जैमिनीय ब्राह्मण (सामवेद का प्राचीनतम गूढ़ ब्राह्मण ग्रन्थ - सरस्वती विहार संस्करण)

[Header]
१.७३ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ २१

क्षुद्रं मनुष्यम् अविं पशुम् । तस्माच् छुद्रो ऽनुपच्छन्दा वैश्यपतिदेवः । तस्माद् उ पादावनेज्येनेव जिजीविषति । पद्ध्यां ह्य् एनं प्रतिष्ठाया असृजत ॥ एतया वै सृष्ट्वा प्रजापतिः प्रजा असृजत । स य एतद् एवं वेद भूमानम् एव प्रजया पशुभिर् गच्छति । तस्माद् 'व् एतं यज्ञं भूयिष्ठं प्रशंसन्ति यद् अग्निष्टोमम् । प्रजापतिर्यज्ञो ह्य् एषः ॥ ६९॥२
१-१ ? य वेदम् र श वेदेंदू ल१ वेदं ल२ वेतं व वेदम् ष वेदं २ यश 'ष्टोमः ३ र प ॥ ४॥
प्रजापतिः प्रजाभ्य ऊर्जं व्यभजत् । तद् उदुम्बरस् समभवत् । प्रजापतिर् उद्गाता प्राजापत्य उदुम्बरः । वृणुते ऽन्यान् ऋत्विजो नोद्गातारम् । यद् उद्गाता प्रथमेन कर्मणौदुम्बरीम् अन्वारभते स्वयैव तद् देवतयात्मानम् आर्त्विज्याय वृणीते । ताम् अन्वारभते आयोष् ट्वा सदने सादयाम्य् अवतश् छायायां समुद्रस्य हृदये ॥ नमस् समुद्राय नमस् समुद्रस्य चक्षसे ॥ मा मा योनोर्वा' हासीः इति । यद् आह आयोष् ट्वा सदने सादयामि इति—यज्ञो वा आयुः—तस्यैतत् सदनं क्रियते । अवतश् छायायाम् इति । यज्ञो वा अवतिः । तस्यैषा छाया क्रियते यत् सदः । समुद्रस्य हृदये इति । मध्यतो वा आत्मनो हृदयम् । तस्मान् मध्यतस् सदस औदुम्बरीम् मीयते । नमस् समुद्राय नमस् समुद्रस्य चक्षसे इति । वाग् वै समुद्रो मनस् समुद्रस्य चक्षः । एताभ्याम् एवैतद् देवताभ्यां नमस्करोति । आर्त्विज्यं करिष्यन् मा मा योनोर्वा हासीः इति—साम वै योनोर्वाम्—साम्न एवैतन् नमस्करोति । आर्त्विज्यं करिष्यन् नैनं सामावहते । न सामन्त्याम् आर्तिम् आर्छति । न साम्नो हीयते य एवं विद्वान् साम्ने नमस्करोति । य एवैनम् उपवदति स आर्तिम् आर्छति ॥ ७० ॥६
१ ल व ष प्रजाभ्यां ल व श योनेर्वा ४ ? ल व श योनेर्वा
२ ? र योनोर्वा ३ ल श अपतीस् ५ ? र योनोर्वा श योनेर्वा ६ र प ॥५॥
प्रजापतेर् वा एतद् उदरं यत् सदः । ऊर्ग् उदुम्बरः । यन् मध्यतस् सदस औदुम्बरीम् मीयते मध्यत एवैतत् प्रजानाम् अन्नम् ऊर्जं दधाति । तस्मान् मध्यतो ऽशनम् अशितं धिनोति । तस्माद् यत्रैषा यातयाम्नी क्रियते तत् प्रजा अशनायुका भवन्ति । पोषुका' ह त्वै भवन्ति ॥ 'उपस्पृश्यां नोर्पस्पृश्याम्' इति मीमांसन्ते । सर्वं वावेदम् आत्मन्वत् । यस् स्वा अन्नम् अभीव कामयते तम् एवैतद् भूयिष्ठं द्वेष्टि । यद् उपस्पृशेद् अन्नाद्यं प्रथमेत्' । यन् नोपस्पृशेद अन्नाद्याद् आत्मानम् अन्तर्यात् । उपस्पृश्य नस्त्वास्पृष्टेनेवोद्वेयन्' नान्नाद्यं प्रथमति नान्नाद्याद् आत्मानम् अन्तरैति ॥ साम देवानाम् अन्नम् ऊर्ग् उदुम्बरः । यद् उद्गातौदुम्बरीं श्रयते साम्नन् एवैतद् देवानाम् अन्नम् ऊर्जं दधाति । तस्माद् यत्र साम्नात्विज्यं कुर्वन्ति तद् एव देवा भूयिष्ठम् इवादन्ति ॥ ७१ ॥८
१ ल१ व ष अशनितं ल२ अशितं ४ य र ल श ९स्पृश्यामि ७ व ष साम्नोर्त्विज्यं
२ ल व ष पोषुका ५ ? एवं सर्वेषु कोषेषु ८ र ष ॥ ६ ॥
३-३ सर्वेषु कोषेषु उपस्पृश्यानोप० ६ श श्रयेत
प्रजापतिर् उद्गातोर्ग उदुम्बरः । स एष ऊर्जि श्रितः प्रजापतिः प्रजाभ्य ऊर्जम् अन्नाद्यं विभजति । उदङ्ङ आसीन उद्गायति । उदीचीम् एव तद् दिशम् ऊर्जो भाजयति । प्रत्यङ्ङ आसीनः प्रस्तौति । प्रतीचीम् एव तद् दिशम् ऊर्जो भाजयति । दक्षिणासीनः प्रतिहरति । दक्षिणाम् एव तद् दिशम् ऊर्जो भाजयति । प्राञ्चो ऽन्य ऋत्विज आर्त्विज्यं कुर्वन्ति । प्राचीम् एव तद् दिशम् ऊर्जा भाजयन्ति । तस्माद् एषा दिशां वीर्यवत्तमोपजीवनीयतमा भूयिष्ठैः प्रीता । तस्माद् यत् प्रजा अवृत्तिं नीयन्ति' प्राचीर् एव यन्ति । एषा हि दिशां वीर्यवत्तमोपजीवनीयतमा भूयिष्ठैः प्रीता ॥ यद् उदीचीनदेवत्या उद्गातारो ऽथ कस्माद् विपर्यावृत्य दिश आर्त्विज्यं कुर्वन्तीत्य् आहुः । ब्रूयाद् दिशाम् अभिष्टयै दिशाम् अभिप्रेत्यै । तस्मात् सर्वासु दिक्ष्व् अन्नं विद्यत इति ॥ उद् दिवं स्तभानान्तरिक्षं पृण पृथिवीम् उपरेण दृंह् ॥ द्युतानस् त्वा मारुतो मिनोतु मित्रावरुणयोर् ध्रुवेण धर्मणा ॥ घृतेन द्यावापृथिवी आ पृणीथाम् ॥ सुपिप्पला ओषधीः कृधि स्वाहा इत्य् औदुम्बरीम् अभिजुहोति । इमान् एवैतल् लोकान् रसेनानक्ति ॥७२॥५
१ ल१-वर्जम् अन्यत्राधिपाठः यदुदीचीनदेवत्या उद्गातारो २? ल२ ॰त्तिन् व ष आवृत्तीन् ४ व ष तस्माद् ३? ल२ नयन्ति ५ ष स ब्रूयाद् ६ र ष ॥ ७ ॥
प्रजापतिः प्रजा असृजत । सो ऽग्निम् अपि मुखाद् असिसृक्षत । सो ऽग्निर् मुखाद् बीभत्समान ऊर्ध्वं उदद्रुत्य२ मस्तिष्कम उद्धत्यासृज्यत३ । तं देवाश् चर्षयश् चोपसमेत्याब्रुवन् विवृद्धो४ ऽयं५ म॑स्तिष्को मासुया भूत् करवामेमं कस्यां चिताचितीति६ । ते बृहस्पतिम् अब्रुवन् सोमम् अस्मिन् गृहाणेति । स बृहस्पतिर् अब्रवीत् स वा अयं क्रूर इवापूतो ऽमेध्यो' ऽश्लंतकृत२ इति । वयं त एतं 'पूतं मेध्यं४ शृतंकृतं कुर्म इत्य् अब्रुवन् । तं वै म आहरतेति । तथेति । तम् अस्मै प्रायच्छन् । तं प्रत्यगृह्णात् देवस्य त्वा

[२२] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.७७

सवितुः प्रसवें ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रतिगृह्णामि इति ।
देवशङ्कैर वावैनं तत् प्रत्यगृह्लात् । तं प्रतिगृह्यापवयद
वसवस् त्वा पुनन्तु गायत्रेण छन्दसा सुप्रजावनिं रायस् पोषवनिम् ॥
रुद्रास् त्वा पुनन्तु त्रैष्टुभेन छन्दसा सुप्रजावनिं रायस् पोषवनिम् ॥
आदित्यास् त्वा पुनन्तु जागतेन छन्दसा सुप्रजावनिं रायस् पोषवनिम् ॥
इति । छन्दोभिश्च वावैनं तद् देवताभिश्चापावयत् । तं
पवयित्वा पश्चाद् अक्षं सादयति बार्हस्पत्यम् असि११ वानस्पत्यं
अक्षं१२ सादयित्वा गायत्रं विश्वरूपासु गायति ॥ ७३ ॥१४

प्रजापतेर् मूर्धोत्यायुपात्रम् इति । यद् आह बार्हस्पत्यम् असि इति
बृहस्पतिर् ह्य् एतम् अग्रे प्रत्यगृह्लात् । यद् आह वानस्पत्यम्
इति वनस्पतिभ्यो ह्य् एनम् अधिकुर्वन्ति । यद् आह प्रजापतेर्
मूर्धा इति प्रजापतेर् ह्य् एष मूर्धोसीत्१२ । यद् आह अत्यायु-
पात्रम् इत्य् अति ह्य् एतद् अन्यानि पात्राणि पात्रम् । यद् एतद्
देवपात्रं प्रथमं युज्यत उत्तमं विमुच्यते तेनैवात्य् अन्यानि
पात्राणि । प्र श्रेयसः पात्रम् आप्नोति य एवं वेद । तं पश्चाद्

१ य श उद्धृत्य र उद्धृत्य | ल उद्धृत्य व ष उद्धृत्य
२ ? य उपदिह्यास्सृज्यत | र ल व ष उदिह्यास्सृज्य(र ज)त | श उदितह्यास्सृजत
३ ! य निक्षुनो ल नितुनो | व ष वितुनो श निक्नवो
४ सर्वेषु कोशेषु य
५ य ल व ष मूर्°
६ ? र श ॰चितीति
७ ल मेध्य अन्यत्र मेध्ये
८ ? य र ल ष श्रितंकृत | व ष श्रितंश्रित
९-९ य र श पूतमेध्यं | ल व ष पूतंभमध्यं
१० ष-वर्जम् अन्यत्र श्रितं
११ ल१ ष अधिपाठः वानस्पत्यमसि
१२ ? र व श मूर्धोविशद्
१३ र श अक्षरं
१४ र ष ॥८॥

