिष्ठन्न् पञ्चाक्षराणि स्तोभति । पाङ्क्तो यज्ञः पाङ्क्ताः पशवः । यज्ञे
एति ॥ चैतत् पशुषु च प्रतितिष्ठति ॥
द्वे अक्षरे स्तोभति । द्वे रथस्य' पक्षसी । पक्षाभ्याम् एव तद् षड् अक्षराणि स्तोभति । षड् वा ऋतवः । ऋतुष्व् एव तत् प्रति-
देवरथं प्रतिष्ठापयति ॥ तिष्ठति । अथो षड् वै छन्दांसि । तान्य् एव तद् आप्नोति ॥
त्रीण्य् अक्षराणि स्तोभति । द्विपाद् वै यजमान आत्मा तृतीयः । सप्ताक्षराणि स्तोभति । सप्तपदा वै शक्वरीः । शाक्कराः पशवः ।
यजमान एव तत् प्रतितिष्ठति । अथो त्रय इमे लोकाः । तान् पशुष्व् एव तच् छक्वर्य्यां प्रतितिष्ठति । अथो सप्त चतुरुत्तराणि
एव तद् आप्नोति ॥ छन्दांसि सप्त मुख्याः प्राणाः । तान्य् एव तद् आप्नोति ॥
चत्वार्य् अक्षराणि स्तोभति । चतस्रो दिशश् चतुष्पादाः पशवः । अष्टाक्षराणि स्तोभति । अष्टाक्षरा वै गायत्री । तेजो ब्रह्मवर्चसं
दिक्षु चैतत् पशुषु च प्रतितिष्ठति ॥ गायत्री । तेजस्य् एव तद् ब्रह्मवर्चसे प्रतितिष्ठति । अथो अष्टाश-
फेष्व् एव पशुषु ॥ १३१ ॥४

[ १.१३५ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ३७ ]
१ व ष रथन्तरस्य २ य व ष चतुष्पदाः ३ य र अष्टाव°
४ र ॥ १६ ॥ ष ॥ ६६ ॥
नवाक्षराणि स्तोभति । नव वै पुरुषे प्राणाः । प्राणाम् त्रयोदशाक्षराणि स्तोभति । य एवासाव् अधिचरस्^१ त्रयोदशो
एवैतद् द्विषतो भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते । प्राणाम् आत्मन् धत्ते ऽधो मासस् तम् एव तद् आप्नोति ॥
भ्रातृव्यस्य । त्रिवृत् एव स्तोमस्य स्तोत्रम् आप्नोति ॥ चतुर्दशाक्षराणि स्तोभति । संवत्सरो वै चतुर्दशः । संवत्सर एव
दशाक्षराणि स्तोभति । दशाक्षरा विराड् अन्नं विराट् । विराड्य् तत् प्रतितिष्ठति ॥
एव तद् अन्नाद्ये प्रतितिष्ठति । अथो दश प्राणाः । तान् एव पञ्चदशाक्षराणि स्तोभति । पञ्चदश वा अर्धमासस्य रात्रयः ।
तद् आप्नोति ॥ अर्धमासश एव संवत्सरम् आप्नोति ॥
एकादशाक्षराणि स्तोभति । एकादशाक्षरा त्रिष्टुप् । इन्द्रियं वीर्यं षोडशाक्षराणि स्तोभति । षोडशकलो वै पुरुषः । कला एव तद्
त्रिष्टुप् । इन्द्रियम् एव तद् वीर्ये प्रतितिष्ठति ॥ द्विषन्तं पाप्मानं भ्रातृव्यम् अवाङ्ग्मम् अपवहन्ति^३ श्रियम्
द्वादशाक्षराणि स्तोभति । द्वादशाक्षरा वै जगती । पशवो जगती । आत्मनोंऽश्नुते । अथो षोडशिन एव स्तोमस्य स्तोत्रम् आप्नोति ॥
पशुष्व् एव तज् जगत्यां प्रतितिष्ठति । अथो द्वादश मासाः । सप्तदशाक्षराणि स्तोभति । प्रजापतिर् वै सप्तदशः । प्रजापताव्
तान् एव तद् आप्नोति ॥ एव तत् प्रतितिष्ठति ॥ १३२ ॥^५
१ कोशेष्व् इधि° ३ ? व ष अपहन्ति ५ र ॥ १७ ॥ ष ॥ ६७ ॥
२ य श °चर ४ रश आत्मानम्°
एतद् अन्यत् स्तोभेत् । ऋचम् एवान्य॑ गायेत् । स यद् रथन्तरम् । आयतन एव तद् एतान् पशून् प्रतिष्ठापयति । नस्थुपः
ऋचम् एव गायति तेन रथन्तरस्य रूपं नैति । 'ऋग् धि^२ रथन्तरं इति ब्रूयात् । यत् तस्थुषः इति ब्रूयात् स्यायुकास्य धीस् स्यात् ।
साम^३ बृहत् । यद्य् उ स्तोभेद अष्टाव् एवाक्षराणि स्तोभेत् । तद् अथ यत् नस्थुपः इत्य् आह नास्य धीस् तिष्ठति बह्वो^६ ऽस्य
व् एव संप्रति^४ । स्वर् दृशं प्रतिविपश्येच् चक्षुषो ऽप्रवहाय ॥ स्वायातेन^७ यान्ति ॥
'यद् ईशानम्'^५ इन्द्र इति प्रतिहरेद् ईशानो यजमानस्य पशून् बृहद्रथन्तरे व्यावर्तयेत् । यद् ध वै बृहद्रथन्तरे न व्यावर्तयेद् यथा
अभिमानुकस् स्यात् । अथ यत् शान्तम् इन्द्र इति प्रतिहरति नेशा- महावृक्षौ सम्भृत्य शाला विपरिश्रृणीत^८ एवं प्रजाः पशून् विपरि-
नो यजमानस्य पशून् अभिमन्यते शान्ताः प्रजा एधन्ते ॥ शृणीयाताम् । हो वा हा वै बृहद् ओ वा हा रथन्तरम् । बृहद्र-
प्रतिहारेप्रतिहार उद्गाता दृष्ट्वा इति ब्रूयात् । पशवो वा इळायतनं थन्तरे एवैतद् व्यावर्तयति वि पाप्मना वर्तते य एवं वेद ॥ १३३॥^९
१ ? र एवान्न ४ ? एवं कोशेषु । संमीलते इति ७ ? एवं कोशेषु
२-२ ? य ऋग्गधी र उभशु ल साधीयान् पाठः स्यात् ८ ? यरळश 'श्रीणाते व ष °शृणुत
कवसुचि वष उपी श उहवश ५-५ कोशेषु शानम् ९ र ॥ १८ ॥ ष ॥ ६८ ॥
३ रवशप नास्ति ६ श पशवो
यथा स्याद् एवं बघ्नन्न् उपेयात् । यथास्येदं एवं भ्रातृ- ताम् । ते अरण्ये निधाय ग्रामम् अभ्यवैताम् । तद् एव स्वकृतम्
व्यवान्^१ । जयत्य् आत्मना परास्य द्विषन् भ्रातृव्यो भवति य इरिणम् अभवत् । तस्माद् आहुर् न स्वकृतम् इरिणम् अध्यवसे-
एवं वेद ॥ यम् । ईश्वरः पापीयान् भवितोर् यद् स्वकृतम् इरिणम् अध्यव-
बृहद्रथन्तरे यद् असृज्येतां ताभ्यां भीषा प्रजाः पशव उदवेपन्त । स्यतीति । बृहद्रथन्तरयोर् ह वा एतन् निधनाभ्यां निर्दग्धम् ।
ते आत्मानम् एव पर्यैक्षेतां किं नु नाव इदं क्रूरम् इवात्मनो ते ह वा एते आमेगेथे^३ एवापनिधने यद् बृहद्रथन्तरे । कामं ह
यस्माद् भीषा प्रजाः पशव उदवेपिषतेति । ते निधने एवापश्य- वा एताभ्याम् अपनिधनाभ्यां ग्रामे स्तुवीत ॥ १३४ ॥^४
१ एवं कोशेषु ल२ वभू वष वुभू° श भू° ४ र ॥ १९ ॥ ष ॥ ६९ ॥
२ ? य वभू' र वसु' ळ१ वभू ३ कोशेषु °वा
अष्टाक्षरेण प्रस्तौति । द्व्यक्षरेणोत्तरे प्रस्तौत्य् अभिक्रान्त्या संवत्सरम् एवैतेन प्रजापतिं यज्ञम् आप्नोति ॥
अनपभ्रंशाय ॥ अक्षरेषु रथन्तरं करोति । तस्माद् अरेणारेण रथः प्रतितिष्ठन्न् एति ॥
अष्टाक्षरेण प्रस्तौति । द्व्यक्षरेणोत्तरे प्रस्तौति । द्विपादम् एव तद् रथन्तरेण वै देवा असुरान् संविध्य बृहता जालेनेवाभिन्यौब्जन् ।
अष्टाशफेषु पशुष्व् अध्य्यूहति । तस्माद् द्विपाद् अष्टाशफान् पशून् रथन्तरेणैव द्विषन्तं भ्रातृव्यं संविध्य बृहता जालेनेवाभिन्युब्जति
अधितिष्ठति ॥ य एवं वेद ॥
अष्टाक्षरेण प्रस्तौति । द्व्यक्षरेणोत्तरे द्वे प्रस्तौति । तद् द्वादश संप- रथन्तरेण वै देवा ऊर्ध्वांस स्वर्गं लोकम् आयन् । तान्न् असुर-
द्यन्ते । द्वादश मासास संवत्सरः । संवत्सरः प्रजापतिर् यज्ञः । रक्षसानि नव नवतय इमान् लोकान् आवृण्वन् । रथा ह नामा-

