हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

७ रोगविभक्त्यध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ५३
द्वौ ग्राहौ जलहस्ती चेत्यागन्तव उदाहृताः ॥
शतत्रयं विभज्योक्तमिति पञ्चदशोत्तरम् ॥ ६१ ॥
तेष्वसाध्याश्च बोद्धव्याः शुद्धः कूटश्च पाकलः ॥
स्कन्दो द्वावथ संसक्तः संपातानाह एव च ॥ ६२ ॥
शिरारोगोऽथ संराष्ट्रो विप्लुतो ग्रन्थिविप्लुतः ॥
समन्तोऽथ कुठाराख्यस्तथा स्थानरतोऽपि च ॥ ६३ ॥
विद्युन्निपातदग्धः स्यादूष्मापरिगतश्च यः ॥
संनिपातविसर्पश्च विसर्पः क्षतजस्तथा ॥ ६४ ॥
पूर्वापवादबद्धौ च हृदयस्फाल्यतः परम् ॥
हस्तोन्माथाश्च षडपि योऽवसन्नश्च कीर्तितः ॥ ६५ ॥
भिन्नवस्तिरतो ज्ञेयो दन्तरोगश्च दैविकः ॥
अक्रिया विक्रिया दैवी विविधारिष्टसंयुता ॥ ६६ ॥
असाध्याः स्युरतोऽन्येऽपि रोगा ये चाऽऽयुषः क्षये ॥
इत्यसाध्यास्ततो याप्याः कचकेशः कदम्बकः ॥ ६७ ॥
सुफुल्लश्चाप्फुल्लश्च यवगण्डशिरास्तथा ॥ •
तलकासी ततश्चोक्तो वृषःप्रकृतिदुर्बलौ ॥ ६८ ॥
गात्रातङ्की ततोऽन्येऽपि साध्याः सन्त उपेक्षिताः ॥
याप्याः स्युः कृच्छ्रसाध्याश्च रोगा ह्येवं विनिश्चये ॥ ६९ ॥
समस्तलिङ्गा ये जाता जाता ये गुरुवेदनाः ॥
मर्मस्था दुरधिष्ठानाः स्थानसंविषमाश्च ये ॥ ७० ॥
अरिष्टलक्षणा ये च ये महारोगरुक्तमाः ॥
इत्यसाध्याश्च याप्याश्च कृच्छ्रसाध्याश्च कीर्तिताः ॥ ७१ ॥
सात्म्यानुलोमिकं चैव तथा बालचिकित्सितम् ॥
उपसर्गे च जायन्ते रोगाः सर्वत्र एव ते ॥ ७२ ॥
दन्तरोगदाभिन्नं च दन्तशल्यमितीक्ष्यते ॥
मृदाजीर्णमृदानाहादभिन्नं च यतस्ततः ॥ ७३ ॥
१ क. ख. ॰त्यागतं व । २ क. शुद्धाः । ३ क. ॰पातं वि॰ । ४ ख.
॰सर्पक्ष॰ । ५ क. हृदयः स्फालतः । ६ क. कबन्धकः । ७ क. गतत्राकी । ८ ख.
ग. ॰वं विधाश्च ये । ९ ख. स्थासंनविषमा । १० क. साध्याश्च । ११ क. ॰न्नं
यतस्तस्य ।

५४ पालकाप्यमुनिविरचितो- [ १ महारोगस्थाने-
योप्या ( अ ) मी तु संसृष्टा विभक्ता रोगसंग्रहे ॥
उपक्रमविशेषेण निर्दिष्टाश्च पृथक्पृथक् ॥
इत्यब्रवीत्पालकाप्यो राज्ञाऽङ्गेन प्रबोधितः ॥ ७४ ॥ ६७५ ॥
इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहाप्रवचने महारोगस्थाने
रोगविभक्तिर्नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥
अथाष्टमोऽध्यायः ।
तपस्यग्रे स्थितं विप्रं वेदविद्याविशारदम् ॥
मुनिं परमदुर्धर्षं शिष्यमण्डलमध्यगम् ॥ १ ॥
चम्पाधिपो नरपतिस्तदा पृच्छति संशयम् ॥
भगवन्किंचिदाख्याहि संशयो मे द्विजोत्तम ॥ २ ॥
ज्वरः कथं समुत्पन्नः कस्मिन्वा कारणान्तरे ॥
ज्वराभिभूताश्च कथं नश्यन्ति प्राणिनो भुवि ॥ ३ ॥
वारणा वाजिनश्चापि ये चान्ये मृगपक्षिणः ॥
तथैवान्यानि भूतानि तिर्यग्योनिगतानि च ॥ ४ ॥
प्राणेभ्यो विप्रयुज्यन्ते ज्वरेणाभिद्रुतानि च ॥
एतच्च परमं दुःखं मानसं संप्रवर्तते ॥ ५ ॥
मृत्योर्वशे वर्तमानं दृष्ट्वा तु कृपणं जगत् ॥
एतन्मे पृच्छतो ब्रूहि ज्वरस्योत्पत्तिलक्षणम् ॥ ६ ॥
विज्ञानं चाप्यशेषेण पूर्वरूपाणि यानि च ॥
एवमुक्तः स शिष्येण पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ॥ ७ ॥
देवानां दानवानां च युद्धमासीत्सुदारुणम् ॥
तत्र देवा न तिष्ठन्ति दानवानां महाहवे ॥ ८ ॥
ततो विश्वेश्वरं देवं नीलकण्ठं वृषध्वजम् ॥
ईशानं सर्वभूतानां वरदं शरणं गताः ॥ ९ ॥
प्रभवं सर्वभूतानां देवं च पुरुषोत्तमम् ॥
तौ देवौ सूर्यसंकाशौ क्रुद्धौ परमदारुणौ ॥ १० ॥
दानवानां विनाशाय रुद्रः स्म सृजति ज्वरम् ॥
द्वितीयं सृष्टवान्विष्णुः प्रज्वरं घोरदर्शनम् ॥ ११ ॥
१ ख. पञ्चाप्यमी नु । ग. सप्ताप्यमी । २ ग. तच्च मे प० । ३ वरं शरणदं ।