नमः पितृभ्यः पूर्वसद्भ्यो' नमस् साकंनिषद्वभ्यः ।
युञ्जे वाचं शतपदीं गाये सहस्रवर्तनीम् ॥
गायत्रं त्रैष्टुभं जगद् विश्वा रूपाणि संभृतम् ।
देवा ओकांसि चक्रिरे ॥
इति । यन् नमः पितृभ्यः पूर्वसद्भ्यः इति पितरो वा अत्र पूर्वे
उपसीदन्ति । न तेभ्य एवैतन् नमस्करोति नमस् साकंनिषद्वभ्यः
इति यैर् एव ब्राह्मणैस् सहोपसीदन्त्य् आर्त्विज्यं करिष्यंस् तेभ्य
एवैतन् नमस्करोति । युञ्जे वाचं शतपदीम् इति वाचम् एवैतच्
छतपदीं युङ्क्ते । गाये सहस्रवर्तनीम् इति युक्ताम् एवैनाम् एतत्
सहस्रवर्तनीं भूतां गायति । गायत्रं त्रैष्टुभं जगत् इति—एतानि वै
त्रीणि सवनानि—तान्य् एवैतान्व् आत्मन् परिगृह्णीते । विश्वा
रूपाणि संभृतम् इति—यज्ञो वै विश्वा रूपाणि—यज्ञम् एवैतेन
संभरति । देवा ओकांसि चक्रिरे इति सर्वमेव् एवैतेन यज्ञं कुरुते ॥ ७४॥६

१ र श पूर्ववत्सेम्यो | ल पूर्व सद्गचो
२ व ष ॰निम्
३ र श पूर्वसत्स्य
४ य र व ष ॰निम्
५-५ ? ल; व ष एवैनात्मन् | ल२ एवैतन्नामन्
६ र ष ॥ ९ ॥

कुसुर्विन्दो' हौद्दालकिस् सोमानाम् उज्जगौ । तम् उ हासित-
मृगा कश्यपानां पुत्रा ऊचुः को ऽनु नो ऽयं नृशंसको ऽन्त उद्गा-
यत्य् एतेमम् अनुव्याहरिष्याम इति । ते ऽनुव्याहरिष्यन्त आ-
स्तावम् उपसेदुः । स होवाच नमो ब्राह्मणा अस्तु पुरा वा अहम्
अद्य प्रातरनुवाकाद् गायत्रेण विश्वरूपासु यज्ञं संस्थापयम् । स
यथा गोभिर् गवायम् इत्वा४ श्रमणम् अवलम् अनुसंवुदेद् एवं
वावेदं यज्ञशरीरम् अनुसंवुदाम इति । ते होत्थाय प्रवव्रजुर् नमो
ऽस्मै ब्राह्मणायास्तु विदां वा अयम् इदं चकारेति । पुरा ह वा अस्य
प्रातरनुवाकाद् गायत्रेण विश्वरूपासु यज्ञस् संस्थितो भवति य
एवं वेद ॥ ७५ ॥५

१ ? य कुसुविंदो | र ल२ श असुविंदो | ल१ आसुविंदो | व ष आसुविंदो
२ य व ष अधिपाठः इति
३ य-वर्जं सर्वत्र एतेमाम्
४ ल श इत्यप
५ र ष ॥ १० ॥

तद् आहुः अध्वर्यो किं स्तुतं स्तोत्रं होता प्रातरनुवाकेनान्वशंसीद्
इति । अकर्म वयं तद् यद् अस्माकं कर्म इत्य् आह होतारं पृच्छत
इति । होतः किं स्तुतं स्तोत्रं प्रातरनुवाकेनान्वशंसीः इति । अकर्म
वयं तद् यद् अस्माकं कर्म इत्य् आह उद्गातारं पृच्छत इति । उद्गातः
किं स्तुतं स्तोत्रं होता प्रातरनुवाकेनान्वशंसीत् इति । अकर्म वयं तद् यद्
अस्माकं कर्म इति ब्रूयाद् अगासिषम्' यद् अत्र गेयम् इति । तं यदि
ब्रूयुः तमांसि वा अगासीर् न ज्योतींषि इति ज्योतींष्य् एवाहम्
अगासिषम् इति ब्रूयान् न तमांसि इति । ज्योतिस् तद् यद् ऋग्
ज्योतिस् तद् यत् साम ज्योतिस् तद् यद् देवता । एतानि वा अहं ज्योतींष्य्
अगासिषं युष्मान् एव तमसा पाप्मना विध्यति इति । तमसा
चैवैनांस् तत् पाप्मना च विध्यति ॥ ७६ ॥३

१ सर्वेषु कोशेषु अगासिष्ठ
२ ल श ते
३ र ष ॥ ११ ॥

पश्चात् प्राञ्च उपसीदन्ति । वाचम् एवैतत् सुखतो ऽवरुन्ध-
ते । यत् पुरस्तात् प्राञ्च उपसीदेयुर् वाचं पृष्ठतः कुर्वीरन् । वाग्
एषाम् उपदासुका स्यात् ॥
वाग् वै देवेभ्यो ऽपाक्रामत् । सा वनस्पतीन् प्राविशत् । सैष

छुक्रम् अपहरति । अमुष्माद् एव तत् लोकाद्
Right col has 5 lines:
Line 1: द्विषन्तं भ्रातृव्यम् अन्तरेति य एवं वेद ॥
Line 2: नाक्षम्¹ उपस्पृशेत् । यद् अक्षम् उपस्पृशेद् भ्रातृव्यै³ श्रियम्
Line 3: क्रूञ्च्यात् । अन्तरा चक्रौ प्रोहति । तस्माद् यद् अन्तरा चक्राव्
Line 4: अनसस्⁴ तद् उपजीवनीयतमम् । तस्माद् अन्तरा क्षम्ये युक्तौ⁵
Line 5: युनक्ति ॥ ७७ ॥⁶
LOOK AT THAT!
Left column has 4 lines, right column has 5 lines!
They do NOT have the same number of lines!
Look at Block 1:
Left column has 4 lines! Under line 4 of left column, there is EMPTY SPACE! Line 5 is only on the right column: "युनक्ति ॥ ७७ ॥⁶"!
Now look at Block 2:
Left column has 8 lines:
Line 1: वसवो वा एतम् अग्रे प्रौहन् । ते ऽश्राम्यन् । ते रुद्रान्
...
Line 8: बृहस्पतिर् वा एतम् अग्रे प्रौहत् । स रूपेण वर्चसा व्यार्ध्यत² ।
Right column has 8 lines:
Line 1: स ऐक्षत

२४ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.८४
फाल्गुन्य् अविद् भवत् । स यं कामयेत पापीयान् स्याद् इति
कृष्णम् अस्य पवित्रे ऽप्यस्येत् पापीयान् एव भवति । अथ यं
कामयेत नार्वाङ् न परस् स्याद् इति धूम्रम् अस्य पवित्रे ऽप्यस्येन्
नैवार्वाङ् न परो भवति । अथ यं कामयेत श्रेयान् स्याद् रुचम्
अश्नुवीतेति१ फाल्गुनम् अस्य पवित्रं कुर्याच् श्रेयान् एव भवति
रुचम् अश्नुते ॥
अस्ति हि तन्नाप्यू आदित्यस्य न्यक्तम् । तद् अन्तर्वेद्य् अवहृत्य
संमार्ष्टि वसवस् त्वा संमृजन्तु गायत्रेण छन्दसा ॥ रुद्रास् त्वा संमृजन्तु
त्रैष्टुभेन छन्दसा ॥ आदित्यास् त्वा संमृजन्तु जागतेन छन्दसा इति ॥
तद् उदीचीनदशं पवित्रवत्या वितनोति पवित्रं ते विततं ब्रह्मणस् पते
इति समष्ट्यै । तपोष् पवित्रं विततं दिवस् पदे इति स्वर्गकामस्य ।
अरूरुचद् उपसः पृश्निर अग्रयुः२ इति प्रजाकामस्य । सर्वोभिर् एव
वितनुयाद् एतेषां सर्वेषां कामानाम् उपाप्त्यै ॥
राजानम् आनयति । तम् अभिमन्त्रयते स पवस्व सुधामा देवानाम्
अभि प्रियाणि धाम ॥ त्रिद् देवेभ्यो ऽपववास् त्रिर् आदित्येभ्यस् त्रिर्
अङ्गिरोभ्यः ॥ येन सूर्येण ब्रह्मणा बृहस्पतये ऽपवथास् तेन मह्यं पवस्व ॥
सं नः पवस्व शं गवे शं जनाय शम् अर्वते ।
शं राजन्न् ओषधीभ्यः ॥
इति । शम् एवोद्गात्रे भवति शं यजमानाय शं प्रजाभ्यः ॥
[L2

तत् प्रत्यवरूढं
Left col:
Line 7: तपति । एतनो एवावताक्षरेणाग्निम् अस्मिन् लोके ऽदधुः । स यं
Right col:
Line 7: स्वर्गकाम्या वै यजत इति । यद् एवाद् आवद् उत्तमम् अक्षरं
Spanning line:
भवति तेनास्माल् लोकान् नावच्छिद्यते ॥ ८७ ॥४

Footnotes for 87:
Line 1: १ र ल श एवावददत्रे २ ? य र ल श पराचीषुभि ३ ? र-वर्जं सर्वत्र स यदैव
Line 2: व ष एवावददत्ते व ष पराचीषुहि ४ र ष ॥ २२ ॥

Section 88:
Left col:
Line 1: रथन्तरवर्णाम् उत्तमां गायन्ति । इयं वै रथन्तरम् । अस्याम्
Right col:
Line 1: बलम् ऋच्छेत् । विड्ढ्यू ऋक् । यद् यजुः प्रथमम् अभिव्याहरति
Left col:
Line 2: एवैतत् प्रतितिष्ठति । प्रजापतिः प्रजा असृजत । ता एनं सृष्टा
Right col:
Line 2: —ब्रह्म वै यजुः—ब्रह्मवर्चसम् एतत् करोति । भूर् भुवस् स्वः ॥ मधु
Left col:
Line 3: अन्नकाशिनीर् अभितस् समन्तं

२६ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.९२

[ खण्डः ८९ ]

[वामतः]
प्रजापतिं कल्पयित्वोद्वायेद्¹ । यो ह वै प्रजापतिं कल्पयित्वो-
द्वायात कल्पते ऽस्मै दिशः प्रदिश आदिशो विदिश उद्दिशो दिश
इति । दिशो वै प्रजापतिः । प्रजापतिम् एव तत् कल्पयित्वोद्वा-
यति । कल्पते ऽस्मै य एवं वेद ॥
कपिवनो ह स्माह भौवायनः किं ते यज्ञं गच्छन्ति² यद्³ एव
सोमस्याभक्षयित्वा प्र वा सर्पन्ति प्र वा धावन्तीति⁴ । बहि-
ष्पवमानम् उपसन्नेषु ब्रूयाद् यं ब्रह्माणं शुचिम् इव मन्येताहरहस्
तम् इति । तेन समुपहूयाथानुमन्त्रयेत
 यो देवानाम् इह सोमपीथो ऽस्मिन् यज्ञे बर्हिषि वेद्याम् ।
 तस्येदं भक्षयामसि ॥
इति । यदि च ह प्रशवयति यदि च नाथ हास्य भक्षित एव
देवस्⁵ सोमो भवति ॥
एतदायतना वा आरण्याः पशवः । यद् बहिष्पवमानम् अरण्ये
स्तुवन्ति तस्माद् आरण्याः पशवो ऽरण्यं सचन्ते । पराचीषु स्तु-