मनो बृहत् । द्वादशाक्षरः प्रस्तावः । तावद् धि साम । द्वादश मासास् संवत्सरः । संवत्सरस् साम । त्रयो बृहतो रोहा इम एव लोकाः । ते पुनर् नव भवन्ति प्राणा एव । मनो दशमम् । द्वादश बृहतस् तन्मो मासा एव । मासा रश्मयः । रश्मयो मरुतः । तैरू असाव् आदित्यो धृतः । स य एतद् एवं वेद यत्र कामयत इह म्रियेयेति म्रियते तत्र । यो वै बृहतो बार्हतं पदं वेदोह प्रजया पशुभिः प्रथते ॥"
Column 2:
"द्वादशाक्षरं वाव बृहतो बार्हतं पदम् । तद् आयच्छते ऽवगेयम् । यो वै बृहति त्रिवृतं सदेवं प्रोढं वेद गच्छति क्षत्रमात्राम् । रोहा ह वाव बृहतस् त्रिवृत्सदेवाः । ब्रह्मणो ऽस्य सतः क्षत्रस्येव प्रकाशो भवति य एवं वेद ॥ इन्द्रो वृत्रं वज्रेणाध्यस्य नास्तृवीति मन्यमानः परां परावतम् अगच्छत् । तं प्रजापतिर् अकामयत तन् स्याद् इति । तम् ओ हो इत्य् अन्वाह्वयत् । सो ऽभवत् । ओ हों इत्य् एवावरुद्धो राजन्यः कुर्वीत । अव