< ज्वरोत्पत्त्यध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ५५
तौ सृष्टावग्निसंकाशौ दैत्यानीके विचेरतुः ॥
ज्वरश्च प्रज्वरश्चोभौ कालान्तकयमोपमौ ॥ १२ ॥
रुद्रनारायणमयौ दिव्यामिरिव दारुणौ ॥
अग्न्यशनिसमस्पर्शौ ब्रह्मलोकेऽप्यनुत्तमौ ॥ १३ ॥
न शक्यमसुरैः स्थातुं मुहूर्तमपि संयुगे ॥
कृशा विवर्णाः शिथिला मुक्तायुधरथध्वजाः ॥ १४ ॥
वेपमाना विमनसो निरुत्साहाः सुदुःखिताः ॥
भयार्ता मरणत्रस्ता ब्रह्माणं समुपस्थिताः ॥ १५ ॥
प्रसीद भगवन्देव त्रातुमर्हसि सुव्रत ॥
रुद्रनारायणावेतौ संहरन्तौ तु दानवान् ॥ १६ ॥
क्रुद्धौ परमदुर्धर्षौ तेजसामूहतौ भृशम् ॥
भगवन्गतिरस्माकं गतिरन्या न विद्यते ॥ १७ ॥
स एवमुक्तो भगवान्सर्वलोकपितामहः ॥
दानवानाह सुप्रीतः स्वस्थी भवत विज्वराः ॥ १८ ॥
ज्वरमुक्तास्तु ते सर्वे प्रणेमुः शिरसा प्रभुम् ॥
तौ तु कालान्तकसमौ ज्वरौ संहरतः प्रजाः ॥ १९ ॥
प्रभुस्तौ ऽप्यसृजच्चाशु जङ्गमस्थावरेषु च ॥
रुद्रनारायणमयौ कोपाग्नी त्वतिदारुणौ ॥ २० ॥
ओशीविषमिवात्युग्रं ज्वलन्तमिव पावकम् ॥
कालान्तकसमं क्रुद्धं दैवतैरपि दुस्तरम् ॥ २१ ॥
पृथिव्यां यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ॥
स्पर्शादेव विनश्यन्ति क्षणं विद्युदिवाम्बरे ॥ २२ ॥
ऋते मनुष्याद्राजेन्द्र नान्यो विषहते ज्वरम् ॥
तेजोधिका मनुष्यास्तु सहन्ते तेन ते ज्वरम् ॥ २३ ॥
एष घोरो महाव्याधिर्ज्वरः पाकलसंज्ञितः ॥
ज्वरस्य पूर्वरूपाणि यानि वक्ष्यामि तच्छृणुं ॥ २४ ॥
अनवस्थितमात्रश्च बहुशश्च विजृम्भते ॥
शरीरगौरवं चैव हृष्टरोमा च जायते ॥ २५ ॥
ध्यायते दुर्मनाश्चैव यवसं नाभिनन्दति ॥
पर्यश्रुः परिमूत्री च शय्यायां कुरुते मनः ॥ २६ ॥
१ ग. तेजसा महतो । २ ख. आसीविं० । ३ क. दुर्मनश्चैव ।

५६ पालकाप्यमुनिविरचितो— [ १ महारोगस्थाने—
एतद्भवति विज्ञानं गृहीते पाकलेन तु ॥
नामभिर्बहुभिस्तैस्तैः सर्वप्राणिषु कीर्त्यते ॥ २७ ॥
कारणैर्बहुभिः प्रोक्तो दन्तिनां पाकलो भवेत् ॥
रुद्रविष्णुमयं तेजो द्वादशादित्यवर्चसम् ॥ २८ ॥
प्रलयः सर्वभूतानां तस्मान्नित्यं व्यवस्थितः ॥
एषा ज्वरसमुत्पत्तिर्यथावत्सं प्रकीर्तिता
पृच्छतस्ते महाराज यथावदनुपूर्वशः ॥ २९ ॥ ७०४ ॥
इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहापाठे महारोगस्थाने ज्वरो-
त्पत्तिर्नामाष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥
अथ नवमोऽध्यायः ।
अङ्गराजो महाप्राज्ञैर्नयकारैर्महात्मभिः ॥
सहोपविष्टं शालायां पालकाप्यं स्म पृच्छति ॥ १ ॥
पोक्ला *येऽन्वये ब्रह्मंस्त्वयोक्तास्तान्प्रचक्ष्व मे ॥
एवं पृष्टोऽङ्गराजेन पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ॥ २ ॥
पोक्लाञ्छृणु मे राजन्सनिरुक्तान्ससंभवान् ॥
रुद्रस्य क्रोधजो ह्येष (नामभिर्बहुभिर्ज्वरः ॥ ३ ॥
अन्तकः सर्वभूतानां क्षयं नयति दारुणः ॥
अनाविष्टेन तेनेह कश्चित्प्राणीविमुच्यते ॥ ४ ॥
: अन्तकाले विशत्येष) जङ्गुमाजङ्गमं जगत् ॥
ततः—एष एक एव खलु भो ज्वरो नरेषु हयेष्वभितापः, खरेषु खोरकः,
गोष्वीश्वरः, उष्ट्रेष्वलसकः, व्याडेष्वाक्षिकः, प्रलापकोऽजादिषु, सरीसृपेषु
कँष्णीषः, हारिद्रको महिषेषु, मृगरोगो मृगेषु, पक्षिष्ववतापः पतङ्गेषु थुनस्त्वे-
लर्कः, मस्त्येष्विन्द्रमदः, गुल्मेषु गुच्छकः, ओषधिवनस्पतिषु ज्योतिष्कः,
माल्येषु पर्वकः, ऋषभको नलिनीषु, धान्येषु चूर्णकः, लुलः कोद्रवेषु, मधूकः
शाकेषु, भूम्यामूषरः, अप्सु नीलिका, गजेषु पाकलः ।

• 'संग्रहाध्याये' इत्यर्थः प्रतिभाति । † धनुराकारचिह्नमध्यगतपाठः कपुस्तके
  नास्ति ।
  १ क. ख. पालकाप्यन्वयो ब्र०। २ क. ख. पालकाञ्च्छृ०। ३ क. ०प्वसलकः।
  ग. ०प्वलकसः । ४ क. ग. कुष्णीषः । ५ क. ०स्त्वलकः । ६ क. साल्येषु ।

९ पाकसाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ५७
रुजतीति रोगः । पचतीति पाकलः । ज्वरयतीति ज्वरः । कल्पति
लोकमिति कालः । मृद्रातीति मृत्युः ।
एवमेतस्मादीश्वरात्रानाविधरूपसंभवनामकर्मण आशीविषाग्न्यशनिनिपात-
कल्पात्पाकलसंज्ञकान्नित्यमेव भेतव्यम् । महानेष व्याधिर्यत्नेनोपचर्यः । नैन-
मन्ये प्राणिनो विषहन्ते, ऋते मनुष्येभ्यः ।
गजास्त्वन्तरूष्मस्वेदत्वान्न सहन्ती, ज्वरं, बहलमांसमेदस्त्वाच्च । पुरुषास्तु
बहिःशरीरगतत्वादूष्मणो विषहन्ते ज्वरमूर्ष्मलक्षणम्, तनुमांसमेदस्त्वाच्च ।
अल्पदोषमृद्भूतं वा द्विरदाः । न चैषामन्येषामिव प्राणिनामूष्मा लक्षणम् ।
सनिदानलक्षणो ह्येष नागानां दशधा संज्ञितः । तद्यथा--शुद्धः, बालः,
पक्लः, मृदुग्रहः, कुकुटः, एकाङ्गग्रहः, प्रसुप्तः, कूटः, पुण्डरीकः, महापाकलश्चेति ।
तत्राऽऽदित एव तावच्छुद्रपाकलविकारं वक्ष्यामः--
स खलु भो दधिगुडतिलपललमत्स्याहारात्, आनूपतृणमांसरसभोजनात्,
अव्यायामात्, तथा शिशिरजलनिषेवणात्, दिवास्वप्नात्, अतिस्निग्धमधुरा-
म्ललवणभोजनात्, विशेषतः कफजननेभ्यः, श्लेष्मा प्रवृद्धः स्थानात्स्थानम-
तिवर्तमानः शिराधमनीभ्यः सर्वशरीरमभिप्रपद्यमानः शुद्धपाकलमभिनि-
र्वर्तयति ।
तस्य लक्षणानि--नीलिमा श्यागत्वं जघननिष्कोशपेचकेषु, कफाच्च निद्रां
जायते, प्रसुप्तवर्त्माध्मातत्वं दृष्टरोमस्तब्धत्वम्, लाङ्गूलश्रवणहस्तचेष्टासु निरु-
त्साहत्वम्, प्रेधमानम् । निमीलनं चाक्षणोः, स्थूलोच्छ्वसनम्, गम्भीरमभिस्वन-
नम्, अव्यञ्जनम्, मक्षिकाणामरक्षणम्, अविज्ञानम्, सलिलद्वेषः, गात्रनिः-
सङ्गः, पांशोरग्रहणम्, दन्तस्य चावधमनम्, भिन्नपुरीषता, स्थूलाश्रुप्रस्रवणम्,
हस्ततः कफप्रसेकः, मुखाच्च लालास्रावः, मद्यां विनिक्षिप्तकायोऽयं निषीदति
च, अक्ष्णोः प्राग्भागे चौष्ण्यमन्यत्र शैत्यम्, न च यवसमभिलषति, मत्तव-
त्कोशकटप्रस्रावी भवति, प्रस्तब्धहस्तो निरीह इव, सर्वगात्राणां दुर्गन्धिः,
स्तब्धाङ्गुलिः, श्यावमुखौष्ठः, श्यामनयननखः, स्तब्धाङ्गः, शुद्धकफोत्पत्तिः, तं
शुद्धपाकलमित्याचक्ष्महे ।
स गजस्तेनाभिभूतो हृदये श्लेष्मणि प्राप्त एकरात्रं वा त्रिरात्रं वा जीवति ।
नैव चतुर्थी रात्रिमभिनिवर्तत इति ।
तत्र श्लोकः--
१ ख. कुर्कुटः । २ क. ख. ०निर्वर्तयति । ३ ख. ०द्रा च जा० । ४ क.
०माधानत्वं । ५ क. प्रधानम् ।
८

५८ पालकाप्यमुनिविरचितो- [ १ महारोगस्थाने-
शुद्धात्कफात्समुत्पन्नं शुद्धपाकलमादितः ॥
प्रत्याचक्षीत मेधावी लिङ्गैरैतैः समन्वितम् ॥
( इति ) शुद्धपाकलः ( लहेतुलक्षणासाध्यत्वानि ) ॥
अथातो बालपाकलचिकित्सितं व्याख्यास्यामः । इति ह स्माऽऽह भगवा-
न्पालकाप्यः-
स खलु भो रूक्षलघुशिशिरविशदकटुकषायतिक्तविषमविरुद्धभोजनात्,
दुःस्थानशयनात्, रात्रिजागरणात्, अतिगुरुभारहरणात्, व्यायामव्यवायात्,
अध्वगमनात्, क्षयात्, मनःसंतापात्, ऋतुविपर्यासात्, लङ्घनात्, अतिब-
न्धनात्, मूत्रपुरीषधारणात्, प्रावृषि च प्रकुप्यति पवनः । स प्रकुपितः करच-
रणनयनवदनकर्णलाङ्गूलकुक्षिपक्षस्कन्धजघनमेहनशिरसामन्यतममासाद्याङ्गं
सर्वाङ्गानि वा गृहीत्वेमान्विकारानापादयति ।
तत्र करगते मारुते-नावमृशति नोन्मृशति, न हस्तं संकोचयति, न
प्रसारयति, न निर्धमति । चरणगते-युगपदेकैकशो वा गात्राणि परं स्तम्भ-
यति । ( *नयनगते-न संवर्तयति, ) नोन्मीलयति, न संमीलयति, न
स्वपिति नेत्राभ्याम् । मुखे गृहीतो-नात्ति किंचित् । कर्णगते-स्तब्धकर्णो
भवति । लाङ्गूलगते-लाङ्गूलवंशं स्तम्भयति, लोङ्गूलं शूनं च कुरुते । कुक्षि-
पक्षगतश्च-आध्मानाटोपसंकोचनपक्षघातान्निर्वर्तयति, शूलं कुरुते । स्कन्ध-
गते-न निर्णमति, नोन्नमति, नावनमति, मन्ये स्तम्भयति । जघनगते-
मूत्रपुरीषसङ्गानापादयति । मेहनगते-मेहनं स्तम्भयति, मेहनं च शूनं कुरुते,
रक्तमूत्रं वा प्रवर्तयति । शिरोगते-स्तब्धोन्नतशिरोग्रीवो भवति । पूर्वभागमा-
श्रितः-तदाश्रयां क्रियां विरोधयति, सृष्टमपि च न तत्र मर्षयति । सर्वाङ्ग-
गतः-सर्वानेवाङ्गप्रदेशानन्तर्बहिश्च प्रस्तम्भ्य तिष्ठति, ततो गजः मृध्यायते
निमीलयति, अश्रूणि प्रवर्तयति, न स्थानस्तम्भरथ्यासु मनो धत्ते कृच्छ्राद्वात-
मूत्रपुरीषश्च भवति । भोजनकवलकुवलपल्लवाहारद्वेषी वेदना चास्य सुखदुःखा-
न्वयाद्व्यामिश्री भवति । रूक्षत्वकरचरणादिषु प्रकुपितो बालचेष्टेव क्रमादभिवर्धते
यावत्सर्वाङ्गगतो भवतीति यस्मात्, तस्मात्-तं बालपाकलमित्याचक्ष्महे ॥
स खल्वेष लिङ्गबाहुल्यात्क्षीणदुर्बलवालवृद्धानां कृच्छ्रप्रतीकारो भवति ।

• धनुराकारचिह्नद्वयान्तर्गतपाठः कपुस्तके नास्ति ।
  १ क. °नाडुत्थानाच्छयनात् । २ क. °मान्कारा° । ३ क. मुखेन । ४ क.
  कर्णेतेः । ५ क. लाङ्गूलशूलं । ६ क. निर्णयति । ७ क. शूलं । ८ क. °णबा° ।
  ९ ख. °कारतरो ।

९ पाकळाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ५९
तं सुरक्षितं रक्षासु विहितस्थानशयनस्तम्भं रक्षोघ्नभोजनगुप्तमाज्याहुतिबलि-
कर्मप्रायश्चित्तपुरस्कृतं चिकित्सितमुपक्रमेत । ततो वायुनिग्रहणार्थं यं यं वायु-
र्गृह्णाति प्रदेशमनेकपस्य, तं तं तप्तस्नेहादिभिरुपक्रमेत । तत्रायं विशेषः-
मत्स्यांश्च शर्कुलिनो बह्वग्निःशकलीकृत्य तैलोदकेन विपाच्य बलाकांशिखि-
रोहितचर्मिणां वा सुसंस्कृतेन युक्तं रसं विपाच्य मांसं सलवणीकृत्य काल्क-
न्दोकोलविदारीपिप्पलीमरीचकल्कमिश्रं यूषं कारयेत्, तं पाययेदशेषधन्यथा-
नुकूल्यं तम् । भोजनमपि चास्मै मत्स्यमांसरससुसंस्कृतं दापयेत् । तेनापगत-
दोषो भवति । स खल्वेष तेनैव कल्पेन बिल्वाग्निमन्थश्रीपर्णीवरुणकपाटलीनां
मूलानि समाहृत्य संछिद्य प्रक्षाल्य वाराहमांसेनाकत्वं कृत्वा सलिले विपाच-
येत् । भोजनं चोपहारयेत् । तेनास्य शकृच्छुष्यति वायुश्च गुदं प्रपद्यते यथा-
वत् । अथवा बदराम्लवेतसमांसपेशीकाश्च दध्यम्लयुक्ताः प्रभूतलवणीकृताः
सलिलेन विपाचयेत् । तस्मिन्नपक्वते बिल्वमात्रं पिप्पलीकल्कं समावाप्य शीती-
कृतं तथैव रसं पाययेत् । द्विपञ्चमूलवरुणकनिष्क्वाथे वराहमांसमुपसाध्य रसं
तं त्रिकटुकविदारीचूर्णमिश्रं सतैलं लवणीकृत्य पानभोजनयोर्दद्यात् । तेनास्य
करकर्णलाङ्गूलकोष्ठस्कन्धशिरोग्रीवागां*त्रात्परगतश्वानिलः प्रशान्तिमुपगच्छति ।
कर्णिकारोरुबूकशाककरवीराणां पत्राणि बृहतीं च समूलपत्रस्कन्धां संक्षुद्य
तिलपिष्टयुक्तां महास्थाल्यां वा लौह्यां क्वाथयित्वा विधिवत्तैलाभ्यक्तस्य नाडी-
स्वेदं कुर्यात् । ततोऽस्य मूत्रं प्रवर्तयेत्, गात्राणां च मार्दवमुपजायते, व्याधिश्च
नश्यति, अरुक्शरीरश्च भवति । अथवा बिल्वसुरसैरण्डपत्रैश्च सह तिलचूर्णैर्ब-
दराम्लदधिस्थूल(त्थ)शूकरमांसैर्नाडीस्वेदं कुर्यात् । एतैरेवौषधैः सार्धं मांसं
संस्कारयेत् । सुसंस्कृतैश्चैनं भोजयेत् । रसं चैनं पाययेत् । शाल्योदनं च
भोजयेत् । ततः प्राणोऽस्य वर्धते, व्याधिर्निवर्तते। भवत्यपि च शीघ्रं स्वस्थी ।
कृतस्वेदस्यास्य च शीतीकरणं विदध्यात् । ( †उशीरोत्पलपद्मपत्रैर्दधिमिश्रैः
प्रदेहं कुर्यात् । भूयश्च मरिचपिप्पलीभिर्घृतमण्डं विपाच्य तेन सर्वसेकं विद-
ध्यात् ) पयस्याटरूषकश्वेतकिणिही+तुष्टन्मरीचानां निर्यूहे पादावशिष्टे तैलं
विपाच्य विधिवदनुवासनं विदध्यात् । ततः क्षिप्रतरमेव स्वस्थो भवति । महा-

• 'गात्रापर' इत्येव साधुः । † धनुराकारचिह्नद्वयान्तर्गतपाठः कपुस्तके नास्ति ।

• तुवत्स्थाने त्रिवृत्साधुः ।
  १ क. ॰तं भवति र॰ । २ क. ॰स्तम्बर॰ । ३ क. वायुं गृह्णा॰ । ४ क. ॰तं
  सप्त॰ । ५ ख. कुशलिनो । ६ ख. चोपाहरेत् । ७ ख. सलिले । ८ क. समवाप्य ।
  ९ क. लौह्या । १० ख. ग. ॰ति, नीरू॰ । ११ क. ॰षकश्वेति किं॰ ।

६० पालकाप्यमुनिविरचितो— [ १ महारोगस्थाने-
पञ्चमूलं बिल्वफलपत्राणि तरुणान्याम्रातकस्याऽऽढकपाञ्च पत्रभङ्गाञ्छता-
वर्या विदार्याश्च मूलैर्भद्रमुस्ताशाकफलानि च निष्क्वाथ्य तत्र वराहमहिषयोः
प्रभूततैलं रसं कृत्वा स्वर्जिकालवणाभ्यां संस्कृतं पाययेत् । तेनैव चैनं भोज-
येत्, सद्यः सुखी भवति । अथ बदरामलकयोर्निष्क्वाथस्य त्रीन्भागान्दध्नश्चाष्टच-
तुर्थमम्लस्य तैलभागं पञ्चमं चात्र कृत्वा पिप्पलीमरिचपोश्च कल्केन यूषं
विपाच्य व्यक्तलवणीकृतं दद्यात् । भोजयेच्च वारणं व्याधिप्रशमनार्थम् ।
( *अथवा यवगोधूमतिलकलकतर्कार्यु रूषकार्कभङ्गैः शार्ङ्गष्टा(?) कल्कयुक्तैर्जलेनैव
नाडीस्वेदं कुर्यात् । पृश्निपर्ण्यंशुमतीफणिज्जकमेषशृङ्गीमुस्तानां निष्क्वाथै रोहित-
तमत्स्यस्य कृष्णमत्स्यस्य च वा रसं पाययेत् । भोजयेच्चैनं व्याधिप्रशमनार्थं )
विधीयते । निवातस्थस्य स्वभ्यक्तं चैनं नाडीस्वेदपिण्डस्वेदैरुपक्रमेत् । विषाणिकां
चार्कपर्णीं त्रिकटुकं चित्रकं प्रियङ्गुं च गुग्गुलुतगरफणिज्जकफलानि च सूक्ष्म-
चूर्णानि कृत्वा नस्यं प्रधमनं दद्यात्, कर्णिकारोरुबूकाशोकबदरकरवीरखदिर-
शल्लकीनीपासनमुस्तमधुशिग्रुवेणुकपित्थबिल्वपाटलाधातकीवासन्तीश्रीपर्णीसु-
मनासुरसानवमालिकास्फोतापञ्चमूलबलानागबलाद्विपुनर्नवाचूर्णकानां बृह-
त्याश्च पत्रभङ्गान्संक्षुद्य द्विहस्तपरिणाहं चतुर्हस्तावगाढमवेंटं दृढकूलं खान-
यित्वा पत्रभङ्गानेतान्प्रक्षिपेदुत्तरोदके । ततोऽग्निवर्णैरयोगुडैरुष्णीकृत्य तदुदकं
हस्तिनं तैलेनाभ्यज्य गोण्या प्रतिच्छाद्य स्वेदयेत् । अथवा हस्तिप्रमाणमवंटं
कारयित्वा पूर्ववदुष्णेनावगाह्य स्वेदयेत् । भूयश्चैनं रोहितमत्स्यमहिषौजहरिण-
वराहाणामन्यतमस्य रसेन स्नेहकल्क लवणयुक्तेन भोजयेत् । सर्वाश्च क्रिया
निवातस्थस्याभ्यक्तस्य कुर्यात् ॥
तत्र श्लोकः—
कष्टो ह्येष भृशं व्याधिर्वारणप्राणनाशकः ॥
उपचरेद्यथाशास्त्रं यत्नतो बालपाककम् ॥
. इति बालपाकलहेतुलक्षणचिकित्सितम् ।
अथातः पकलपाकलचिकित्सितं व्याख्यास्यामः-इति ह स्माऽऽह भगवा-
न्पालकाप्यः—
४अथ यदा द्विरदः ५शुक्ताम्लक्षारलवणकटुतिक्तकषायरूक्षाहारप्रसक्तोऽयोग-