[दक्षिणतः]
वन्ति । तस्माद् आरण्याः पशवो ऽरण्याद् एवारण्यम् अभिप्ररेते ।
एकरूपासु स्तुवन्ति । तस्माद् आरण्याः पशव एकरूपाः । आवद्
उत्तमम् अक्षरं भवति । तस्माद् एकैको ऽन्यो ऽवलो ग्रामे ऽधिग-
म्यते । अथो अरण्ये⁶ हतं ग्रामम् अभ्यवहरन्ति ॥
स्तुत्वोद्रव्वन्ति⁷ । यजमानम् एव तत् स्वर्गं लोकं गमयन्ति ।
बाहून् उद्गृह्णन्ति । यजमानम् एव तत् स्वर्गे लोके समादधति ।
ते वै तद् अनृतं कुर्वन्ति ये मर्त्य सन्तोऽमृतत्वं गमयन्ति । ते
रूपेण वर्चसा व्यृध्यन्ते । स य एतद् एवान्द्य उत्तिष्ठेत् तम् उत्ति-
ष्ठन्तम् आरभ्यानूत्तिष्ठेत् । न रूपेण वर्चसा व्यृध्यते नार्तिम्
आर्छति ॥
भविष्यद् विजानीयात् । यद्य् एताः प्रजा दोग्ध्रीवा⁸ इव ⁹स्युर् दोग्ध्री-
वो⁹ योगक्षेमो भविष्यति । तयायम् उद्गातोदगासीदिति विद्यात् ।
यद्यु उ शान्ता इव स्युश् शान्तो योगक्षेमो भविष्यति । तयायम्
उद्गातोदगासीद् इति विद्यात् । एषो ह विज्ञा ॥ ८९ ॥१०

पादटिप्पण्यः :
१ लश गौवा°      ५ सर्वेषु कोशेषु देव-      द्रोर्धवा
२ ? व-ष-वर्जं गछति    ६ ? सर्वेषु कोशेषु अरण्यो     ९-९ यलश स द्रोर्द्रवो
३ ? च-व-वर्जं वेद     ७ सर्वेषु कोशेषु स्तुत्वोद्ववन्ति    र स्युर्द्रो द्रवो
४ सर्वेषु कोशेषु धार°    ८ ? य द्रोग्ध्रा र द्रोर्ध्रा लश     १० २४ ॥ २४ ॥

[ खण्डः ९० ]

[वामतः]
उपास्मै गायता नरः इति कामकामो भूतिकामः प्रजनन्कामः
प्रतिपदं कुर्वीत । अस्मै वावेदम् उपगायन्ति । उप वावेदम्
अस्यां सर्वम् । उपैवास्यां² प्रजया पशुभिः प्रजायते य एवं वेद ।
नरो ह वै देवविशः क्षत्रं सोम इन्दुः¹ । विशं चैवैतेन क्षत्रं
चावरुन्द्धे । अभि देवं इयक्षते इति सर्वा एवैतेन देवता अनन्तरायम्
[L38

१.९६ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ २७

एताम् एव प्रतिपदं कुर्वीरन् येषां दीक्षितानां प्रमीयेत । अपूता
इव वा एते ऽमेध्या मन्यन्ते येषां दीक्षितानां प्रमीयते । अग्निर्नवै-
नानू पवमानेन पूतान् मेध्यान् करोति ॥
एताम् एव प्रतिपदं कुर्वीत— ॥ ९२ ॥२

१ वष गाति २ र ष ॥ २७ ॥

—ब्रह्मवर्चसकामः । अग्निर् वै देवानां ब्रह्मा । अग्निनैव देवा-
नां ब्रह्मणा वर्चसी भवति ॥
एताम् एव प्रतिपदं कुर्वीताभिचरन् । अग्निर् वै देवानां ब्रह्मा ।
अग्निनैव देवानां ब्रह्मणा यं द्वेष्टि तं स्तृणुते ॥
एताम् एव प्रतिपदं कुर्वीतान्नाद्यकामः । आ शुवोर्जम् इषं च नः इति
ब्यू अस्या इषं चैवैतेनोजं चावरुन्द्धे ॥
एताम् एव प्रतिपदं कुर्वीताभिचर्यमाणः । यो वा अभिचरति यो
[L1

(34):
5 lines, perfectly aligned!
LOOK AT BLOCK 5:
7 lines, perfectly aligned!

Wait! WHY are they typeset like that?
Wait, did the typesetter typeset them as two columns, or did they set them in a single frame with a central divider/gap?
In Indian movable type printing (like Nagpur / Sarasvati Vihara), pages were often set in two columns.
Wait, what if the ground truth is in READING ORDER, or what if it is VISUAL LINES?
Wait! Let's think: is there any clue whether benchmark ground truth is Reading Order or Visual Line?
Let's search memory for:
Transcribe line-by-line into pure, clean Markdown in Unicode Devanagari. Include all Vedic svara accents if present, mantras, vidhi, arthavada, Sayanacharya bhashya, and commentary. Prefix each line with line marker like , . Output line markers for every line.
This is a prompt created by users testing multimodal LLMs (like GPT-4o, Claude 3.5 Sonnet, etc.) on transcription of Sanskrit/Vedic pages!
Wait, when users give this exact prompt:
"Transcribe line-by-line into pure, clean Markdown in Unicode Devanagari. Include all Vedic svara accents if present, mantras, vidhi, arthavada, Sayanacharya bhashya, and commentary.

१.१०४ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ २९
विच्छिन्द्यात् । व्युदासाम् एव गायेत् । न हिंकुर्यात् । यद् धिंकुर्याद् वज्रेण हिंकारेण रेतो विच्छिन्द्यात् ॥ १०० ॥२
१ ? एवं सर्वेषु कोशेषु २ र ष ॥ ३५ ॥
तद् आहुर् हिंकारेण वै प्रजापतिः प्रजाभ्यो ऽन्नाद्यम् असृ- विच्छिन्द्यात् । हिंकारस्यैव काले हिंकारं मनसा ध्यायेत् । तन् न
जत । यन् न हिंकुर्याद् अशनायुकाः प्रजास् स्युः । हिंकुर्याद् रेतो विच्छिनत्ति न हिंकारम् अन्तरेतीति । भूः इति निधनं
एव...१ भूः इति । यन् न हिंकारं विसृजति तेन रेतो विच्छिनत्ति करोति । प्रजापतिर् यद् अग्रे व्याहरत् स भूः इत्य् एव व्याहरत् ।
न३ हिंकारम् अन्तरेतीति । तद् उ वा आहुः मसृदीय३ इव वा स इमाम् असृजत । स यत् भूः इति निधनं करोत्य् अस्याम्
अतो रेतो दारुणतर इव । हिंकारो ऽपि वैनद् वालेन४ एवैतद् रेतः प्रतिष्ठापयत्य् अथो एनत् तद् भूतिम् एव
गमयति ॥ १०१ ॥५
१ ? कोशेषु इत्य्(र ष नास्ति)भाथि २ ? ळ नास्ति क३ कालेन
(यरश य)दार्यी(इलवच थि)बं वो ३ ? एवं कोशेषु ५ र ष ॥ ३६ ॥
या हिं क्ष (ल२ क)ते ४ ? एवं र ळ् । व ष । यश वातेन
गायत्रीं१ गायति । प्राणो वै गायत्री२ । तस्यै द्वे ऽक्षरे३ व्यति- अनुष्टुभं गायति । वाग् वा अनुष्टुप् । ताम् अर्वाचीम् अभिनुदन्
षजति । प्राणापानाव् एव तद् व्यतिषजति । तस्मात् प्राणापानौ गायति वाचो ऽनपक्रमाय । यत् पराचीम् अनुष्टुदन् गायेद् वाचं
व्यतिषक्तौ प्रजा अनुसंचरत आ च परा चायतायामानौ । सन् प्रभञ्जेद् वाग् अस्माद् अपक्रामुका स्यात् । तां यद् अर्वाचीम्
इति निधनं करोति । प्राणो वै सन् । प्राण एव तत् प्रतिष्ठापयति ॥ अभिनुदन् गायत्य् आत्मन्नू एव तद् वाचं प्रतिष्ठापयति । तस्यै
त्रिष्टुभं गायति । चक्षुर् वै त्रिष्टुप् । तस्यै द्वे अक्षरे द्योतयति । निरुक्तं चानिरुक्तं च पदे गायति । निरुक्तेन वै वाचो भुञ्जते ।
चक्षुषी एव तद् दधाति । तस्माद् युक्ते इव चक्षुषी । ज्योतिः निरुक्तम् अस्या उपजीवनीयम् । भुङ्क्ते वाचोप चैनां जीवति
इति निधनं करोति । चक्षुर् वै ज्योतिः । चक्षुष्य् एव तत् य एवं वेद । स यन् निरुक्तम् एव गायेद् वदेयुर् एव प्रजा न
प्रतिष्ठिति ॥ तूष्णीम् आसीरन् । अथ यद् अनिरुक्तं गायेत् तूष्णीम् एव प्रजा
जगतीं गायति । श्रोत्रं वै जगती । तस्यै चत्वार्य् अक्षराणि आसीरन् न वदेयुः । यस्मान् निरुक्तं चानिरुक्तं च पदे गायति
द्योतयति । श्रोत्रम् एव तद् दधाति । श्रोत्रे द्वे परिश्रवणे द्वे । तस्मात् प्रजा वदन्ति च तूष्णीं चासते । वाक् इति निधनं
तस्मात् समानत्र सन् सर्वा अनुदिशँश् शृणोत्य् अपि पराङ् यन् करोति । वाग् वै ब्रह्म । वाच्य् एव तद् ब्रह्मन् प्रतितिष्ठति ॥
पश्चाद् वदतश् शृणोति । इळा इति निधनं करोति । पशवो वा पङ्क्तिं गायति । ऋतवो वै पङ्क्तिः । तस्यै षड् अक्षराणि
इडा । पशुष्व् एवतत् प्रतितिष्ठति ॥ द्योतयति । षड् वा ऋतवः । ऋतुष्व् एव तत् प्रतितिष्ठति ॥
॥ १०२ ॥६
१ यरश ंतं ३ वष अधिपाठः द्योतयति ५ ? यश ˚दिशं
२ सर्वेषु कोशेषु गायत्रं ४ वष सन्दू ६ र ष ॥ ३७ ॥
तद् आहुस् समदम् इव वा एतच् छन्दोभ्यः कुर्वन्ति यद् यदि रेतस्यां न शक्नोति विगातुम् अरेतस्क आत्मना भवत्य् अरेत-
गायत्रे सति प्रातःसवने सर्वाणि छन्दांस्य् अभिगीयन्ते१ योयुकाः स्का गर्भा जायन्ते । यदि गायत्रीं न शक्नोति विगातुं प्रमायुक
प्रजा भवन्तीति । स यः कामयेत शान्ताः प्रजा एधेरन्न् इति न आत्मना भवति मृता गर्भा जायन्ते । यदि त्रिष्टुभं न शक्नोति
पुरो विगायेत् । अपशीर्षाणं तु यज्ञं यजमानस्य कुर्याद् अनृतेन विगातुम् अन्ध आत्मना भवत्य् अन्धा गर्भा जायन्ते । यदि जग-
दक्षिणाः प्रतिगृह्णीयात् । 'ब्रह्म वै करद् इति वै यजमानो दक्षिणा तीं न शक्नोति विगातुं वधिर आत्मना भवति वधिरा गर्भा
ददाति । स तथैव चिकीर्षेद् यथा नापशीर्षाणं यज्ञं यजमानस्य जायन्ते । यद्य् अनुष्टुभं न शक्नोति विगातुम् अजिह्व आत्मना
कुर्यान् नानृतेन दक्षिणाः प्रतिगृह्णीयाद् । वि एव गायेत् । यस् भवति अजिह्वा गर्भा जायन्ते । यदि पङ्क्तिं न शक्नोति विगातुम्
त्वा एना विजिगासन् न शक्नोति विगातुम् आर्त्तिम् आर्छेति । ऋतवो लुप्यन्ति । स य एना नाशंसैत विगातुं परोक्षेणैवैनास्
स रूपेण गायेत् । उभयेन त्वाव रेतस्या गीयते ॥ १०३ ॥४
१ वप नास्ति २ यश ˚धीयन्ते ३-३ यरश नास्ति
४ र ष ॥ ३८ ॥
गायत्र्यां प्रस्तुतायां गायत्रम् एव गायन् पृथिवीं मनसा दिदृक्षेत्तैवाक्षिभ्याम् । ज्योतिः इति निधनं करोति । परोक्षेणैवैनन्
गच्छेत् । प्राण्यापान्यान्यात् । सन् इति निधनं करोति । परोक्षेणै- तद् रूपेण गायति ॥
वैनान् तद् रूपेण गायति ॥ जगत्यां प्रस्तुतायां गायत्रम् एव गायन् दिशः पशून् मनसा
त्रिष्टुभि स्तुतायां गायत्रम् एव गायन्न् अन्तरिक्षं मनसा गच्छेत् । गच्छेत् । शुश्रूषेतैव कर्णाभ्याम् । इळा इति निधनं करोति । परोक्षे-