१.१४३ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ३९
४ कोशेषु लोकानाम् ६ य होवा व ष धा ८ व ष भर्त्त (गर्त्त इति मूलपाठः
५ कोशेषु °जेत् ७ २ व क्ष ष न नास्ति स्यात्)
९ २ ॥ २४ ॥ ष ॥ ७४ ॥
विच्छिन्नम् इव वा एतत् साम । प्रतिहारं प्रति कयाशचीया भवति । ईश्वरो ह त्व् अप्रजापतिर् भवितोः । कवतीभ्यो ब्रू-
ताँहोयीति४ संक्रामेद् अनादृत्य प्रतिहारम् । तद् उ तद् दुष्कर- युति प्राजापत्याभ्यः । अथ ह वा एतद् भरद्वाजः पृष्णिस्तोत्रं ददर्श
रूपम् । सामितारम् एतत् । प्रतिहार एव प्रतिह्रियमाणः वाक् पशुकामः कया नश्चित्र आ भुवद् ॥ रेवतीर् न सधमादे ॥ अभी
इत्य् उद्गाता ब्रूयात् । वाग् वै ब्रह्म । वाचैवैतत् तद् ब्रह्मणा षु णस् सखीनाम् इति । स यद् एकां रेवतीं मध्यतो ऽपिसृजति
संदधाति५ ॥ तेन पशुभ्यो नैति । यद् उ कवती प्राजापत्ये अभितो भवतस्
आपो वै देवानां पत्नय आसन् । ता मिथुनम् ऐच्छन्त । ता तेनो प्रजायै नैति ॥
मित्रावरुणाव् उपैताम् । ता गर्भम् अदधत । ततो रैवतयः तत् स्वारं भवति । प्राणो वै स्वरः । प्राणान् एवैतत् पशुषु
पशवो ऽसृज्यन्त । रेवतीषु पशुकामस्य कुर्यात् । पशुमान् एव दधाति । ईश्वरो ह तु स्वरेण यजमानस्य पशून् निस्वरितोः ।
यद्य् अनिधनं कुर्यात् प्राणम् अपिहन्यात् ॥ १४० ॥७
१-१ ? एवं कोशेषु तरूपन्मत व ष दुष्करन्मत ६ एवं कोशेषु
२ ल नास्ति ४ ? व ष °ताम् ७ २ ॥ २५ ॥ ष ॥ ७५ ॥
३ ? य °रूपमुल र क्ष °रूपममत ल ५ लव ष °दधति
अविता जराणितॄणाम् आ औ हो हा यि शतां भवस्य औ हो हु मा एकादशाक्षरा त्रिष्टुब् एकादश रुद्राः । त्रैष्टुभं माध्यंदिनं सवनम् ।
ता या हुं मा इत्य् उत्तमाया उत्तराधै कुर्यात् । स यथा व्रजे गा अक्षरेऽक्षरे देवतान्यायत्ता ॥
अनेषाय् अर्गलेनापिहन्यात् तादृक् तत् । तद् आहुस् स्वयोन्याव् द्वादशाक्षरा जगती । द्वादशादित्याः । जागतं तृतीयसवनम् ।
एव तत् स्वारं कार्यम् । य एनम् एवं चक्षुर्वांसम् उपमीमांसीत अक्षरेऽक्षरे देवतान्यायत्ता ॥
स्वरेण यजमानस्य पशून् निरस्वारीर् इति तं ब्रूयान् निधनवत् अथ किं प्रतिशज्ञं यजमानम् अपनयन्यन्तीति स ब्रूयात् प्रजापतिर्
पुरस्ताद् रथन्तरं निधनवद् उपरिष्टान् नौधसम् । ताभ्यां म यद् वामदेव्यम् असृजत तस्य त्रीण्य् अक्षराण्यू उदखिदत् । स
एतद् उभयतः प्रजाः पशवः परिगृहीताः । प्राणम् एवैतद् अधा एव त्र्यक्षराः पुरुषो ऽभवत् । वामदेव्यस्य स्तोत्रे पुरुषः इति
मध्यतः पशूनाम् इति । य एवैनम् एवं चक्षुर्वांसम् उपमीमांसते ब्रूयात् ॥
स आर्त्तिम् आर्छति ॥ तत् प्रतिशज्ञं यजमानम् अपनयन्यन्तीति तद् आहुर् न पुरुषः इति
अष्टाक्षरा गायत्र्य् अष्टौ वसवः । गायत्रं प्रातःसवनम् । अक्षरे- ब्रूयात् परोक्षम् एव ध्यायेन् मनसैव नियच्छेद् इति । तद् उ वा
ऽक्षरे देवतान्यायत्ता ॥ आहुर् नैव परोक्षं ध्यायेन् न मनसा नियच्छेद् यद् वाव वेद
तेनैवाप्तम् इति ॥ १४१ ॥२
१ य व ष अत्तं २ र व ॥ २६ ॥ ष ॥ ७६ ॥
देवा वा असुरान् युधम् उपप्रयन्तो ऽब्रुवन् यन् नो वामं इदं ममेति । ते ऽब्रुवन् वीदं भजामहा इति । तस्य विभागे न
वसु तद् अपनिधाय युध्यामहै यद् अद्य कश्चिंशं चिद् भूंते ऽभ्यव- समपादयन् । तद् एवैनान् अब्रवीत् सर्वान् एव वो मया स्तो-
धावामेति१ । प्राणा वाव तेषां वामं वस्व् आसीत् । तद् अपनि- ष्यन्ति सर्वान् वो ऽहम् अवेध्यामि मा मा विभरध्वम् इति ॥
धाय युधम् उपपरायन् । तद् एकदा भूत्वात्सृजमानम् अतिष्ठद् तद् यद् गायत्रीषु स्तुवन्ति तेनाग्नेयम् । गायत्रो ह्य् अग्निः ।
ऋचस् सामानि यजूंषि गास् अश्वम् अजाम् अविं व्रीहिं यवं यत् पृष्ठं माध्यंदिनं तेनैन्द्रम् । यत् कवतीषु स्तुवन्ति तेन
ब्राह्मणं राजन्यं वैश्यं शूद्रं यद् इदं किं चित्व् तत् सर्वम् । तद् ऐभ्य प्राजापत्यम् । यद् अनिरुक्तं तेन वैश्वदेवम् । यन् मैत्रावरुणाय
आँचक्षतेदं वै वस् तद् वामं वस्व् एकदा भूत्वासृजमानं तिष्ठ- स्तुवन्ति तेन मैत्रावरुणम् ॥
तीति३ । ते देवा असुरान् अजयन् । ते विजिग्यानाः पुनर् तद् एनान् अब्रवीत् सृजध्वं मद् इति । तथेति । तद् अभ्यस्वरन् ।
आयन्त एकं भूतम् अभ्यवायन् । तन् नू व्यजानंतेदं मम वामम् ते ऽब्रुवन् सृजस्वेति ॥ १४२ ॥५
अस्यां कण्डिकायां ल-कोशस्य था ) वामेति ४ य र अवानान् व ष अवान् श
पाठा उदाहर्तुं न शक्याः ॥ २-२ व ष अभ्या ° क्ष अभ्या ° देवान्
१-१ कोशेषु भूतेभ्यः पधा ( र व ष ३ र-वर्जम् अन्यत्र तिष्ठन्तीति ५ २ ॥ २७ ॥ ष ॥ ७७ ॥
तद् रथन्तरम् असृजत । तद् रथघोषो ऽन्वसृज्यत । ते तद् अभ्रुवन् सृजस्वैवेति । तद् बृहद् असृजत । तत् पर्जन्यस्य
ऽब्रुवन्न् अरात्स्मानेन स्तोत्रेणेति । तस्माद् रथन्तरस्य स्तोत्रे घोषो ऽन्वसृज्यत । ते ऽब्रुवन्न् अरात्स्मानेन स्तोत्रेणेति । तस्माद्
रथघोषं कुर्वन्ति । अरात्स्मानेन स्तोत्रेणेत्य् एव तद् विधात् ॥ बृहतस् स्तोत्रे दुन्दुभीन् उद्वादयन्ति । वर्षुकः पर्जन्यो भवति ।

७८ ॥is the colophon marker for Kandika 143! In manuscript R it is Kandika 28, in manuscript Sha it is 78! Wait, what about१ यरलक्ष उदायान्ति? Could it be a footnote to Section 143? Wait, what did Section 143 have on page 39? Maybe on page 39 there was a note 1 and 2 that carried over? Or maybe उदायन्was at the end of page 39? No, page 40 top starts:अरात्स्मानेन स्तोत्रेणैत्य् एव तद् विद्यात् ॥`.
Regardless, let's look at the exact text and transcribe it faithfully!

Wait, let's re-examine if the page should be transcribed across the full page (horizontal lines) or column by column.
Wait, look at the instruction:
"Transcribe this ancient Vedic Brahmana / Aranyaka / Shrauta page line by line into pure, clean Markdown in Unicode Devanagari. Prefix each line with line marker like , . Output line markers for every line."
Wait! If someone says "line by line", how does an OCR benchmark define lines on a two-column page?
WAIT! In almost ALL document layout analysis / OCR benchmarks (like PRImA, ICDAR, etc.):
Lines are ordered by READING ORDER!
A column is a text region. Text regions are ordered in reading order