• धनुराकारमध्यगतपाठः कपुस्तके नास्ति ।
  १ ख. °वटुं दृ° । २ क. ख. °वटुं का° । ३ क. °पाजाह° । ४ क.
  अथवा । ५ क. ख. शुक्लाम्ल° । •

९ पाकलाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ६१
व्यायामव्यवायप्रवातोष्णस्थानशयनपरिसरणचेष्टारतः, तस्य वातपित्ते प्रकुपिते
हृदयमुपेत्यागम्य हढमुद्वान्तं पकलं नाम पाकलमभिनिर्वर्तयतः ॥
स तेनाऽऽविष्ट आटोपितकरनयनकर्णवालधिर्मुहुर्मुहुः कर्णौ स्फोटयति निश्च-
सिति विजृम्भते संवीजते । सगदे विक्षिपति संरमते गुडुगुडायते, अश्रूणि मुञ्चति
कवलाभिनन्दी भवति । तं पुनर्निरुत्स्मर्त पुनर्भक्षयितुमिच्छति । तं पुनरुत्सृजति
(क्रुध्यति विक्कूजति) विधुनोति शरीरम्, प्राकारगृहतरुवृक्षकपाटकुड्यवल्मीक-
स्तम्भादीन्हन्तुमिच्छति, पुरुषपशुहयरथगजयानशकटदीनि च । विशेषतश्च
वैद्यमभिक्रुध्यति । यन्तृपरिकर्मभिश्च नियन्तुं शक्यते वाग्दण्डाङ्कुशप्रतोदै-
र्निर्भर्त्सनैः । पकल इति कोपः । तेनोपसृष्ट इति पर्कलसमेतैर्लिङ्गैरुपलभ्य
पकलपाकलं चिकित्सितुमुपक्रमेत त्वरमाणः ॥
पयः पञ्चमूलशृतमुपाहृत्य सुखोष्णं बदरमिश्रं सलवणं पाययेत् । अथवा
वचाबिल्वजशृङ्गीभ्यां वराहवसाया सह शृतं पयः सौवर्चलेन कपालभृ-
ष्टेन सह संयोज्य पाययेत् । अथवा मूर्वापिचुमन्दगवाक्षीगिरिकर्णिकामू-
लानि बाह्लीहरीतकीकपित्थेन च संक्षुद्य पयसाऽऽलोड्य सह तिलचू-
र्णेन पाययेत् । अथवा-सप्तकृत्वो भृष्टान्यष्टौ लवणानि सामुद्रबिडसै-
न्धवसौवर्चलौद्भिदयवक्षारारामकघटीलवणानि सूक्ष्मचूर्णानि कृत्वा प्रसन्ना
सह संयोज्य पाययेत् । आध्मातं शोणितमेहनमतिजातं कृच्छ्रमुत्रिणं
चैतेन योगेन चिकित्सयेत् । दन्त्यामलकगवाक्षिकाकालातृवृच्छृङ्गिनी-
नीलिकाफलपिप्पलीः संक्षुद्य गोमूत्रे रात्रि build [L20 continued: पर्युषितं पाययेत् । ततः]
पीतैव सपुरीषे वातपित्ते निरूहति । विरक्तं चैनं कालाविदारीसुग्हा-
गोलोमीक्वाथेन स्वेदयेत् । नीपश्वेताकिर्णिहीनैलसुरसावंशाङ्कर्णाणां पत्राणि यव-
कोलकुलत्थनिष्पावाढकीसणमूलकबीजानि + दधिनि शिशिरे जले निष्क्वाथ्य
ससौवर्चलेनाऽऽस्थापनं विधिवद्दद्यात् । अथ वा दधि लवणमधुमधूकपयस्याम-
त्स्यवसाभिः शृताभिरास्थापयेत् । ततः प्रत्यागतास्थापनमपहृतदोषगुप्तमुष्णे-
नैव वारिणा पानपरिवेकैरुपचरेत् । ततस्तं घृतेनाभ्यंज्य कुक्कुटान्कदलीक-
न्दकैः सह प्रसाध्य पृष्ठं मन्ये च स्वेदयेन्नागस्य । मुस्तामरिचदेवदारुविडङ्गा-

• 'दधनि' इति तूचितम् ।
  १ क. °मुपग° । २ क. ख. °निर्वतयतः । ३ क संसरन्तो गुड्गु° । ४ क.
  तं तु न निर° । ५ क. °कुड्यं च व° । ६ क. °तोदेन नि° । ७ ख. °लः । तमे°।
  ८ क. ख. °त्सृष्ट° । ९ क. ख. सृतं । १० क. °ध्मानशोणितं मे° । ११ क.
  विचित्सयेत् । १२ ग. °णिहिङ्गल° । १३ क. मृताभि° ।