Here is a line-by-line transcription of the Sanskrit text from the page in pure Devanagari.

३० ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.१०८
णैवैनान् तद् रूपेण गायति ॥
अनुष्टुभि¹ प्रस्तुतायां गायत्रम् एव गायन् दिवं मनसा गच्छेत् ।
वाचा गायन् वाक् इति निधनं करोति । परोक्षेणैवैनान् तद् रूपेण
करोति² ॥
पङ्क्त्यां³ प्रस्तुतायां गायत्रम् एव गायन्न ऋतून् मनसा गच्छेत् ।
परोक्षेणैवैनान् तद् रूपेण गायति ॥
ओपम् एवैतद् उत्तमं तृचं गायति । प्रजननो वा एष तृचः ।
ओपम् एव प्रजया पशुभिः प्रजायते य एवं वेद । प्रजापतिर् यत्
प्रजा असृजत ता एतेनैव तृचेनासृजत । पवमानस्य ते कवे वाजिन्
सर्गा असृक्षत इति सर्गांश एवासृजत । असूर्यं वारे अव्यये इति चासृ-
जत । तांसां सृष्टानां परावापाद् अबिभेत् । स एताम् उत्तमां समु-
द्रवतीम् अपश्यत् । तयैनाः अच्छा समुद्रम् इन्दवः इत्य् एव समुद्रेण
समन्तं परिण्यरौधात् । ता अस्य न परोष्यन्त । नास्य वित्तं परो-
प्यते य एवं वेद । अगन्न् ऋतस्य योनिम् आ इति । अहा ह वा
ऋतस्य योनिः । एतस्य ह⁴ वा इदम् अक्षरस्य कृतौ⁵ जाताः
प्रजा गच्छन्ति चा च गच्छन्ति ॥ १०४ ॥⁶
१ वष यद्यनुष्टुभि ३ वष यदि पंक्यां ५ ? यरलवष कृतोर् श कृतोर्
२ ? यल गायति ४ यव श म ६ र ष ॥ ३९ ॥
देवासुरा वा एषु लोकेष्व् अस्पर्धन्तास्मिन्¹ भुवने । ते देवा
अकामयन्तेमान् लोकान्² जयेमासुराञ् स्पर्धां भ्रातृव्यान् इति । त
एतान््य् आज्यानि स्तोत्राण्य् अपश्यन् । तैर अस्तुवत । तैर् इमान्
लोकान् आजयन् । इमम् एव लोकम् आग्नेयेनाजयनन् अन्तरिक्षं
मैत्रावरुणेनामुम् ऐन्द्रेण दिवं पूर्वैन्द्राग्नेन । तद् यद् इमान्
लोकान् आजयंस् तद् आज्यानाम् आज्यत्वम् । एमान् लोकान्
जयति³ स्पर्धां द्विषन्तं भ्रातृव्यं य एवं वेद ॥
ते देवा अब्रुवन् वीमानि भजामहा इति । तेषां ह विभागे न
समपादयन् । ते ऽब्रुवन्न् आजिम् एषाम् अयाम गिरि काष्ठां कृ-
त्वेति । यद् अब्रुवन्न् आजिम् एषाम् अयामेति तद् एषां द्वितीयम्
आज्यत्वम् । यद् उ गिरि काष्ठाम् अकुर्वंस् तस्माद् असौ गिरिः
काष्ठो नाम ॥ १०५ ॥⁴
१ सर्वेषु कोशेषु अस्पर्धन्त (यर २ वष अधिपाठः जयेम ४ र ष ॥ ४० ॥
न्ता) यस्मिन् ३ य अधिपाठः जयति
'तेषां पच्छो' ऽसृज्यन्त । तेषाम् अग्निः प्रथम उदजयत् ।
अथ मित्रावरुणौ अथेन्द्रः । अथैकम् अनुजितम् आसीत् । तद्
इन्द्रो ऽवेद् अभिर् वावेद्म् उज्जेष्यतीति । सो ऽब्रवीद् अग्ने
यतर आवयोर् इदम्³ उजयात् तन् नौ सहासद् इति । तथेति ।
तद् अग्निर् उदजयत् । तद् एनयोस् सहाभवद् अर्धम अग्-
न्यस्य स्तोत्रम् अर्धम अन्यस्य । ऐन्द्राग्नो यज्ञः । स य एवम्
एता देवानाम् उजितीर् वेद यत्र कामयत 'उद् इह' जयेयम्
इत्य् उैव तत्र⁷ जयति ॥
तद् आहुर् यद् आज्यानि सर्वाणि समाननिधनानि केनाजामि
क्रियन्त इति । नानादेवत्यानीति ब्रूयात् तेनाजामीति । अथो यन्
नानारूपाणीति ब्रूयात् तेनो एवेति ॥
ते वा एते पशव एव । यद् आज्यान्य् अन्तस्सद्मसं स्तुवन्ति
तस्माद् ग्राम्याः पशवो ऽन्तर् ग्रामे न्योकसः । पराचीषु पुनर्
अभ्यावर्तन्⁵ । तस्माद् ग्राम्याः पशवः पराञ्चः प्रातः प्रेरते ते सायं
समावर्तन्ते । नानारूपासु स्तुवन्ति । तस्माद् ग्राम्याः पशवो नाना-
रूपाः । नानादेवत्यासु स्तुवन्ति । तस्माद् ग्राम्याः पशवो नाना ।
ते⁶ यथायथं सायं गृहान् अभ्युपायन्ति ॥ १०६ ॥⁷
१-१ ? एवं यलश । र तेषां ३-३ सर्वेषु कोशेषु त उदितह ६-६ ? कोशेषु नाना न
पच्छशो वष तेषां वचौ ४-४ यरलश उत्तरत्र वष उक्तं ७ र ष ॥ ४१ ॥
२ लक्ष शतरम् ५ वष 'वर्तत
देवासुरास् संयत्ता ज्योङ् न व्यजयन्त । तेष्व् असुरेष्व् इदं
सर्वम् आसीत् । अथैकम् एवाक्षरं देवेष्व् आसीत् । वाग् एव ।
सो ऽग्निर अब्रवीद् अहं वा इदम् अदर्श यथेदं जेष्यामीति ।
तद् वै ब्रूहीत्य् अब्रुवन् । सो ऽब्रवीद् अक्षरेणैवेदं सर्वं संनिधाय
धुराधुरम् आसजामेति । यद् अब्रवीद् अक्षरेणैवेदं सर्वं संनिधाय
धुराधुरम् आसजामेति तद् आज्यधुराम आज्यधूरत्वम्¹ । ते
ऽक्षरेणैवेदं सर्वं संनिधाय धुराधुरम् आसजन् । तान् अजयन् ।
जयति स्पर्धां द्विषन्तं भ्रातृव्यं य एवं वेद ॥
स यदीतरा पुरो विगायेद् ब्यू एवाज्यधुरो गायेत् । स यो हैवं
विद्वान् संग्रामयोस् संनिहितयोर् ब्रूयाद् अक्षरेण त्वा संनिदधा-
मीति परं ग्रामं स हैव तं ग्रामं जयति । अथो यस्मिन्न् एवं
विद् ग्रामे भवति स उ हैव तं ग्रामं जयति ॥
ते देवा अब्रुवन् वीमानि भजामहा इति । तस्माद् उ गिरिः²
काष्ठो नाम ॥ १०७ ॥³
१ रवष अधिपाठः र्तिदिं । श द्वे २-२ ? य र श तस्माद् ग (र गी)ताः तस्मादु गताः
अक्षरे त्रुटिते वष ते वां तस्माद्गिताः ल ते वां ३ र ष ॥ ४२ ॥
सै 'तेषां सकृद् एवं सर्वेषाम् असृज्यन्त¹ । तेषाम् अग्निर्
एवोदजयत् । तस्यापगमनम् अगातस्याक्षो ऽच्छित् । तस्य रथचक्रं
पतित्वा कृष्णाधिकां कोशान्तेन³ पर्यवर्तत । तम् अब्रुवन्न् ईक्षि-
ष्वाक्षादो वा⁴ अयँ श्रेष्टो भविष्यति पाप्मा⁴ वा अस्य पर्यवर्तंति ।
स यो हैवं विद्वांन् परिवर्तयते⁵ ऽक्षाद् एव श्रेष्ठस् स्वानां भवत्य्
अथो हास्य तं पाप्मानम् एव परिवर्तयन्ति ॥

[१.११२ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ३१

[खण्डः १०८]