१.१५२ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ४१
१ कोशेषु ष्येयत २ २ ॥ ३१ ॥ प ॥ ८० ॥
अथ नौधसम् । नोधा वै काक्षीवतो ज्योग् अप्रति- एतत् प्रतिष्ठा साम । प्रतितिष्ठति य एवं वेद । ब्रह्मणो ह वा
ष्ठितश् चरन्न् । सो ऽकामयत प्रतितिष्ठेयम् इति । स ह देवान् एष रसो यन् नौधसम् । ब्रह्मणो' हास्य रसेन स्तुतं भवति य
ब्रह्म विभजमानान् उपावपपात । स होवाचर्षिर् अस्मि एवं विद्वान् नौधसेन स्तुते ॥
मन्त्रकृत् स ज्योग् अप्रतिष्ठितो ऽचार्य तस्मै म एतद् दत्त येन तद् द्व्यक्षरणिधनं भवति प्रतिष्ठायै । द्विपाद् वै यजमानः
प्रतितिष्ठेयम् इति । तस्मै ह ब्रह्मणो रसस्य ददुः । तद् एव प्रतिष्ठित्याै । यद् उ नोधाः काक्षीवतो ऽपश्यत् तस्मान् नौधसम्
नौधसम् अभवत् । तेनास्तुत । ततो वै स प्रत्यतिष्ठत् । तद् इत्य् आख्यायते ॥ १५७ ॥
१ कोशेषु ब्रह्मणा २ २ ॥ ३२ ॥ प ॥ ८१ ॥
श्यैतं पशुकामः कुर्वीत । प्रजापतिः पशून् असृजत । ते सो ऽब्रवीच् छ्येती वा इमान् पशून् अकूर्वीति । तद् एव
ऽस्मात् सृष्टा अपाक्रामन् । सो ऽकामयत न मन् पशवो ऽपक्रामे- श्यैतस्य श्यैतत्वम् । तद् एतत् पशव्यं साम । श्येतीकृता एनं
युर् अभि मावर्तेरन्न् इति । स एतत् सामापश्यत् । 'तेनास्तुत । पशव उपतिष्ठन्ते ऽभ्य् एनं पशव आवर्तन्ते नास्मात् पशवो
तस्य' वसु इत्य् एव निधनम् उयैत् । तत् पशवो वै वसु । ततो ऽपक्रामन्ति य एवं वेद । तद् द्व्यक्षरणिधनं भवति प्रतिष्ठायै ।
वै तं पशवो ऽभ्यावर्तन्त । ततो ऽस्माद् अनपक्रामिणो ऽभवन् ॥ द्विपाद् वै यजमानः प्रतिष्ठित्याै ॥ १५८ ॥
१ रक्ष मां l१ नं २-२ कोशेषु तेनास्तुतैततस्य ३ २ ॥ ३३ ॥ ष अपरिसमाप्ता कण्डिका
गौतमस्य मनायै मनोऽपक्रान्तः कुर्वीत । गौतमाद् वै मनो ततो वै तं पुनर् मन् आविशन् नास्मान् मनो ऽपाक्रामत् । ऐनं
ऽपाक्रामत् । सो ऽकामयत न मन् मनो ऽपक्रामेत् पुनर् मां मन पुनर् मनो विशति नास्मान् मनो ऽपक्रामति य एवं वेद । तत्
आविशेदू इति । स एते सामनी अपश्यत् । ताभ्याम् अस्तुत । पिवा इति रथन्तरसाम्नः पिवाई इति बृहत्साम्नः । यद् उ गौतमो
ऽपश्यत् तस्माद् गौतमस्य मनायें इत्य् आख्यायते ॥ १५९ ॥
१ य-वर्जम् अन्यत्र गौं ३ वष मां ५ २ ॥ ३४ ॥ ष ॥ ८२ ॥
२ व-ष-वर्जम् अन्यत्र मां ४ सर्वेषु कोशेषु गौं
वसिष्ठस्य जनित्रे प्रजननकामः कुर्वीत । वसिष्ठो वै जितो पशुभिः प्राजायत । ते एते प्रजननी सामनी । बहु' प्रजया
हतपुत्रो ऽकामयत बहु' प्रजया पशुभिः प्रजायेयेति । स एते पशुभिः प्रजायते य एवं वेद । तत् जनित्रम् इति रथन्तरसाम्नः
सामनी अपश्यत् । ताभ्याम् अस्तुत । ततो वै स बहु' प्रजया जानित्राम् इति बृहत्साम्नः । यद् उ वसिष्ठो ऽपश्यत् तस्माद् वसि-
ष्ठस्य जनित्रे इत्य् आख्यायते ॥ १६० ॥
एषा कण्डिका व-ष कोशयोर् नास्त्य् एव ॥ १ एवं कोशेषु २ २ ॥ ३५ ॥
पौरुमीढं दक्षोणिधनम् आयुष्यकामः कुर्वीत । तरन्तपुरुमीढौ पुरुमीढस् सामापश्यत् । तेनास्तुत
वै वैतदृशौ माहेयौ मह्या आर्चनानस्यै पुत्रौ । तौ ह यन्तौ अग्निम् ईळिष्वावसे गाथाभिश् शीरशोचिषम् ।
स्त्री पर्यैत्योवाच पुत्रस्य वै त्वस्या उपतपति 'तं स्म मे अग्निं राये पुरुमीढ श्रुतं नरः ॥
चिकित्सतम् इति । तौ ह कुप्यन्ताव् इवोचतुः कथं नावू इत्थं को नाम कुमार इति । सुदीतिर् नामेति । तम् असिस् सुदीतये
ब्रूयाद् इति तं वा अर्वाष उपवपेति । सा हेयं स्त्री श्रद्धाय छर्दिः इत्य् एवाभ्यमृशत् । स तान्तो निरवर्तत । तम् एतेन निध-
देवर्षी मा मन्त्रकृताव् अवोचताम् इत्य् अर्वीष उपोवाप । नेन समैरयत् दक्षायै इति । प्राणा वै दक्षाः । प्राणान् एवास्मिंस्
तौ ह पुनर् आयन्तौ पर्यैत्योवाच यं वै कुमारम् अवोचतम् तद् अदधात् । तद् एतद् गातुविन् नाथवित् साम । गातुं वै स
अर्वीष उपवपेत्य् अयं वै सो ऽर्वीप उपोस्रस् शेत इति । तौ तन् नाथम् अविन्दत । विन्दते गातुं नाथं य एवं वेद । यद् उ
हासाध्व् इव कृत्वा मेनाते । ताव् अकामयेताम् उद् इत इयाव पुरुमीढो ऽपश्यत् तस्मात् पौरुमीढं दक्षोणिधनम् इत्य् आख्यायते
गातुं नाथं विन्देवहि सम् अयं कुमारो जीवेद् इति । स एतत् ॥ १६१ ॥
१ यरलश °नि° आर्चनानसमस्यै ४ २ ॥ ३६ ॥ ष ॥ ८३ ॥
२ १ यरलश आर्चनानसस्यै वष ३-३ ? कोशेषु तस्मै
जमदग्नेस् सप्ताहम अभिचरन् वा भ्रातृव्यवान् वा कुर्वीत । एषां सप्तसप्तैकाहनि ग्राम्याणां पशूनां हन्याम् इति । स एतत्
जमदग्निर् ह वै माहेनानां पुरोहित आस । तान् ह विशेनाल्या- सामापश्यत् । तेनास्तुत । ततो वै स तेषां सप्तसप्तैकाहनि ग्राम्याणां
दधौ । त उ हैनम् उपजहिंसुः । स हेक्षांचक्रे कथं न्व् अहम् पशूनाम् अहन् । तयो एवैषाम् एतद् घ्नन्ति । तद् उ भ्रातृव्य-

१.१५५ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ४३
यथा ह वा इदं बद्धवत्सा हिंकरी तुरीयत्य्⁴ एवं ह वाव तम् ऽसद् इति । सेन्द्रम् एवैतेन सदेवं यज्ञं कुरुते ॥
इन्द्रस् सोमम् आगच्छति यस्मिन् कालेयेन स्तुवन्ति । तस्माद् तद् ऐळम् अच्छावाकसाम भवति । पशवो वा इळा । पशुष्व् एव
उ हैतस्मात् साम्नो नैव कदा चनेयात् सेन्द्रो मे सदैवो यज्ञो तत् प्रतितिष्ठति ॥ १५५ ॥⁴
१-१ ? य यद् र यतद् लश २ य पवृञ्जत ४ ? यलश तुलयावत्य् र तुती-
यदतु वष यतः ३ र-वर्जम् अन्यत्र स यावत्य् वष कृतीधावत्य्
५२ ॥ ४० ॥ प ॥ ८७ ॥