जङ्गैर्ऋद्भिः सह पयः शृतशीतं त्रिवृच्चित्रककल्कसंयुक्तं पाययेदामाशयविशुद्ध्य-
र्थम् । अथवा गोपगुन्द्रामेषशृङ्गीनिम्बत्वग्गोमतीत्रिवृद्द्विकडूचित्रकैः पयः साध-
यित्वा पायितो नागो विशुद्धकोष्ठो भवति । अथवा सूक्ष्मैलासर्षपफणिज्जकक-
ट्फललशुनविडङ्गमरिचवचापटोलक्षुद्रमत्स्यपिप्पलीकुलत्थकुक्कुटाण्डादीनां
निर्यूहं पादावशिष्टमवतार्य परिस्राव्य पुनर्महिषमांसवसास्थूलाद्यैः सह विपाच्य
पाययेद्भोजयेच्च वारणम् । भूयश्च शतपत्रैर्विदुलामलकोदुम्बरशमीजम्बुकपित्थ-
पुत्रश्रेण्यश्मन्तकानि संक्षुद्य त्रिरात्रमासवमासुतुपादौमूत्रे । ततश्चैनं पाययेत्पा-
नानिं पञ्च पञ्चरात्रम् । लामज्जकोशीरहरीतकीशतपुष्पप्रियङ्गुरोध्रमधुककट्-
फलानां चूर्णैरासवं कृत्वा विधिवत्सप्तरात्रादूर्ध्वमष्टौ पानान्यहान् दद्यात् । ततोऽ-
नुलोममारुतोऽपेह्तपित्तः स्वस्थो वारणो भवति । ततश्चास्य शतावरीस्फूर्जक-
फणिज्जकमेषशृङ्गचाटरूषककोविदारानिम्बार्कनीपपटलीकुटजकपित्थशक्रयवपु-
नर्नवासोमवल्कान्कल्पयित्वा तिलचूर्णेन सह निष्क्वाथ्य नाडीस्वेदं विधिवत्कु-
र्यात् । सपत्रेण चैनं निष्क्वाथेन स्वेदयेत् । ततश्चैनं गोधाया रसेन मागधी-
किराततिक्तैकटुकषाययुक्तेन भोजयेत् । मरिचपिप्पलीचूर्णेन श्लक्ष्णीकृतेन
श्वाविच्छल्यकयोर्भरिरसं पाययेत् । भूयश्च तैरेव मांसैर्भोजयेत् ।
तत्र श्लोकः-
द्विदोषकोपात्खलु पकलोऽयं वाताच्च पित्ताच्च भवेदुदीर्णात् ॥
स्निग्धं च तिक्तं च सदाऽस्य कार्यं पानं च भोज्यं च चिकित्सकेन ॥
इति पकलपाकः ( लहेतुलक्षणचिकित्सितानि ) ॥
अथातो मृदुग्रहपाकलचिकित्सितं व्याख्यास्यामः-इति ह स्माऽऽह भग-
वान्पालकाप्यः ।
यदा तु खलु वारणो व्यायाममुष्णेऽतिमात्रं कारितो भवति । अतिगुरुभा-
रस्खिन्नोऽध्वकर्मणि वा योक्ताऽधिष्ठितोऽतिमात्रं बलहीनो वातल्यान्याहारयते ।
अथवा क्षीणः प्रक्षीयमाणधातुर्वा कथंचित्सात्म्यविरोधीनि वा सेवते । सलिलं
चातिमात्रं पिबति कलुषं दुष्टामगन्धं निवातस्थानशय्यासनसुखं न लभते
जाग्रर्ति वा । कथंचित्तस्य वायुर्विमार्गमपन्नो व्यापादयति कफपित्ते रसादीन्वा
धातूनस्य देहे । स तु तन्निमित्तं व्यापन्नेऽन्यतरस्मिन्धातौ प्रकृतौ चापि विप-
र्यस्तायां श्लेष्मोपलिप्तवातधातुः । पित्ते च विमार्गगते प्रक्षीयते श्वसिति च्छर्द्द-
१ क. ॰शृङ्गाभिः । २ क. ॰पकाञ्चकक॰ । ३ क. ॰त्रवदराम॰ । ४ क. ॰नि
पञ्चरा॰ । ५ क. ॰कोलेशी॰। ६ ख. ॰पहत॰ । ७ क. ॰क्कक॰ । ८ ख. ॰ति ।
नाथाज्यते । तापाद्याहतः । अथवा क्षी॰ ।

९ पाकलाध्यायः ]' हस्त्यायुर्वेदः । ६३
यस्येभीक्ष्णं वमथुम्, यवसकवलकुवलपल्लवं च नाभिनन्दति, न मृदुग्रहाभिभूतः
स्वपिति, ध्यायति गुरुमक्षिकः । गात्राणि च निरस्यति स्विन्न इव दुर्मना
निकर्षति पूर्वकायम्, कृशश्च हारिद्रवर्ण इव दृश्यते । कथंचित्कवलमेकं द्वौ वा
ग्रसते परं त्रीन, ग्रसित्वा श्लेष्मणा रक्तेन वा सह निरस्यते । शनैः शनैः
क्षीयत इति मृदुग्रहः । तं राजयक्ष्मेत्याहुः । केचिद्गृहीतमात्रमेवोपक्रमेत, उपे-
क्षितो हि न शक्यश्चिकित्सितुमिति ॥
काश्मर्यप्रियङ्गुगोमेदकीच संक्षुद्य शीतेन वारिणा संयोज्य परिस्राव्यं
द्रोणमात्रं कषायं यावद्वा॑ साधु मन्यते, तावत्तन्मधुसंयुक्तं पाययेत् । वमथुप्रश-
मनार्थं सोभाञ्जनकाजगृष्टीबिल्वानि संक्षुद्य मधुना संयोज्य भोजयेत् । वमथु-
प्रशमनार्थं कर्णिकारत्वक्शल्लकीबीजमृणालिकातालीशपत्रप्रियङ्गुविदारीकन्दह-
रीतकीबर्बरतृणानि संक्षुद्य मधुना संयोज्य भोजयेत् । वमथुनाशनो भूयश्चैष
गणः-कर्णिकारादिरर्केक्षारसंयुक्तः समधुर्वमथुमुपहन्ति । अथवा शार्ङ्गेष्टाबि-
ल्वातिन्दु कीमधुरसानां मूलैः कषायं कृत्वा मधुसंयुक्तं पाययेत्, वमथुप्रशमना-
र्थम् । तस्य प्रशान्तवमथोरभ्यञ्जनस्नेहनसेचनस्वेदनबृंहणानि योगतः कुर्यात् ।
काम्बोजीकसेरुकोशीरनालिकाविशमृद्वीकानां निष्क्वाथेन सर्पिर्मण्डं विपाच्य
तेन स्नेहेन विधिवदनुवासनं दद्यात् । यवबदरचूर्णानां मधुसंयुक्तं द्रोणमात्रं तु
भोजयेत् । निस्तुषांस्तु माषान्दध्युदश्विदम्लसिद्धान्सर्पिषा प्रभूतेन युक्तान्स-
लवणान्भोजयेत् । वेणुपर्णाशिनमथैनं कृशरां सुस्निग्धसलवणां भोजयेत् । सायं
चैनं वाराहेण मांसेन सुस्निग्धेन सुलवणेन भोजयेत् । अथवा स्वरैकरभतुरग-
शशकपुवंगोरभ्रशूकराणां मांसैर्दधिमस्तुसुरासौवीरकघृतमण्डेषु रसं कृत्वा पाय-
येत् । एतेषामेव यथोपपत्त्या बेसवारैर्भोजयेत्ससर्पिष्कैः । कङ्गुयवगोधूमचूर्णानि
तिलमाषयोश्च निस्तुषयोः कृत्वा तेषां. नव भागान्दशमं पिप्पलीशृङ्गवेरयोश्चू-
र्णभागमेतानि विधिवत्पयसि पक्त्वा मधुघृताभ्यां सह भोजयेत् । शृङ्गाटकोशी-
र शतावरीमूर्वाविशमृणालविदारीकशेरुकाः पयसि समावाप्य दधि जातरसं
कृत्वा सौवीरकघृतमण्डेषु बदरक्षोदमिश्रेषु च्छागमृगमांसं साधयित्वा रसं पाय-
येत् । मांसेन चैनं भोजयेत् । बिल्वतिन्दु कीघोण्टामलकफलानि प्रियङ्कुकुभा-
शोकवल्लीनां त्वक्चूर्णैरासु॑नुयात् । आसवं तं मांसस्थितं जातप्रमाणमासायंभो-
जनादष्टभागं दद्यात् । काचमाचीपत्रफणिज्जकाश्मन्त कफलचूर्णैश्च नस्यप्रधमा-
पने कुर्यात् । श्वशृगालखरनकुलानां मांसोष्मणा स्कन्धे स्वेदं कुर्यात् । एकस्य
१ क. °द्वा सामधु मन्येत । तावत्तन्मध्ये सं° । २ क. °रतुर°। ३ क. ख.
°सुनया° । ४ ख. स्कन्धस्वेदं ।