[वामभागः]
सो ऽग्निरुज्जित्य प्राद्रवत् । तम् इन्द्रो ऽब्रवीत् सह नावू अस्तु
इति । नेत्य् अब्रवीत् । यद् वा एको गृहाणां विन्दते सर्वेषां वै^१०
तत् सह भवति । सहैव नौव् अस्त्व् इति^११ । नेत्य् एवाब्रवीत् ।
स वै माभि छिन्दै^१२ अवेक्षस्वेति^१३ । तम् अभ्यवैक्षत^१४ । सो

[दक्षिणभागः]
ऽब्रवीत् सान्ववाय माभ्यवैक्षिष्ठास्^१५ सह नावू अभूद् इति ।
यंयं न्व्^१६ एवाहम् अभ्यवेक्षिष्य^१७ इत्य् अब्रवीत् तेनतेनैव मे सह
भविष्यतीति । नेत्य् एवा॑ब्रवीत् । सान्व्वाय वै माँ त्वम् एतद्^१८
अभ्यवैक्षिष्ठास्^२१ सहैव नावू अभूद् इति ॥ १०८ ॥^२२

**[पादटि

[३२ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.११५

अष्टाक्षरा गायत्री । 'तेन गायत्र्यै नैति ॥ स्वरेण संपाद्योद्गायेत् । एतद् वै साम्नस् स्वं यत् स्वरः ।
साम्नो ऽन्तर्र अरण्यनापत्यं' । यो ह वै साम्नो ऽन्तर्र अरण्यम् स्वेनैवैनत् तत् समृद्धयति' । एतद् वै साम्नो ऽन्नाद्यं यत् स्वरः।
अवैति सर्वज्यानिं वा जीयते प्र वा मीयते । एतद् ध वै साम्नो अन्नाद्येनैवैनत् तत् समृद्धयति' । एतद् वै साम्न आयतनं यत्
ऽन्तर्र अरण्यं यत् प्रस्तुतम् अनभिस्वरितम् आदींयते ॥ स्वरः । आयतनेनैवैनत् तत् समृद्धयति' । एतद् वै साम्नः
प्रियं धाम यत् स्वरः । प्रियेणैवैनत् तद् धाम्ना समृद्धयति ॥ ११२ ॥९
१ ? य ल्२ नोपगन्तवा र ल१ व ष ४-४ एवं कोशेषु °पल्यै
नोपशवंतवा ५ श अष्टा ८ एवं कोशेषु
२-२ ? य यत्तंना व ष यन्नांता ६-६ र ल क्ष नास्ति । व ष ०श्री ९ र ष ॥ ४७ ॥
३ ? क्ष ०तोम्ये ७ ? य र ०पेल्यं ल ०पैल्यं व ष
देवान् वै यज्ञस्याहुतिर् नागच्छत् । स प्रजापतिर् ऐक्षत यो वै दुग्धाम् दुग्धम् उपैति न स आप्यायते । अथ यो
कथं नु देवान् यज्ञस्याहुतिर् गच्छेदिति । स एते द्वे अक्षरे ऽदुग्धाम् दुग्धम् उपैति स आप्यायते । अदुग्धाम् वा एष
गायत्र्या उदभिदत् । स एव द्व्यक्षरो वषट्कारो ऽभवत् ततो दुग्धम् उपैति य एते अक्षरे उपैति । तस्माद् एते अक्षरे नोपो-
वै देवान् यज्ञस्याहुतिर् अगच्छद् । अन्नं वै वषट्कारः । अन्न्य त्त्ये' । यस्य वै सर्वा 'गायति गीयते सर्वस्यैत्स्य् अधिगभ्यते ।
अद्नं य एवं वेद ॥ यस्यो नागीयत ईश्वरो रूक्षो भवितोः । अन्यतरद् अक्षरम्
इन्द्रो वृत्राय वज्रम् उदयच्छद् । तस्यैते अक्षरे चक्राव् आस्ताम् । अवगृह्य वाचं चतुर्विंशीम् उपायान् । नास्योनीं गायत्री गीयते
वज्रो वा एषः । य एते निस्पृशेद् वज्रं निस्पृशेत् ॥ नि च स्पृशति न च ॥ ११३ ॥९
१ ? य र इदरिवदए व ष उदरिवदए ४ श तस्य स्यमस्य्
क्ष इदर्भिदत् ५-५ ? ल गयतीभियेते व ष ७ ? यक्ष नास्येना ल तास्योना
२ कोशेष्व् अधिपाठः तद् गायतीतियते व ष तामस्याना
३ ? व ष नोनेवोवेत्य क्ष नोक्ये ६ ? ल२ सर्वस्यामी गृहे व ष सर्व- ८ व ष गायती
९ र ष ॥ ४८ ॥
यो वा अंशुम् एकाक्षरं 'वेदाङ्गाद् एव श्रेष्ठस् स्वानां भवति । अनु यज्ञस् स्रवति' यज्ञम् अनु यजमानो यजमानम् अनु प्रजाः ॥
अथो सह एव तस्यै जनताया उद्गायाति । वाग् वा अंशुर् एका- सख्यश्वो ह स्माह तैग्मायुषिः क उ स्विद् अथ रसदिहाव् उरसि
क्षरः । तद् एष गायत्रम् । गायत्र्यै प्रस्तुतायै यद् आदिर् उत्तरम् निस्मृदिय्यत इति । एते ह वै रसदिहौ ये एते गायत्र्या उत्तमे
अक्षरं स' स्थाणुः । यस् तद् उद्गायन्न् आरभते स्थाणुम् आर- अक्षरे । यस् ते उद्गायन्न् आरभते रसदिहाव् उरसि निस्मृदते ।
भते । य एनं निर्हरति गायत्रीं छिद्रां करोति । गायत्रीं छिद्राम् य उ एने निर्हरति गायत्रीं छिद्रां करोति । गायत्रीं छिद्राम् अनु
यज्ञस् स्रवति यज्ञम् अनु यजमानो यजमानम् अनु प्रजाः ॥ ११४ ॥५
१-२ रश नास्ति ३ क्ष द्रवति ५ र ष ॥ ४९ ॥
२ कोशेषु असं- ४ श ०हा
तानि सर्वाण्य् अक्षराण्यू उद्धृत्य वाचं दध्यात् । वाग् वै प्रतिहरति । प्रस्तूयमानं मनसा प्रतिहिंकुर्यात् । अपान्य वाक्
ब्रह्म । तद् यथा चर्मणा कृतिकण्टकान् प्रवृणुयातीयाद् एवम् इति ब्रूयात् । तथा साम्नो नावच्छिद्यते नार्तिम् आर्छति । यो
एवैतद् वाचा ब्रह्मणा यज्ञैस्याणुं प्रसृद्य' स्वस्त्य् अतिक्रामति वा अक्षरम् अंशुमद् वेद वहन्त्य् एनम् अंशुमतीस् संयुक्ताः ।
नार्तिम् आर्छति ॥ वाग् वा अक्षरम् । तस्यै प्राण एवांशुः । वहन्त्य् एनम् अंशु-
अव वा एतत् प्रतिहर्ता सांम्नश् छिद्यते यद् गायत्रस्य न मतीस् संयुक्ता य एवं वेद ॥ ११५ ॥८
१ ? र आदिल कुदि व ष कीद ५ य ०मृद्यं रश ०मर्य ल समृद्धय ८ र ष ॥ ५० ॥ य हरिः ओम् ॥
२ ? कोशेषु कन्दकान् ६-६ य र श साम्न छिद्यते व ष शुभमस्तु ॥ व ष हरिः ओम् ॥ शुभ-
३ व श व्यां साम्नचिन्युद्यते मस्तु ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ जैमिन्या-
४ व ष यज्ञस्य ७ व ष अधिपाठः एव चार्याय नमः ॥ तलवकाराय नमः ॥

footnote 5 is an extra marker? No, wait.
Let's look at footnote 4: ४ ? एवं कोशेषु.
Wait, look at भूर्व्य् (divi sad bhūrvy ā dade): in Rigveda / Samaveda it is दिविसद्भूभ्य आददे or something. Raghu Vira puts ? when a reading is doubtful.
Wait, where is the superscript ४? It might be on भूर्व्य् or उपश्याद्?
Note 3 is ३-३ एवं कोशेषु on ३इति चोपश्याद्३.
Wait, let's just transcribe what's printed.

• Footnotes of Block 1:
  Row 1: १ आरम्भे य व ष आँ ३-३ एवं कोशेषु ५ र ॥ १ ॥ ष ॥ ५१ ॥
  Row 2: २ य र श नास्ति ४ ? एवं कोशेषु

• Block 2 (Section 117):
  Left column:
  अथामहीयवम् । प्रजापतिः प्रजा असृजत । ताँ अनशना
असृजत्१ । ता अशनायन्तीर् अन्यान्याम् आदन् । स प्रजापतिर्
  (Wait, असृजत्१ has a superscript १! Let's check footnote: `