[४४ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.१६०

१द्वे वावेदम् अग्रे सवने आस्ताम् । द्वाभ्यां वावेदं सवनाभ्यां
देवा अग्रे व्यजयन्त । तान् विजित्य यथालोकम् आसीनीन्
इन्द्र२ एत्याब्रवीत् त्रीणि छन्दांसि त्रयः प्राणापानव्यानास् त्रय
इमे लोकास् त्रिद् देवेष्व् इत्य् आहुः । एतेमानि त्रीणि सव-
नानि करवामेति । ते ऽब्रुवन् न शक्ष्यामो ऽनेन न्वाव वयं
पूर्वेण कर्मणा परिश्रान्तास् स्म इति । स इन्द्रो ऽब्रवीत् स वा अहं
मद् एवाधि तृतीयसवनं निर्मिमा इति । स आत्मन एवाधि
तृतीयसवनं निरमिमीत । तद् इन्द्रो ह वा एतद् देवतानां यत्
तृतीयसवनम् । इन्द्रेण हास्य देवतानां स्तुतं भवति य एवं विद्वांस्
तृतीयसवनेन स्तुते ॥
धीतम् इव वै तृतीयसवनम् । जागतं सुपर्णं आहरन्न् अधयत् ।
तद् एतद् पीडितम् इव । स्वादिष्ठया इति । स्वदयन्त्य् एवैनत्
तेने३ । मदिष्ठया इति । रसम् एवास्मिंस् तन् मदं दधति ।
आशिरम् अवनयन्ति पशुना चरन्त्य् एवैतेन प्याययन्ति ॥
रक्षोहा विश्वचर्षणीर् अभि योनिम् अयोहत इति पूर्वयोर् एवैष
सवनयोर् अभिसंक्रमः । तासु गायत्रम् उक्तब्राह्मणम् ॥ १५६ ॥४
१ प्रारम्भे यलवश हरिः ओम् २-२ १ यलश ०न्यादिंद्र २ ०त्वाद ३ लश त्येन
४ २ ॥ १॥ ष ॥ ८८ ॥

अथ संहितं द्व्यक्षरनिधनं१ प्रतिष्ठायै । द्विपाद् वै यजमानः
प्रतिष्ठित्यै ॥
देवासुरा अस्पर्धन्त । ते ऽब्रुवन् यन् न इदम् उभयं धनं तत्
संनिदधामहै । तेषां नो यतरे जयन्ति तेषां न एतद् उभयं धनं
संहितम् असद् इति । तद् यद् एषाम् उभयं धनम् आसीत् तत्
संन्यदधत । ते देवा अकामयन्तोभयम् इदं धनं संहितं जयेमेति ।
त एतत् सामापश्यन् । तेनास्तुवत । तेनोभयं धनं संहितम् अज-
यन् । तद् यद् उभयं धनं संहितम् अजयंस् तत् संहितस्य
संहितत्वम् । उभयम् एव२ संहितं द्विषन्तं भ्रातृव्यं जयति य
एवं वेद ॥
तद् उ होवाचारुणिर् अश्वो वाव स संहित आसीत् । तस्मिन्न्
एवैषां तद् धनं संहितम् आसीत् तम् एव तद् असुराणाम्
असृजत प्रजापतिं वावैषां तद् अब्रुवतेति । ततो वै देवा अभवन्
परासुराः । भवत्य् आत्मना परास्य द्विषन् भ्रातृव्यो भवति य
एवं वेद ॥ १५७ ॥३
१ यलश ०निधनं २ षव अधिपाठः धनं ३ २ ॥ २॥ ष ॥ ८९ ॥

अथो हैतद् अविच्छिन्नम् इव वै माध्यंदिनात् सवनात्
तृतीयसवनम् । ते देवा एतद् व्यवैक्ष्याविदुर् अविच्छिन्नम् इव वा
इदं माध्यंदिनात् तृतीयसवनम् इति । त एतत् सामापश्यन् ।
तेनैतत् समदधुः । यत् समदधुस्१ तद् व् एव संहितस्य संहि-
तत्वम् । संहितं हास्यैतत् तृतीयसवनम् अनवच्छिन्नं भवति य
एवं वेद ॥
उष्णिह्ककुब्भ्यां वा इन्द्रो वृत्राय वज्रम् उदयच्छद् गायत्र्योस्
तिष्ठन् । ते एनं नोदयच्छताम् । तयोश्च चतुष्पादः२ पशून्
उपादधाद् गां चाश्वं चाजां चाविं च । ते एनम् उदयच्छताम् ।
स उष्णिह्ककुब्भोस् तिष्ठन् सप्तपौष्कले बाहू कृत्वा प्राहरत् । तम्
अहन् । हन्ति द्विषन्तं भ्रातृव्यं य एवं वेद ॥ १५८ ॥३
१ व-व वर्जम् अन्यत्र समधुर् २ व ष ०ष्पदः ३ २ ॥ ३॥ ष ॥ ९० ॥

स प्राचान्येन पदा प्राभ्रंशत प्रतीचान्येन । येन प्राचा प्राभ्रं-
शत सा ककुब् अभवत् । तस्मात् ककुभः पूर्वार्धे ऽक्षराणि
भूयिष्ठानि । अथ येन प्रतीचा प्राभ्रंशत सोष्णिग् अभवत् ।
तस्माद् उष्णिहो जघनार्धे१ ऽक्षराणि भूयिष्ठानि । ते वा एते
छन्दसी धेनुश् चैवानड्वांश् च । तस्मात् पशवः पूर्वार्धेन च
जघनार्धेन च भूयिष्ठं भाजयन्ति२ वहन्ति पूर्वार्धेन दुहे च
जघनार्धेन प्र च जनयन्ति । उभयं धेनुपयसं चानडुत्पयसं चाव-
रुन्द्धे य एवं वेद ॥ १५९ ॥३
१ केषु चित् कोशेषु जघन्या० २ एवं व ष । अन्यत्र भुंजंति ३ २ ॥ ४॥ ष ॥ ९१ ॥

तासु संभं यज्ञस्यैव समतायै । यद् ध वै किं च यज्ञस्य
दुष्टुतं दुश्शस्तं विधुरं तस्य ह वा एतत् सभतायै । सभम्
अविभ्रम् असद् इति ह वा एतेन स्तुवन्ति । साभं ह वा एतन्
नाम ॥
सभेन वै देवा असुराणां तेजो बलम् इन्द्रियं वीर्यं पशून् अन्नाद्यं
सभेन सभम् आत्मानम् अभ्यकुर्वत । तत् सभस्य सभत्वम् ।
सभेनैव द्विषतो भ्रातृव्यस्य तेजो बलम् इन्द्रियं वीर्यं पशून् अन्नाद्यं
सभेन सभम् आत्मानम् अधिकुरुते य एवं वेद ॥
प्रजापतिः पशून् असृजत । ते ऽस्मात् सृष्टा अपाक्रामन्न् । सो
ऽकामयत न मत् पशवो ऽपक्रामेयुर् अभि मा वर्तेरन्न् इति ।
स एतत् सामापश्यत् । तेनास्तुत । ततो वै तं पशवो ऽभ्याव