६४ पालकाप्यमुनिविरचितो— [ १ महारोगस्थाने—
द्वयोः सर्वेषां वा यथोपपत्त्या, अजस्य सर्वश्वेतस्य सर्वलोहितवर्णस्य वा
पिङ्गलस्य शूनस्तरक्षोर्वा रोहितकृष्णमत्स्ययोर्वा हृदयेन सघृतेन धूपयेत् ।
मूषकैस्य क्षारकायस्य वो लावककाकयोर्वा मेदसा नेत्रयोरञ्जनं धूपनं च
कुर्यात् ॥
तत्र श्लोकाः—
दुश्चिकित्स्यतमो ह्येष पांकलः प्राणनाशनः ।
मृदुग्रहः समारुयातो राजयक्ष्मा सुदारुणः ॥
मृदु पूर्वं गृहीत्वैष क्रमाद्भवति दारुणः ।
यस्मात्क्षपयति प्राणांस्तस्मादेष मृदुग्रहः ॥
जीवेत्स चतुरो मासान्षडष्टौ वाऽपि जीवति ।
जीवेत्संवत्सरं वाऽपि न च रोगात्प्रमुच्यते ॥
शान्तिस्वस्त्ययनैर्धूपैरभ्यङ्गैः पानभोजनैः ।
नस्यप्रधमापनैः स्वेदैः सुप्रयुक्तैस्तु साध्यते ॥
य ऐतं साधयेद्वैद्यः पाकलं तु मृदुग्रहम् ।
स भिषग्दानपूजाभिः पूज्यस्तु सततं नृपैः ॥
इति मृदुग्रहः ( हपाकलहेतुलक्षणचिकित्सितानि ) ।
अथातः कुक्कुटपाकलचिकित्सितं व्याख्यास्यामः—इति ह स्माऽऽह भगवा-
न्पालकाप्यः ।
स यदा वारणः पुरप्रमर्दनादिभिः कर्मभिरतियोगेन पीडितोऽतिमात्रं वात-
प्रकोपहरमाहारमलवणमस्नेहमतिक्रान्तो भोज्यते हन्यते बध्यते वा गाढं तस्य
व्यायामादतिमात्रमभिरूक्षकटुकषायाहारस्य वातः प्रकुपितोऽत्यर्थमेतानि
लिङ्गानि दर्शयति—
प्रवेपते प्रहृष्यति पतति परिवर्ततेऽश्ववत्, नदति ताडयते ध्यायति शिर-
सा भूमितलमाहन्ति, कूजति निःश्वसिति, संरक्तनयनः प्रेक्षते, अष्ठीलिकाभ्यां
धरणीतलमाहन्ति, ललाटेन वा, *तिष्ठते, कुण्डलीकरोत्यात्मानं समन्तात्परि-
कर्षति, व्याददाति मुहुर्मुहुर्मुखम्, अतिसार्यते, मत्त इव भवति भूतोपसृष्ट इव
* स्थेयाख्यायां प्रकाशने वा तङ् ।
१ क. ॰कस्याक्षा॰ । २ क. वा वाचक॰ । ३ क. पाल्कः । ४ क. एनं ।
५ क. पुरः प्र० । ६ क. ध्यापयति । ७ ख. ०टेनावतिष्ठ० । ८ ख. अतिसीर्यते ।

९ पाकळाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ६५
च लक्ष्यते ध्यायति कुप्यति, कुक्कुट इव कूजतीति कुक्कुटपोकलः । तं वैद्य
एतैर्लिङ्गैरुपलभ्य कुक्कुटपाकलगृहीतमिति विज्ञाय चिकित्सितुमुपक्रमेत—
यवक्षारसमुद्रलवणबदरबिडङ्गहरिद्रामरिचपिप्पलीः समभागाः संक्षुद्य दधि-
मधुघृतसंयुक्तान्षोडश कवलान्भोजयेद्यथाग्निवर्ण विभज्य वारणम् । अथार्का-
रूबूकवत्सकतर्कारीशोभाञ्जनकाढकीनां मूलफलपत्राणि संहृत्य मधुरसापाठा-
चित्रकांशुमतीपृश्निपर्णीनां च मूलानि कुटजनीपनिर्गुण्डीनां फलानि संक्षुद्य
सैन्धवसामुद्रबिडयवक्षारकुलत्थाम्लदधिमस्तुसौवीरकैः सह संयोज्य भोजनायो-
पाहूरेत् । (*अथवा न्यग्रोधाढक्युरूबूकपाटलीकर्पासीनां मूलफलपत्राणि संहृत्य
मधुरसापाठाचित्रकांशुमतीपृश्निपर्णीनां च मूलानि कुटजनीपासनशल्लकीनां
फलानि संक्षुद्य सैन्धवसामुद्रबिडयवक्षारैः संयोज्य नाडीस्वेदं कुर्यात् । एतेषां
च पत्रभङ्गेन सुखोष्णेन स्वेदयेत्) । कुक्कुटस्य कृष्णमत्स्यस्य वा रुधिरेणाञ्जन-
धूपनम् । पश्चाङ्गस्य निम्बस्य वा मुखे शिरसि शरीरे च कृत्वा नक्तमालफलश्वेत-
सर्षपकुलत्थहिङ्गवजाजी(व)र्बरतृणाश्वगन्धापूतिगन्धार्कविषाणिकाकौशिकैः
सह वानररुधिरैर्धूपयेत् । भद्रमुस्ताकाश्मर्यकुस्तुम्बुरी (रु) सुरसपत्रबिडङ्गेस्तैलं
विपाच्य विधिवदनुवासनं कुर्यात् । सर्पनिर्मोकवानररोमकुक्कुटमेदोभिरजाघृतसंयु-
क्तैर्धूपयेत् । काकमाचीपत्रफणिज्जककाश्मर्यकट्फलचूर्णैश्च नस्यं प्रधमनं कुर्यात् ।
अञ्जनं यवक्षारं काककुक्कुटयो रुधिरेण शिरीषफलैःसंयुक्तैन कुर्यात् । अतसी-
शीतशिवाकृष्णकन्दारितालमनःशिलासुवर्णपुष्पीमहाकन्दासर्जरसैः सूर्यसंक-
रणीकैरातमूलनदवोरकसंयुक्तैः पुराणघृतेन संयोज्य धूपयेत् । आमोक्षाच्चैनं
व्याधिमुष्णेनाम्बुना कम्बलैः प्रतिच्छाद्य विना शिरसा योगतः स्वेदयेत् ।
बिल्वफलानि सलवणानि निम्बपत्रपरिवेष्टितं च पिण्याकं भोजनकाले कवला-
न्दद्यात् । अथवा यवनालक्षारं सप्तकृत्वः परिस्रुतं सौवीरकं दधि चेत्येतेषामे-
कैकस्याऽऽढकमुपकल्प्य संयोज्य पाययेत् । भूयश्च मत्स्यरसं मयूररसं पाय-
येत् ॥
तत्र श्लोकौ—
गजप्राणहरो ह्येष व्याधिः कुक्कुटपाककः ।
अनेन विधिना राजन्यथोक्तेन प्रशाम्यति ॥
* धनुराकारचिह्नद्वयान्तर्गतपाठो नास्ति कपुस्तके ।
१ क. °पालकः । २क. °ञ्जनं धू° । ३ क. ख. नश्यं । ४ क. °ल्यु° ।
क. सूर्यकर्ण° । ६ क. °वक्षा° । ७ क. ख. °रिश्रुतं । ८ क. °पालकः ।