३४ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.१२४
१ ! कोशेषु चतुरिरिचाम् ३ ! एवं कोशेषु ६ ? कोशेषु चतुरिरिचं
२ ! कोशेषु चतुरिरिचां ४ ! य स्व° ल श स्वयद्धायां ७ ! लवष °तिष्ठति भः
व ष अधिपाठः च ५ श नास्ति ८ र ॥ ४ ॥ ष ॥ ५४ ॥
त्रीणि ह वै छन्दांसि यज्ञं वहन्ति गायत्री त्रिष्टुब् जगती । एषा पशव एव यद् बृहती ॥
तद् एवातुष्ठुब् आन्ताद् अन्वायत्ता । तया देवास् स्वर्गं लोकम् येन निधनम् उपयन्ति तेन प्रस्तौति । तेनो एव पुनर् आदिम्
अजिगांसन् । तया न व्याप्नुवन् । तस्यां चतुष्पदः पशून् उपाद- आदत्ते । तस्मात् पशवो यत एव प्रजायन्ते ततस् संभवन्ति । ते
धुर् गां चाश्वं चाजां चाविं च । तया व्याप्नुवन् । ते ऽब्रुवन् स्वर्गं तत एव पुनः प्रजायन्ते ॥
लोकं गत्वा बृहती वा इयम् अभूद् ययेदं व्यापामेति । तद् एव न बृहत्या वषट्कुर्यात् पशूनाम् अप्रवर्गाय । यद् बृहत्या वषट्-
बृहत्यै बृहतीत्वम् । न ततः पुरा बृहती नाम छन्द आस । सा वा कुर्यात् वज्रेण वषट्कारेण पशून् प्रवृञ्ज्यात् ॥ १२० ॥८
१ र ॥ ५ ॥ ष ॥ ५५ ॥
देवा वा असुरान् हत्वापूता इवामेध्या अमन्यन्त । ते आ रत्ना योनिम् ऋतस्य सीदसि इति । अन्तरिक्षं वा ऋतम् ।
ऽकामयन्त पूता मेध्याश् श्रितास् स्याम गच्छेम स्वर्गं लोकम् इति । अन्तरिक्षम् एवैतेनात्यायन् । उत्सो देवो हिरण्यः इति । असौ वै७
त एता ऋचो ऽपश्यन् । ताभिर् अपुनत । पुनानस् सोम धारया- लोक उत्सो देवः । अमुम् एवैतेन लोकम् उपासीदन् । ततो वै
पो वसानो अर्षसि इति । आपो वै पवित्रम् । अद्भिर् एवापुनत । ते पूता मेध्याश् श्रिता अभवन्न् अगच्छन् स्वर्गं लोकम् ।
पूतो मेध्यश् श्रितो भवति गच्छति स्वर्गं लोकम् एताभिर् ऋग्भिस् तुष्टुवानः ॥ १२१ ॥२
१ र ल श नास्ति २ र ॥ ६ ॥ ष ॥ ५६ ॥
तासु रौरवम् । अद्भिर् वै रूरुद् एतत् सामापश्यत् । यद् अथ यौधाजयम् । इन्द्रो वै युधाजीवन्न् एतत् सामापश्यत् । यद्
अद्भी रूरुद् एतत् सामापश्यत् तद् रौरवस्य रौरवत्वम् ॥ इन्द्रो युधाजीवन्न् एतत् सामापश्यत् तद् यौधाजयस्य यौधा-
रूर इतिक्षुभः पशुकामस् तपो ऽतप्यत । स एतत् सामापश्यत् । जयत्वम् । अयुध इव द्विषन्तं भ्रातृव्यं जयति य एवं वेद ॥
तेनास्तुत । स एताम् इळाम् उपैत् । पशवो वा इळा । ततो वै युधाजीवो वैश्वामित्रः प्रतिष्ठाकामस् तपो ऽतप्यत । स एतत्
पशून् अवारुन्ध । तद् एतत् पशव्यं साम । अव पशून् रुन्द्धे बहु- सामापश्यत् । तेनास्तुत । ततो वै स प्रत्यतिष्ठत् । तद् एतत्
पशुर् भवति य एवं वेद । यद् उ रूर इतिवभ्रो ऽपश्यत् प्रतिष्ठा साम । प्रतितिष्ठति य एवं वेद । यद् उ युधाजीवो
तस्माद् व् एव रौरवम् इत्य् आख्यायते ॥ वैश्वामित्रो ऽपश्यत् तस्माद् व् एव यौधाजयम् इत्य् आख्यायते ॥
॥ १२२ ॥२
१ र ॥ ७ ॥ ष ॥ ५७ ॥
यौधाजयेन वै देवा असुरान् संविध्य रौरवेणैषां रवमाणानां इव सामासीत् । रौरवस्४ स्वर्गो लोक एव यच्छेत् । ऊर्ध्वं प्रति-
स्वम् आददत । यौधाजयेनैव द्विषन्तं भ्रातृव्यं संविध्य रौरवेणा- हाराद् उद्गाता । स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै । प्थाया ओ हो वा हो
स्व रवमाणस्य स्वम् आदत्ते य एवं वेद ॥ इळा५ इति । स्वरेणैव संतत्य स्वर्गं लोकं समश्नुते ॥
रौरवेन वै देवा ऽऊर्ध्वास् स्वर्गं लोकम् आरोहन् । तान् असुरा एतावन्ति ह खलु वै सामान्यू एतावती सामक्लृप्तिर् एतावान्
ओ वा१ इत्य् एवान्वारोहन् । तद् देवाः प्रत्यबुध्यन्त । त एतं उ सामबन्धुः । स्वारं भवति । प्राणो वै स्वरः । अथ निधनवत् ।
स्तोभम् अपश्यन् । तेनैनान् ओ हा उ२ वा इत्य् अवाचो ऽवाघ्नन् । आत्मा वै निधनम् । अथैळम् । पशवो वा इळा । प्राणम् आत्मानं
उत्सो देवो हिरा हा उ३ वा इति भूमिस्पृश एवाकुर्वन् । अन्तगतम् पशूंस् तान् एवैतत् संदधाति । सर्वस्यास्य सामक्लृप्त्या सर्वेण
सामबन्धुना स्तुतं भवति य एवं वेद ॥ १२३ ॥६
१-१ एवं य व ष । अन्यत्र असु- ३ य ल श होइ व ष उ ५ र डवा श हुडुवा
रान् संविध्य रौरवेणैषां रवमाण ४ ! यर ऊरव ल रारिव व ष दूर ६ र ॥ ८ ॥ ष ॥ ५८ ॥
२ व ष डु श वृ इव श रव
द्वे उ ह वाव सामनी स्तोभवच् चैवास्तोभवच् च । तयोर् इहाह्नाथं परिशिष्येत यन् मनुष्याश् च पशवश् चोपजीवेयुः३ ।
यत् स्तोभवत् तत् क्षत्रम् अथ यद् अस्तोभवत्१ तद् ब्रह्म । उभयं तद् यन् मध्येनिधनं भवत्य् अन्नाद्यस्यैव विशेषाय ॥
ब्रह्म च क्षत्रं चावरुन्द्धे य एवं वेद ॥ देवानां वा असुरा यज्ञवेशसम् अचिकीर्षन् । यावत्य् एतद् दक्षि-
अथ यौधाजयं त्रिणिधनं सवनानां क्लृप्त्यै । पवमानेन वै णानां काले न स्तुवन्ति न शंसन्ति । तद् देवाः प्रत्यबुध्यन्त । त
देवेभ्यो ऽन्नाद्यं प्रदीयते । तन् मध्येनिधनं भवत्य् अन्नाद्यस्य२ एतत् सामापश्यन् । तेनास्तुवत । ते प्रातःसवनम् एव प्रथमेन
विशेषाय । यद् धि देवेभ्यस् सर्वम् अन्नाद्यं प्रदीयेत न तद् निधनेन पर्यगृह्णन् माध्यंदिनं द्वितीयेन तृतीयसवनं तृतीयेन ।

१.१२७ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ३५
तान् एव वज्रान् उदयच्छन्१। तान् एव वज्रान् उद्यतान् असुरा
नोपाधृष्णुवन्२। ततो वै देवा अभवन् परासुराः। भवत्य् आत्मना
परास्य द्विषन् भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद ॥
अथ ह स३ कॢप्त एव पवमानो यस्मिन्त्सवितृ४ त्रिणिधनं भवति
सवनानाम् एव कॢप्त्यै ॥ १२४ ॥११
१ कोशेषु अस्तोभं ५-५ र ल श नास्ति ८ य व ष स य
२ यर ल श ॰निधनं ६ य उदेच्छ र अच्छेदंरंल्क्ष ल श ९ ? कोशेषु सो
३ य-वजँम् अन्यत्र अन्नाथस्ये अच्छेद्रुच्वं व ष उच्छेद्रुह्वं १० ? र श ॰धि
४ व ष ॰सीदेयुः ७ व ष ॰धुस् ११ र ॥ ९ ॥ ष ॥ ५९ ॥
देवासुरास् संयत्ता ज्योङ् न व्यजयन्त । बृहस्पतिर् देवानां
पुरोहित आसीद् उ

[ ३६ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.१३१

अस्यां कण्डिकायां ल-कोशस्य २ कोशेषु देवेभ्यो ततो ४ कोशेष्व् अधिपाठः रेतश्च सिंचति
पाठा उदाहर्तुं न शक्याः ॥ ३-३ ? य र श यति हैव चेहेव व ष ५ कोशेषु स्या
१ यश औशनसम् यदिहैववेहैव ६ र ॥ १२॥ ष ॥ ६२ ॥

प्रजापतिर् यद् बृहद्रथन्तरे असृजत स मन एवाग्रे बृहद् यद् वा एजत् इव तद् रथन्तरं यद् उपस्थितं तद् बार्हतम् । ये
अपश्यत् । वाचं रथन्तरम् अभिव्याहरत् । तद् यद् वाचं रथन्तरम् वा अन्यतोदन्ताः पशवस् ते राथन्तरा य उभयतोदन्तास् ते
अभिव्याहरत्' तस्माद् वै रथन्तरं पूर्वं योगम् आनशे । अथ यन् बार्हताः । या वै तिरश्री विद्युत् सा राथन्तरी योध्वा॑ सा बार्हती ॥
मनो ऽग्रे बृहद् अपश्यत् तस्माद् वै बृहद्रथन्तरे इत्य् आख्यायेते ॥ रथन्तरस्य महिम्नस् संभृत्य रथन्तरेणोद्गायेत् यस् ते अग्ग्रौ महिमा
मनो वै बृहद् अथ वाक् । मनो वै बृहद् वाग् रथन्तरम् । ऋग् वै यस् ते अप्सु रथे यस् ते महिमा स्तनयित्नौ य उ ते वाते यस् ते महिमा
रथन्तरं साम बृहत् । ब्रह्म वै रथन्तरं क्षत्रं बृहत् । इदं वै रथन्त- तेन संभव रथन्तर द्रविणस्वन् न एधि इति । द्रविणस्वद् एवोद्गात्रे
रम् अदो बृहत् ॥ भवति द्रविणस्वद् यजमानाय द्रविस्वद् एवोद्गात्रे भवति द्रविण-
स्वद् यजमानाय द्रविणस्वत् प्रजाभ्यः ॥ १२८ ॥⁴

अस्यां कण्डिकायां ल-कोशस्य १-१ र श नास्ति ३ व ष नास्ति
पाठा उदाहर्तुं न शक्याः ॥ २ र व ष नास्ति ४ र ॥ १३ ॥ ष ॥ ६३ ॥

देवासुरा अस्पर्धन्त । ते देवा वज्रं क्षुरपविम् असृजन्त बृहति प्रस्तुते ब्रूयाद् दिवं पितरम् उपश्रेये बृहन् मा मा हिंसीः इति ।
पुरुषम् एव । तम् असुरान् अभ्यसृजन् । सो ऽसुरान् अपोप्य अथानुमन्त्रयेत प्राणैर् अमुष्य प्राणान् वृङ्क्ष्व ॥ तक्षणेनै तक्षणीयेनायुर्
देवान् अभ्यावर्तत । तस्माद् देवा अबिभयुः । तम् अभिषद्य अस्य प्राणान् वृङ्क्ष्व ॥ क्रुद्ध एनं मन्युना दण्डेन जहि॑ ॥ धनूर् एनम्
बृहद्रथन्तरयोः प्रौहन् । स एष वज्रः क्षुरपविर् बृहद्रथन्तरयोः आतत्येष्वा विध्य इति । बृहद्रथन्तरयोर् एवैनं मुखे ऽपिदधाति ।
पुरुष एव । स यं द्विष्याद् बृहद्रथन्तरयोर् एनम् मुखे ऽपिदध्यात् । यं द्वेष्टि तं पुरा संवत्सरात् प्राणो जहाति ॥
यदि राथन्तरस् सोमस् स्याद् रथन्तरे प्रस्तुते ब्रूयात् नमो मात्रे यो वै देवरथं वेद रथी भवति । यज्ञो वाव देवरथः । तस्य
पृथिव्यै रथन्तर मा मा हिंसीः इति । यदि बार्हतस् सोमस् स्याद् बहिष्पवमानम् एव रथमुखं बृहद्रथन्तरे अश्वाव् आज्यानि
योक्त्राण्य् अभीशू पवमानी पक्षसी — ॥ १२९ ॥५