१.१६४ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ४५
तद् उ काकुभं स्वारं भवति । प्राणो वै स्वारं पुरुषच्छन्दसं
ककुभि । ज्यैष्ठ्यं वै प्राणो ज्यैष्ठ्यं पुरुषः । ज्यैष्ठ्येनैव तज्
ज्यैष्ठ्यं संदधाति ज्यैष्ठ्येन ज्यैष्ठ्ये प्रतितिष्ठति । अथो यजमा-
नम् एव तत् प्राणेन समृद्धयन्ति१ । सम् अस्मा ऋध्यते य
एवं वेद ॥
तान् एकरूपान् न व्यजानात् । स एतत् पौष्कलं सामापश्यत् ।
तेनैषां रूपाणि व्यैकरोत् । ते नानारूपा अभवन् श्वेतो रोहितः
कृष्णः । एकरूपा ह वाव ते ततः पुरासु रोहिता एव । बहुरूपान्
नानारूपान् पशून् अवरुन्द्धे बहुपशुर भवति३ य एवं वेद ॥
अथ पौष्कलम् । पुष्कल आङ्गिरसः पशुकामस् तपो ऽतप्यत । स
एतत् सामापश्यत् । तेनास्तुत । तैतो वै४ पशून् अवारुन्

५६ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.१६७
तत् स्वारं भवति । प्राणो वै स्वरः॑ । वीव वा एते प्राणैर् यन्ति । को हि तद् वेद यदि ते ऽति वा पादयन्ति न वा । तद्
इध्यन्ते ये यज्ञीयस्य कर्मणो ऽतिपादयन्ति यदि वा नातिपाद- यत् स्वारं भवति प्राणैर् एव तत् समृध्यन्ते ॥ १६४ ॥७
१ वष एद्धिया ४ य साम्राज्यं र साम्राज्यं ल१ अभ्यसेन्द्रेन्द्रा वष अभ्यसेन्द्रो
२ लश आर्वनानो ल साम्राज्यं वश सामान्यं ६ यलवष स्वारः
३-३ वष इवाभ्यांसुत ५ १ यर ल२ श अन्यस्येन्द्रो ७ र ॥ ९ ॥ ष ॥ १६ ॥
अथान्धीगवम् । मध्येनिधनं भवति प्रतिष्ठायै । समुद्रं वा नानवसेनेत्थं गतिर् अस्ति नेत्थम् । तद् एतत् पशून् एव कृत्स्नम्
एते ऽनारम्भणं प्रप्लवन्ते य आर्भवं पवमानम् उपयन्ति । तद् अन्नाद्यम् अवसं कृत्वा यन्ति ॥
यन् मध्येनिधनं भवति प्रतिष्ठाया एव । तद् यथा वा अदस् शाक्त्या अन्नाद्यकामा अदीक्षन्त । स एतद् अन्धीगुश् शाक्त्यस्
समुद्रं प्रस्नाय द्वीपं विश्वोत्पोत्स्नाय विश्राम्यन्न् आस्त एवं ह वा सामापश्यत् । तेनास्तुत । तस्यैतां दशाक्षरां विराजं मध्यत
एतन् निधनम् उपेत्य कामं विश्राम्यन्त आसीरन्न् अस्तुवानाः ॥ उपैत् । दशाक्षरा विराड् अन्नं विराड् । ततो वै ते विराजम् अन्ना-
तद् ऐळं भवति । पशवो वा इळा पशवः कृत्स्नम् अन्नाद्यम् । यो द्यम् अवारुन्धत । तद् एतद् विराजो ऽन्नाद्यस्यावरुद्धिस साम ।
वा अनवसो ऽध्वानं प्रैति नैनं स समश्नुते । अथ यस् सावतः अव विराजम् अन्नाद्यं रुन्द्धे ऽन्नादश् श्रेष्ठस् स्वानां भवति य
प्रैति स एवैनं समश्नुते ॥ एवं वेद । यद् व् अन्धीगुश् शाक्त्यो ऽपश्यत् तस्माद् आन्धी-
अयं वाव समुद्रो ऽनारम्भणो यद् इदम् अन्तरिक्षम् । तस्य गवम् इत्य् आख्यायते ॥ १६५ ॥७
१ लश ॰म्भणेन वष स्तेनाना ६ यर लश अवरुंधे
२ लश नास्ति ४ १ कोशेषु उप(वष उवै)यन्ति ७ र ॥ १० ॥ ष ॥ १७ ॥
३ १ यलश ॰ना र अस्मावाना ५ र लश नास्ति
अथैता भवन्ति अभि प्रियाणि पवते चनोहितः इति । प्रजापतिः ऋक्साम पवमानान्ये भवति । नर्चा सामानि रेचयन्ति नर्चं
प्रजा असृजत । ता अप्राणा असृजत । ताभ्य एताभिर् एवार्भिः साम्ना । तद् यद् इहैव चेहैव च पवमानेन स्तुवन्ति तद् एतस्यैव
प्राणान् अदधात् । अभि प्रियाणि पवते चनोहितः इति । प्रजायै वै समतायै समं कॢप्त्यै । पदानुस्वारं पुरस्ताद् गायत्रं भवति पदा-
प्रियंश् अभि इत्य् एव प्राणेनाभ्यपवत । नामानि यज्ञो अधि येषु नुस्वारम् उपरिष्टात् पवमानान्ते । तस्माद् उभयतःप्राणाः प्रजा
वर्धते इति । महो वै प्रजानामानि । आ सूर्यस्य वृहतो वृहन्न् अधि ऊर्ध्वांशू चावाचीश् च ॥
रथं विश्वन्चम् अरुहद् विचक्षणः इति । प्राणो वै विश्वङ्क । सो ऽयं यां ह खलु वै पितापुत्रौ नावम् अञ्जतो न सा रिष्यति । दैव्य्
विश्वङ् अञ्चर्ति४ । ता एता आयुष्था ऋचः । सर्वम् आयुर एषा नौर् यद् यज्ञः । ताव् एतत् पितापुत्राव् एवाजततः । औशनं
एत्य् एताभिर् ऋग्भिस् तुष्टुवानः ॥ पुरस्ताद् भवति कावम् उपरिष्टाद् यज्ञस्यैवारिष्टयै । तस्माद्
तासु कावम् । कविर् वै भार्गवो देवेष्व् अमर्त्यं गन्धर्वलोकम् यैव् अदार्यां नावम् अधिरोहन्ति पितापुत्रौ हैवाग्रे ऽधिरोहतः ॥
ऐच्छत् । स एतत् सामापश्यत् । तेनास्तुत । ततो वै स देवेष्व् पञ्चैतानि छन्दांस्य् आर्भवे७ पवमाने भवन्ति सप्त सामानि ।
अमर्त्यं गन्धर्वलोकम् आश्नुत । तद् एतत् लोकवित् साम । तद् द्वादश संपद्यन्ते । द्वादश मासास् संवत्सरः । पञ्चो वा
अश्नुते देवेष्व् अमर्त्यं गन्धर्वलोकम् एतेन तुष्टुवानः । यद् उ एवामूनि सामानि माध्यंदिने पवमाने भवन्ति । ऋतव एव९
कविर् भार्गवो ऽपश्यत् तस्मात् कावम् इत्य् आख्यायते ॥ मासां एवाभवे१० पवमाने कल्पन्त ऋतवो माध्यंदिने । स हैष
तत् स्वारं भवति । स्वरेण वै देवेभ्यो ऽन्ततो ऽन्नाद्यं प्रदीयते संवत्सर एव व्यूढो यद् यज्ञः ॥ १६६ ॥११
१ १ र प्रियसना ल प्रियन्त वष ५ १ यर ल२श ॰सामं वष पंचैवा एवामूनि
प्रियंत ६-६ १ वष यदाश ९-९ १ य अमृतत्व एव र उतव
२ १ यर ल२श माह ७ १ य ल२ आमवे र आहावे ल१ ल रितव एव श उदव
३ वष नास्ति अविभवे वष अविभः वे श आभावे १० रश एवंदूवे
४ १ यरश अंचतींतें ल अंचतितें ८-८ १ य पञ्चो वा एमूनि रल१ ११ र ॥ ११ ॥ ष ॥ १८ ॥
तथा वष तिंतें पश्चो वामूनि ल२श पंचवैवामूनि
प्रजापतिर् ह खलु वा एष यत् संवत्सरः । स ह षण् मासो उद्गृह्णात्य् अथ हेदम् उपरि शीतो भवत्य् अध उ ह तदोष्णो
ऽन्यतरमन्यतरं पादम् उद्गृह्णांस्तिष्ठति । स यदोष्णम् उद्गृह्णात्य् भवति । तस्माद् धेमन्न् उपरि शीतो ऽध उष्णम् अधिगम्यते ।
अथ हेदम् उपर्य् उष्णो भवत्य् अध उ ह तदा शीतो भवति । तस्माद् उ हेमन्न् उष्णाः कूप्या अप उदाहरन्ति । एवं ह वा एष
तस्माद् ग्रीष्मे उपर्य् उष्णो ऽधश् शीतम् अधिगम्यते । तस्माद् प्रजापतिस् संवत्सरः प्रजा बिभर्ति ॥
उ ग्रीष्मे शीताः कूप्या अप उदाहरन्ति । अथ यदा शीतम् अथ ह वा एतं सौम्यं चरुम् आहरन्ति । यद् ध वा उद्गातृन्

१.१७१ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ४७
यज्ञ ऊनं वातिरिक्तं वा कुर्वतो मीयते यमलोकं ह वा अस्य तद्
गच्छति । तद् धापि मृतोदीरिण आहुर् यमस्यैतत् सभायाम्
अपश्याम् इति । तद् एतेन पुनर् आदियते यद् एतं सौम्यं
चरुम् आहरन्ति ॥
तं हावेक्षेत
यन् मे मनो ऽयमं गतं यद् वा मे अपरागतम् ।
राजा सोमेन तद् वयं पुनर् अस्मासु दध्मसि ॥
मनसि मे चक्षुर् अधात् चक्षुषि मे मनः ॥
आयुर्भरया ऋचो माच्छेत्सिंते मा सान्नो भागधेयाद् वियोषम् ॥
इति । तद् धापि छायां पर्यवेक्षेतारमनो ऽप्रणाशाय ॥
अथो सर्पिषोर् अण्योर आदधीत चक्षुष आप्यायनाय । तद् अपि
विज्ञानम् आसाद्¹ । य आत्मानं न परिपश्येद् अपेतासुस् स

४८ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.१७५
१ ? व घ भिकान्यदादधाते सङ्; पुर् व घ त्रिणहूः ६ व-घ-वर्जम् अन्यत्र ॰ते
२ व घ छैनम् ४ व घ नरकश् ७ ? व घ सजातइये अन्यत्र जा-
३ ? य र आसन्; पुर् लश् आ- ५ व घ चेति तयिध्ये
८ र ॥ १६ ॥ घ ॥ १०१ ॥
दाशपत्यं श्रेष्ठ्यकामः कुर्वीत । देवासुरा अस्पर्धन्त । ते
देवा इन्द्रम् उपाधावंस् त्वयाधिपत्येदं जयामेति । स इन्द्रो ऽकाम-
यत जयेमासुरान् इति । स एतत् सामापश्यत् । तेनास्तुत । ततो
वै देवा असुरान् अजयन् । तस्मै विजित्यासीनाय दशपतेवे-
दशपतय आ इत्य् एवोद्धारान् उदहरन् । तद् एव दाशपत्यस्य
दाशपत्यत्वम् । उद्धारं हरत उद्धार्यो भवति य एवं वेद ॥
विशोविशीयम् अन्नाद्यकाम

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्तिशः लिप्यन्तरण है:

१.१८० ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ४९
तथा ह न रूक्षो भवति ॥
एतद् ध स्म वै तत् पूर्वे ब्राह्मणा मीमांसन्ते क उ स्विद् अथ
शिंशुमार्यै व्यात्तम् अतिम्रोष्यत इति । एषा ह वा एकायने
शिंशुमारी प्रतीपं व्यादाय तिष्ठति यद् यज्ञा Check-यज्ञायज्ञीयम् । तस्या
एतद् अन्नाद्यम् एव मुखतो ऽपिधाय स्वस्त्य् अन्येति ॥
पोप्रिं वयम् अमृतं जातो वा इति । यत् प्रैष वयम् इति ब्रूयात् प्रमा-
युको यजमानस् स्यात् । अथ यत् पोप्रिम् इत्य् आहैष एवास्मै
पोप्रिद् भवति ॥
धिं मायि दायिवन् इति । यत् दासम् इति ब्रूयाद् दंसुको³ यजमानस्
स्यात् । अथ यत् दायिवम् इत्य् आह—दिवं संस्तुतो यज्ञो गमयि-
तव्य इत्य् आहुः—दिवम् एवैतत् संस्तुतं यज्ञं गमयन्ति ॥
प्रियं मित्रं नु शंसिषम् इति । यत् प्रियं मित्रं न शंसिषम् इति
ब्रूयान् न प्रियं मित्रं शंसेत । अथ यत् प्रियं मित्रं नु शंसिषम् इत्य्
आह प्रियम् एव मित्रं शंसते ॥ १७६ ॥⁴
१ कोशेषु तं २-२ कोशेषु प्रयायम् ३ एवं कोशेषु
४ र ॥ २१ ॥
प्रायां मायिनान् नू शांसीषाम् ऊर्जा नपातं स ह्य् आशुमा इति । यत्
नाशूमा इति ब्रूयान् नायुष्मान् यजमानस् स्यात् । अथ यत् आशुमा
इत्य् आहायुर् एवैतद् उद्गातात्मंश् च यजमाने च दधाति ॥
हिं मायास्यूथुः आशेमा हव्यदातायाउवा इति । यत् दाशेम इति
ब्रूयाद् दंशुका¹ एनं स्युः । अथ यद् आशेमा इत्य् आहाश्नुत एव ॥
आशेमा हव्यदातायायि सुवद् वाजेषु अविता भूवाद् धिं मायि वाणो
इति । वृद्ध इव ह्य् एतर्हि यज्ञो भवति ॥
उत भ्राता वहूनाम् इति । यत् तनूनाम् इति ब्रूयात् तनुद् इव यज-
मानस स्यात् । अथ यद् बहूनाम् इत्य् आह बहूनाम् एवैनम्
एतत् भ्रातारं करोति ॥ १७७ ॥²
१ लश दंशुका २ र ॥ २२ ॥
तद् आहुर् यज्ञायज्ञीयस्यैकाद् अक्षराद् ऊना ऋच् । तद्
यज्ञस्य छिद्रम् । यस् तद् उद्गायन् नापिदधाति यज्ञायज्ञीयं
छिद्रं करोति । यज्ञायज्ञीयं छिद्रम् अनु यज्ञस् स्रवति यज्ञम्
अनु यजमानो यजमानम् अनु प्रजाः । तस्मिन् वाचं दध्यात् ।
वाग् वै ब्रह्म । उत भ्राता वाग् बहूनाउवा इति । गौः इति हैके
दधति—गौरू वै कृत्स्नम् अन्नाद्यम्—कृत्स्नस्यैवान्नाद्यस्यावरुद्धयै ।
तद् आहुर् नैतद् आद्रियेत । यद् वाव बाह्वनिधनं भवति तेनैव
संधीयत इति ॥
तद् आहुर् यथापूर्वं यथाज्यैष्ठ्यं छन्दांसि विमुच्यानि 'छन्दांसी
क्लृप्तिं विमुक्तिम् अनु प्रजाः कल्पान्ता³ इति । यज्ञा वो अग्नये इति
षड्भिर् अक्षरैः प्रस्तौति । गिरा च दक्षसे इति षड्भिर् अक्षरैर्
आदिम् आदत्ते । तद् द्वादश संपद्यन्ते । द्वादशाक्षरा जगती³ ।
जगतीं प्रथमतः पर्यूहनन्ति । तज् जगत्या विमुच्यन्ते । प्र वयम्
अमृतं जातवेदसम् इत्य् एकादशाक्षराणि संपद्यन्ते । एकादशाक्षरा
त्रिष्टुप् । तत् त्रिष्टुभा विमुच्यन्ते । प्रियं मित्रं नु शंसिषम् इत्य्
अष्टाभिर् अक्षरैर् निधनम् उपयन्ति । अष्टाक्षरा गायत्री । तद्
गायन्या विमुच्यन्ते । तद् यथापूर्वं यथाज्यैष्ठ्यं छन्दांसि
विमुच्यमानानि यन्ति । छन्दसां क्लृप्तिं विमुक्तिम् अनु प्रजाः
कल्पन्ते नापरामारी पूर्वी म्रियते ॥ १७८ ॥४
१ यलश आदियेत र आभियेत २-२ ? एवं कोशेषु ४ र ॥ २३ ॥
व आश्रियेत ३ र जगतीपतैर् व जगतीपतेर्
देवासुरा यज्ञे ऽस्पर्धन्त । ते देवा असुरान् यज्ञान् निरवा-
धन् । ते ऽसुरास् त्रयाणां सवनानां रसं वीर्यं प्रवृञ्जान्धं तमः
प्राविशन् । यद् ध वै किं च पराचीनम् अग्निष्टोमात् तद् अन्धं
तमः । यत् पराचीनं संवत्सरात् तद् अन्धं तमः । एतावान् वाव
यज्ञो यावान् अग्निष्टोमः । एतावान् उ संवत्सरः । द्वादश वा
अग्निष्टोमस्य स्तोत्राणि द्वादश मासास् संवत्सरः । द्वादश स्तोत्राणि
द्वादश शस्त्राणि । द्वादश पूर्वपक्षा द्वादशापरपक्षाः । अथ यत् ततः
पराचीनं तद् अन्धं तमः । तत् प्राविशन् । ते देवा असुरान्
अन्वभ्यवायन् । तान् असुरान् एतैर् एवोक्थैः प्रत्युदतिष्ठन् । यद्
उक्थैः प्रत्युदतिष्ठंस् तद् उक्थानाम् उक्थत्वम् । तांस् ततो निर्
एवावाघ्नन् । ते ऽन्धम् एव तमः प्राविशन् रात्रिम् एव ॥
स इन्द्रो ऽब्रवीत् कश् चाहं चेदम् अन्वभ्यवैष्याव इति ॥ १७९ ॥¹
१ र ॥ २४ ॥
अहं चेत्य् अब्रवीद् वरुणः । अहं वां' ज्योतिर् धारयिष्यामी-
त्य् अग्निर् अब्रवीत् । ताव् अन्वभ्यवैताम् । ताव् एकं तृतीयम्
उदाहरताम् । तेन प्रातस्सवनम् आप्याययन् । तस्माद् ऐन्द्रीषु
स्तुवन्ति । ऐन्द्रावरुणम् अनुशस्यते । तस्माद् उ गायत्रीषु स्तुव-
न्ति । गायत्रं हि प्रातस्सवनम् ॥
स एवाब्रवीत् कश् चाहं चेदम् अन्वभ्यवैष्याव इति । अहं चेत्य्
अब्रवीद् बृहस्पतिः । ताव् अन्वभ्यवैताम् । ताव् एवैकं तृतीयम्
उदाहरताम् । तेन माध्यंदिनं सवनम् आप्याययन् । तस्माद्
ऐन्द्रीषु स्तुवन्ति । ऐन्द्राबार्हस्पत्यम् अनुशस्यते । तस्माद् उ
ककुप्सु स्तुवन्ति । काकुभं हि माध्यंदिनं सवनम् ॥
स एवाब्रवीत् कश् चाहं चेदम् अन्वभ्यवैष्याव इति । अहं
चेत्य् अब्रवीद् विष्णुः । ताव् अन्वभ्यवैताम् । ताव् एवैकं तृतीयम्
उदाहरताम् । तेन तृतीयसवनम् आप्याययन् । तस्माद् ऐन्द्रीषु
स्तुवन्ति । ऐन्द्रावैष्णवम् अनुशस्यते । तस्माद् अनुष्टुप्सु
स्तुवन्ति । आनुष्टुभं हि तृतीयसवनम् ॥
तान् सर्वस्माद् एवान्तरायन् । ते ऽतो तद् अभि प्रणयन्तीति

५० ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.१८६
प्रवतीभ्यः प्रणयन्त्य् एहिबतीषु । प्रेति च वा इदं सर्वम् एति
च । ततो वै देवा अभवन् परासुराः । भवत्य् आत्मना परास्य
द्विषन् भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद ॥ १८० ॥२
१ एवं र । अन्यत्र वा
२ र ॥ २४ ॥
तानि वा एतानि त्रीणि सन्ति द्विदेवत्यान्य् ऐन्द्रावारुणम्
ऐन्द्राबार्हस्पत्यम् ऐन्द्रावैष्णवम् इति । एतावतैताष्¹ षट् कामदुघा
उदाहरन् गां चाश्वं चाजां चाविं च व्रीहिं च यवं च । उपैनम्
एताष् षट् कामदुघास् तिष्ठन्ति य एवं वेद ॥
एतावान् वाव यज्ञो यावान् अग्निष्टोमः । तद् आहुर् यद् एता-
वान् एव यज्ञो यावान् अग्निष्टोमस् तस्मिन्न् अन्तर्गतै किम्
अण्युक्तानि प्रणयन्तीति । स ब्रूयाद् यज्ञायज्ञीयस्यैका