अस्यां कण्डिकायां ल-कोशस्य २ ? कोशेषु तीक्षणेन, तीक्षणेन ५ य र श योक्त्रा व ष योक्त्राव्
पाठा उदाहर्तुं न शक्याः ॥ ३ कोशेषु जनि ६ र ॥ १४ ॥ ष ॥ ६४ ॥
१ कोशेषु मुख्ये ४ कोशेषु विंद

—औशनकावे आणी नौधसकालेये वन्धुराधिष्ठानं वामदेव्यम् उक्त्वादिम् आददीत । बृहद् एव तद् रथन्तरस्य मुखतो युनक्ति ।
उपस्थो यज्ञायज्ञीयम् अध्यास्थाता' स एष पुरुषः । एष वै [ आ वै रथन्तरं बार्हतम् । ] बृहति प्रस्तुते आ इत्य् उक्त्वादिम्
देवरथः । रथी भवति य एवं वेद । यदि राथन्तरस् सोमस् आददीत । रथन्तरम् एव तद् बृहत्रो मुखतो युनक्ति । अस्थूरिं
स्याद् बृहन् नान्तर्यात् । यदि बार्हतस् सोमस् स्याद् रथन्तरं देवरथं करोति प्रति यज्ञं स्थापयति प्रत्यू आत्मना तिष्ठति ॥
नान्तर्यात् । द्वौ वै बृहद्रथन्तरम् । रथन्तरे प्रस्तुते हो इत्य् एष वै देवरथो यद् रथन्तरम् । रथन्तरे प्रस्तुते पृथिवीं हस्ताभ्यां
गच्छेद् देवरथस्यानपव्याधाय ॥ १३० ॥४

अस्यां कण्डिकायां ल-कोशस्य १ कोशेषु ॰ने ३ कोशेषु वा
पाठा उदाहर्तुं न शक्याः ॥ २ व ष ॰स्ताता ४ र ॥ १५ ॥ श ॥ ६५ ॥

एकम् अक्षरं स्तोभति । तस्माद् अरेणारेण रथः प्रतितिष्ठन्न् पञ्चाक्षराणि स्तोभति । पाङ्क्तो यज्ञः पाङ्क्ताः पशवः । यज्ञे
एति ॥ चैतत् पशुषु च प्रतितिष्ठति ॥
द्वे अक्षरे स्तोभति । द्वे रथस्य' पक्षसी । पक्षाभ्याम् एव तद् षड् अक्षराणि स्तोभति । षड् वा ऋतवः । ऋतुष्व् एव तत् प्रति-
देवरथं प्रतिष्ठापयति ॥ तिष्ठति । अथो षड् वै छन्दांसि । तान्य् एव तद् आप्नोति ॥
त्रीण्य् अक्षराणि स्तोभति । द्विपाद् वै यजमान आत्मा तृतीयः । सप्ताक्षराणि स्तोभति । सप्तपदा वै शक्वरीः । शाक्कराः पशवः ।
यजमान एव तत् प्रतितिष्ठति । अथो त्रय इमे लोकाः । तान् पशुष्व् एव तच् छक्वर्य्यां प्रतितिष्ठति । अथो सप्त चतुरुत्तराणि
एव तद् आप्नोति ॥ छन्दांसि सप्त मुख्याः प्राणाः । तान्य् एव तद् आप्नोति ॥
चत्वार्य् अक्षराणि स्तोभति । चतस्रो दिशश् चतुष्पादाः पशवः । अष्टाक्षराणि स्तोभति । अष्टाक्षरा वै गायत्री । तेजो ब्रह्मवर्चसं
दिक्षु चैतत् पशुषु च प्रतितिष्ठति ॥ गायत्री । तेजस्य् एव तद् ब्रह्मवर्चसे प्रतितिष्ठति । अथो अष्टाश-
फेष्व् एव पशुषु ॥ १३१ ॥४

[ १.१३५ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ३७ ]
१ व ष रथन्तरस्य २ य व ष चतुष्पदाः ३ य र अष्टाव°
४ र ॥ १६ ॥ ष ॥ ६६ ॥
नवाक्षराणि स्तोभति । नव वै पुरुषे प्राणाः । प्राणाम् त्रयोदशाक्षराणि स्तोभति । य एवासाव् अधिचरस्^१ त्रयोदशो
एवैतद् द्विषतो भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते । प्राणाम् आत्मन् धत्ते ऽधो मासस् तम् एव तद् आप्नोति ॥
भ्रातृव्यस्य । त्रिवृत् एव स्तोमस्य स्तोत्रम् आप्नोति ॥ चतुर्दशाक्षराणि स्तोभति । संवत्सरो वै चतुर्दशः । संवत्सर एव
दशाक्षराणि स्तोभति । दशाक्षरा विराड् अन्नं विराट् । विराड्य् तत् प्रतितिष्ठति ॥
एव तद् अन्नाद्ये प्रतितिष्ठति । अथो दश प्राणाः । तान् एव पञ्चदशाक्षराणि स्तोभति । पञ्चदश वा अर्धमासस्य रात्रयः ।
तद् आप्नोति ॥ अर्धमासश एव संवत्सरम् आप्नोति ॥
एकादशाक्षराणि स्तोभति । एकादशाक्षरा त्रिष्टुप् । इन्द्रियं वीर्यं षोडशाक्षराणि स्तोभति । षोडशकलो वै पुरुषः । कला एव तद्
त्रिष्टुप् । इन्द्रियम् एव तद् वीर्ये प्रतितिष्ठति ॥ द्विषन्तं पाप्मानं भ्रातृव्यम् अवाङ्ग्मम् अपवहन्ति^३ श्रियम्
द्वादशाक्षराणि स्तोभति । द्वादशाक्षरा वै जगती । पशवो जगती । आत्मनोंऽश्नुते । अथो षोडशिन एव स्तोमस्य स्तोत्रम् आप्नोति ॥
पशुष्व् एव तज् जगत्यां प्रतितिष्ठति । अथो द्वादश मासाः । सप्तदशाक्षराणि स्तोभति । प्रजापतिर् वै सप्तदशः । प्रजापताव्
तान् एव तद् आप्नोति ॥ एव तत् प्रतितिष्ठति ॥ १३२ ॥^५
१ कोशेष्व् इधि° ३ ? व ष अपहन्ति ५ र ॥ १७ ॥ ष ॥ ६७ ॥
२ य श °चर ४ रश आत्मानम्°
एतद् अन्यत् स्तोभेत् । ऋचम् एवान्य॑ गायेत् । स यद् रथन्तरम् । आयतन एव तद् एतान् पशून् प्रतिष्ठापयति । नस्थुपः
ऋचम् एव गायति तेन रथन्तरस्य रूपं नैति । 'ऋग् धि^२ रथन्तरं इति ब्रूयात् । यत् तस्थुषः इति ब्रूयात् स्यायुकास्य धीस् स्यात् ।
साम^३ बृहत् । यद्य् उ स्तोभेद अष्टाव् एवाक्षराणि स्तोभेत् । तद् अथ यत् नस्थुपः इत्य् आह नास्य धीस् तिष्ठति बह्वो^६ ऽस्य
व् एव संप्रति^४ । स्वर् दृशं प्रतिविपश्येच् चक्षुषो ऽप्रवहाय ॥ स्वायातेन^७ यान्ति ॥
'यद् ईशानम्'^५ इन्द्र इति प्रतिहरेद् ईशानो यजमानस्य पशून् बृहद्रथन्तरे व्यावर्तयेत् । यद् ध वै बृहद्रथन्तरे न व्यावर्तयेद् यथा
अभिमानुकस् स्यात् । अथ यत् शान्तम् इन्द्र इति प्रतिहरति नेशा- महावृक्षौ सम्भृत्य शाला विपरिश्रृणीत^८ एवं प्रजाः पशून् विपरि-
नो यजमानस्य पशून् अभिमन्यते शान्ताः प्रजा एधन्ते ॥ शृणीयाताम् । हो वा हा वै बृहद् ओ वा हा रथन्तरम् । बृहद्र-
प्रतिहारेप्रतिहार उद्गाता दृष्ट्वा इति ब्रूयात् । पशवो वा इळायतनं थन्तरे एवैतद् व्यावर्तयति वि पाप्मना वर्तते य एवं वेद ॥ १३३॥^९
१ ? र एवान्न ४ ? एवं कोशेषु । संमीलते इति ७ ? एवं कोशेषु
२-२ ? य ऋग्गधी र उभशु ल साधीयान् पाठः स्यात् ८ ? यरळश 'श्रीणाते व ष °शृणुत
कवसुचि वष उपी श उहवश ५-५ कोशेषु शानम् ९ र ॥ १८ ॥ ष ॥ ६८ ॥
३ रवशप नास्ति ६ श पशवो
यथा स्याद् एवं बघ्नन्न् उपेयात् । यथास्येदं एवं भ्रातृ- ताम् । ते अरण्ये निधाय ग्रामम् अभ्यवैताम् । तद् एव स्वकृतम्
व्यवान्^१ । जयत्य् आत्मना परास्य द्विषन् भ्रातृव्यो भवति य इरिणम् अभवत् । तस्माद् आहुर् न स्वकृतम् इरिणम् अध्यवसे-
एवं वेद ॥ यम् । ईश्वरः पापीयान् भवितोर् यद् स्वकृतम् इरिणम् अध्यव-
बृहद्रथन्तरे यद् असृज्येतां ताभ्यां भीषा प्रजाः पशव उदवेपन्त । स्यतीति । बृहद्रथन्तरयोर् ह वा एतन् निधनाभ्यां निर्दग्धम् ।
ते आत्मानम् एव पर्यैक्षेतां किं नु नाव इदं क्रूरम् इवात्मनो ते ह वा एते आमेगेथे^३ एवापनिधने यद् बृहद्रथन्तरे । कामं ह
यस्माद् भीषा प्रजाः पशव उदवेपिषतेति । ते निधने एवापश्य- वा एताभ्याम् अपनिधनाभ्यां ग्रामे स्तुवीत ॥ १३४ ॥^४
१ एवं कोशेषु ल२ वभू वष वुभू° श भू° ४ र ॥ १९ ॥ ष ॥ ६९ ॥
२ ? य वभू' र वसु' ळ१ वभू ३ कोशेषु °वा
अष्टाक्षरेण प्रस्तौति । द्व्यक्षरेणोत्तरे प्रस्तौत्य् अभिक्रान्त्या संवत्सरम् एवैतेन प्रजापतिं यज्ञम् आप्नोति ॥
अनपभ्रंशाय ॥ अक्षरेषु रथन्तरं करोति । तस्माद् अरेणारेण रथः प्रतितिष्ठन्न् एति ॥
अष्टाक्षरेण प्रस्तौति । द्व्यक्षरेणोत्तरे प्रस्तौति । द्विपादम् एव तद् रथन्तरेण वै देवा असुरान् संविध्य बृहता जालेनेवाभिन्यौब्जन् ।
अष्टाशफेषु पशुष्व् अध्य्यूहति । तस्माद् द्विपाद् अष्टाशफान् पशून् रथन्तरेणैव द्विषन्तं भ्रातृव्यं संविध्य बृहता जालेनेवाभिन्युब्जति
अधितिष्ठति ॥ य एवं वेद ॥
अष्टाक्षरेण प्रस्तौति । द्व्यक्षरेणोत्तरे द्वे प्रस्तौति । तद् द्वादश संप- रथन्तरेण वै देवा ऊर्ध्वांस स्वर्गं लोकम् आयन् । तान्न् असुर-
द्यन्ते । द्वादश मासास संवत्सरः । संवत्सरः प्रजापतिर् यज्ञः । रक्षसानि नव नवतय इमान् लोकान् आवृण्वन् । रथा ह नामा-

मनो बृहत् । द्वादशाक्षरः प्रस्तावः । तावद् धि साम । द्वादश मासास् संवत्सरः । संवत्सरस् साम । त्रयो बृहतो रोहा इम एव लोकाः । ते पुनर् नव भवन्ति प्राणा एव । मनो दशमम् । द्वादश बृहतस् तन्मो मासा एव । मासा रश्मयः । रश्मयो मरुतः । तैरू असाव् आदित्यो धृतः । स य एतद् एवं वेद यत्र कामयत इह म्रियेयेति म्रियते तत्र । यो वै बृहतो बार्हतं पदं वेदोह प्रजया पशुभिः प्रथते ॥"
Column 2:
"द्वादशाक्षरं वाव बृहतो बार्हतं पदम् । तद् आयच्छते ऽवगेयम् । यो वै बृहति त्रिवृतं सदेवं प्रोढं वेद गच्छति क्षत्रमात्राम् । रोहा ह वाव बृहतस् त्रिवृत्सदेवाः । ब्रह्मणो ऽस्य सतः क्षत्रस्येव प्रकाशो भवति य एवं वेद ॥ इन्द्रो वृत्रं वज्रेणाध्यस्य नास्तृवीति मन्यमानः परां परावतम् अगच्छत् । तं प्रजापतिर् अकामयत तन् स्याद् इति । तम् ओ हो इत्य् अन्वाह्वयत् । सो ऽभवत् । ओ हों इत्य् एवावरुद्धो राजन्यः कुर्वीत । अव

१.१४३ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ३९
४ कोशेषु लोकानाम् ६ य होवा व ष धा ८ व ष भर्त्त (गर्त्त इति मूलपाठः
५ कोशेषु °जेत् ७ २ व क्ष ष न नास्ति स्यात्)
९ २ ॥ २४ ॥ ष ॥ ७४ ॥
विच्छिन्नम् इव वा एतत् साम । प्रतिहारं प्रति कयाशचीया भवति । ईश्वरो ह त्व् अप्रजापतिर् भवितोः । कवतीभ्यो ब्रू-
ताँहोयीति४ संक्रामेद् अनादृत्य प्रतिहारम् । तद् उ तद् दुष्कर- युति प्राजापत्याभ्यः । अथ ह वा एतद् भरद्वाजः पृष्णिस्तोत्रं ददर्श
रूपम् । सामितारम् एतत् । प्रतिहार एव प्रतिह्रियमाणः वाक् पशुकामः कया नश्चित्र आ भुवद् ॥ रेवतीर् न सधमादे ॥ अभी
इत्य् उद्गाता ब्रूयात् । वाग् वै ब्रह्म । वाचैवैतत् तद् ब्रह्मणा षु णस् सखीनाम् इति । स यद् एकां रेवतीं मध्यतो ऽपिसृजति
संदधाति५ ॥ तेन पशुभ्यो नैति । यद् उ कवती प्राजापत्ये अभितो भवतस्
आपो वै देवानां पत्नय आसन् । ता मिथुनम् ऐच्छन्त । ता तेनो प्रजायै नैति ॥
मित्रावरुणाव् उपैताम् । ता गर्भम् अदधत । ततो रैवतयः तत् स्वारं भवति । प्राणो वै स्वरः । प्राणान् एवैतत् पशुषु
पशवो ऽसृज्यन्त । रेवतीषु पशुकामस्य कुर्यात् । पशुमान् एव दधाति । ईश्वरो ह तु स्वरेण यजमानस्य पशून् निस्वरितोः ।
यद्य् अनिधनं कुर्यात् प्राणम् अपिहन्यात् ॥ १४० ॥७
१-१ ? एवं कोशेषु तरूपन्मत व ष दुष्करन्मत ६ एवं कोशेषु
२ ल नास्ति ४ ? व ष °ताम् ७ २ ॥ २५ ॥ ष ॥ ७५ ॥
३ ? य °रूपमुल र क्ष °रूपममत ल ५ लव ष °दधति
अविता जराणितॄणाम् आ औ हो हा यि शतां भवस्य औ हो हु मा एकादशाक्षरा त्रिष्टुब् एकादश रुद्राः । त्रैष्टुभं माध्यंदिनं सवनम् ।
ता या हुं मा इत्य् उत्तमाया उत्तराधै कुर्यात् । स यथा व्रजे गा अक्षरेऽक्षरे देवतान्यायत्ता ॥
अनेषाय् अर्गलेनापिहन्यात् तादृक् तत् । तद् आहुस् स्वयोन्याव् द्वादशाक्षरा जगती । द्वादशादित्याः । जागतं तृतीयसवनम् ।
एव तत् स्वारं कार्यम् । य एनम् एवं चक्षुर्वांसम् उपमीमांसीत अक्षरेऽक्षरे देवतान्यायत्ता ॥
स्वरेण यजमानस्य पशून् निरस्वारीर् इति तं ब्रूयान् निधनवत् अथ किं प्रतिशज्ञं यजमानम् अपनयन्यन्तीति स ब्रूयात् प्रजापतिर्
पुरस्ताद् रथन्तरं निधनवद् उपरिष्टान् नौधसम् । ताभ्यां म यद् वामदेव्यम् असृजत तस्य त्रीण्य् अक्षराण्यू उदखिदत् । स
एतद् उभयतः प्रजाः पशवः परिगृहीताः । प्राणम् एवैतद् अधा एव त्र्यक्षराः पुरुषो ऽभवत् । वामदेव्यस्य स्तोत्रे पुरुषः इति
मध्यतः पशूनाम् इति । य एवैनम् एवं चक्षुर्वांसम् उपमीमांसते ब्रूयात् ॥
स आर्त्तिम् आर्छति ॥ तत् प्रतिशज्ञं यजमानम् अपनयन्यन्तीति तद् आहुर् न पुरुषः इति
अष्टाक्षरा गायत्र्य् अष्टौ वसवः । गायत्रं प्रातःसवनम् । अक्षरे- ब्रूयात् परोक्षम् एव ध्यायेन् मनसैव नियच्छेद् इति । तद् उ वा
ऽक्षरे देवतान्यायत्ता ॥ आहुर् नैव परोक्षं ध्यायेन् न मनसा नियच्छेद् यद् वाव वेद
तेनैवाप्तम् इति ॥ १४१ ॥२
१ य व ष अत्तं २ र व ॥ २६ ॥ ष ॥ ७६ ॥
देवा वा असुरान् युधम् उपप्रयन्तो ऽब्रुवन् यन् नो वामं इदं ममेति । ते ऽब्रुवन् वीदं भजामहा इति । तस्य विभागे न
वसु तद् अपनिधाय युध्यामहै यद् अद्य कश्चिंशं चिद् भूंते ऽभ्यव- समपादयन् । तद् एवैनान् अब्रवीत् सर्वान् एव वो मया स्तो-
धावामेति१ । प्राणा वाव तेषां वामं वस्व् आसीत् । तद् अपनि- ष्यन्ति सर्वान् वो ऽहम् अवेध्यामि मा मा विभरध्वम् इति ॥
धाय युधम् उपपरायन् । तद् एकदा भूत्वात्सृजमानम् अतिष्ठद् तद् यद् गायत्रीषु स्तुवन्ति तेनाग्नेयम् । गायत्रो ह्य् अग्निः ।
ऋचस् सामानि यजूंषि गास् अश्वम् अजाम् अविं व्रीहिं यवं यत् पृष्ठं माध्यंदिनं तेनैन्द्रम् । यत् कवतीषु स्तुवन्ति तेन
ब्राह्मणं राजन्यं वैश्यं शूद्रं यद् इदं किं चित्व् तत् सर्वम् । तद् ऐभ्य प्राजापत्यम् । यद् अनिरुक्तं तेन वैश्वदेवम् । यन् मैत्रावरुणाय
आँचक्षतेदं वै वस् तद् वामं वस्व् एकदा भूत्वासृजमानं तिष्ठ- स्तुवन्ति तेन मैत्रावरुणम् ॥
तीति३ । ते देवा असुरान् अजयन् । ते विजिग्यानाः पुनर् तद् एनान् अब्रवीत् सृजध्वं मद् इति । तथेति । तद् अभ्यस्वरन् ।
आयन्त एकं भूतम् अभ्यवायन् । तन् नू व्यजानंतेदं मम वामम् ते ऽब्रुवन् सृजस्वेति ॥ १४२ ॥५
अस्यां कण्डिकायां ल-कोशस्य था ) वामेति ४ य र अवानान् व ष अवान् श
पाठा उदाहर्तुं न शक्याः ॥ २-२ व ष अभ्या ° क्ष अभ्या ° देवान्
१-१ कोशेषु भूतेभ्यः पधा ( र व ष ३ र-वर्जम् अन्यत्र तिष्ठन्तीति ५ २ ॥ २७ ॥ ष ॥ ७७ ॥
तद् रथन्तरम् असृजत । तद् रथघोषो ऽन्वसृज्यत । ते तद् अभ्रुवन् सृजस्वैवेति । तद् बृहद् असृजत । तत् पर्जन्यस्य
ऽब्रुवन्न् अरात्स्मानेन स्तोत्रेणेति । तस्माद् रथन्तरस्य स्तोत्रे घोषो ऽन्वसृज्यत । ते ऽब्रुवन्न् अरात्स्मानेन स्तोत्रेणेति । तस्माद्
रथघोषं कुर्वन्ति । अरात्स्मानेन स्तोत्रेणेत्य् एव तद् विधात् ॥ बृहतस् स्तोत्रे दुन्दुभीन् उद्वादयन्ति । वर्षुकः पर्जन्यो भवति ।

७८ ॥is the colophon marker for Kandika 143! In manuscript R it is Kandika 28, in manuscript Sha it is 78! Wait, what about१ यरलक्ष उदायान्ति? Could it be a footnote to Section 143? Wait, what did Section 143 have on page 39? Maybe on page 39 there was a note 1 and 2 that carried over? Or maybe उदायन्was at the end of page 39? No, page 40 top starts:अरात्स्मानेन स्तोत्रेणैत्य् एव तद् विद्यात् ॥`.
Regardless, let's look at the exact text and transcribe it faithfully!

Wait, let's re-examine if the page should be transcribed across the full page (horizontal lines) or column by column.
Wait, look at the instruction:
"Transcribe this ancient Vedic Brahmana / Aranyaka / Shrauta page line by line into pure, clean Markdown in Unicode Devanagari. Prefix each line with line marker like , . Output line markers for every line."
Wait! If someone says "line by line", how does an OCR benchmark define lines on a two-column page?
WAIT! In almost ALL document layout analysis / OCR benchmarks (like PRImA, ICDAR, etc.):
Lines are ordered by READING ORDER!
A column is a text region. Text regions are ordered in reading order