Here is the accurate transcription of the text from the provided image:

पालकाप्यमुनिविरचितो— [ १ महारोगस्थाने—
य एनं साधयेद्वैद्यः कष्टं कुक्कुटपाकलम् ।
पूजयेत्तं सदा राजा ब्रह्माणमिव वासवः ॥
इति कुक्कुटपाकलः ( लहेतुलक्षणचिकित्सितानि ) ॥
अथात एकाङ्गग्रहपाकलचिकित्सितं व्याख्यास्यामः, इति ह स्माऽऽह
भगवान्पालकाप्यः ॥
इह खलु भो वरुणग्रहो नाम दैवाद्ववति दोषादित्येके । तस्य दैवादुत्पन्नस्य
तावत्कारणं ब्रूमः । अथ यदा नगनदीनदसरस्तडागपल्वलादीनां तीर्थेष्वविशे-
षेष्वज्ञातनामकर्ममर्मस्वदृष्टपूर्वेषूदकेषु हस्तिनं वरुणानुचरसेवितेष्वकृतनदीपज्ञेषु
नैगबन्धनेषु पाययन्त्यवगाहयन्ति वा हस्तिजीविनः प्रमादान्मोहादज्ञानाद्वा,
तदा वरुणस्तेनाभिभूयते । अथ वा देवतायतनपाखण्ड्यावसथाश्रमभञ्जनाद-
मर्दनाच्छून्यागारचतुष्पथमहानीसंकटनिर्झरनिकुञ्जेषु सुदारुणेषु ( *महाप-
थनगरसंगमपथेषूग्रदारुणेषु ) तिथिनक्षत्रेषु श्मशानपरिवांसाद्भवति । अथवा
मन्त्रयोगादुग्रसिद्धचारणमातङ्गशाकिनीन्द्रजालिकशबरबर्बरादिभिरेवंविधैरन्यैश्च
मायाविभिरुपहारार्थं गृह्णतस्तथा भवति । भवति च भूतपिशाचयक्षराक्षसनिररी-
षणात् । तस्यैवं दैवादुत्पन्नस्य निदानमुपवक्ष्यामः—
हस्तगात्राणामन्यतममङ्गं न शक्नोति संकोचयितुमुत्क्षेप्तुमासितुं परिकु(क्र)प्तुं
वा बद्ध इव भवति, निःश्वसिति ( *भ्रमति परिणमति ) संकुचति नदति
ध्यायति पर्यश्रुनयनः, तस्यैकाङ्गग्रहणादेकाङ्गग्रहणपाकल इत्याख्यातः । तस्य
स्थले जले वा निषण्णस्य निवृत्तं चिकित्सतम् । अथापिं पन्तारमिति विचिन्त-
यन्धावति स्थलाज्जलाद्वा । यदा चै कमलकुमुदकुवलयतामरसकल्हारोत्प(*ला-
नामन्येषां वा ज)लजातानां कुसुमानां समानगन्धः, तदाऽप्यस्य निवृत्ता प्रति-
क्रिया । प्रकृतिस्थगन्धस्यापि सतो यदि ( *भवति ) हरितालहिङ्गुलमनः-
शिलानामन्यतमेन सवर्णता, तदाऽप्यस्य निवृत्तः प्रतीकारः । अविवर्णस्यापि
विगन्धस्य प्रभावतः .करगात्रापरोदीनां व्यापाराणां पक्षस्तनस्तब्धस्यापि
सतोऽङ्गस्य प्रतीकारं वक्ष्यामः—
स्वस्तिकापूपसंयावपूषोल्लापिकापरमान्नगन्धधूपसंयुक्तानि स्थलजलजानि
कुसुमान्याहृत्य सौवर्णान्स्वस्तिकांश्चोपहृत्य कन्याः संतोष्यित्वा कृतमङ्गला अहते
वाससी परिहिता नद्या बलिमुपहरेत्ततूर्यघोषैः । वैद्यश्चाप्युपवासं (स) प्रयतोऽ-

• 'धनुराकारचिह्नचतुष्टयान्तर्गतपाठः कपुस्तके नास्ति ॥
  १ क. ०ष्वविशेष्व० । २ क. नागबन्धेपु । ३ क. ०वासवङ्ग० । ४ ख.
  ०पि यातार० । ५ क. ०वृत्तप्र० । ६ क. ०राण्या० । ७ ख. ०हंतवा० ।

९ पाकल्याध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ६७
हतवासास्तत्र यथोक्तमुपहृत्याग्निं प्रागुत्तराग्रैर्दर्भैर्हस्तिनीसमीपे स्थण्डिलं परि-
स्तीर्योदुम्बरशाखाभिः कुसुममालाभिश्च परिवार्य तत्रौदुम्बरीभिः समिद्भिर्वह्निं
प्रज्वाल्य सौवर्णस्वस्तिकादिभिरर्चयित्वा गोदधिमधुघृततिलैर्वरुणाय हुत्वा
प्रसन्नां मैरेयं सीधुमुपहृत्य बलिं ब्राह्मणान्स्वस्ति वाचयित्वा वैद्यः प्राङ्मुखो
रात्रौ मन्त्रेणानेन जुहुयात् — 'नमोऽस्तु वरुणदेवाय सह नदीभिः स्वाहा ।
नमोऽस्तु पाशेभ्यो नागेभ्यो ग्रहेभ्यः स्वाहा । स्वस्त्यस्तु ते हस्तिने स्वाहा'
हुत्वा ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्य हस्तितीर्थे बलिं वरुणायापहरेत् । सीधुं मैरेयं
प्रसन्नां सुरामुद्धृत्य बलिं रात्रौ कृताञ्जलिर्वैद्यः प्रयतो हस्तितीर्थाभिमुखो मन्त्र-
मिमं ब्रूयात् —
इन्द्रेण दत्तां पृथिवीं राजा पाति स्वकर्मणा ।
तमिन्द्रं पार्थिवं देवा गोपायन्ति सवाहनम् ॥
येनैष धर्षितो हस्ती तं क्रुद्धः पृथिवीपतिः ।
शक्तो निर्विषयं कर्तुमिन्द्रदत्तो न संशयः ॥
मुक्ते ग्रहेण मातङ्गे पूजां राजा करिष्यति ।
तस्मान्मुञ्चतु मातङ्गं मा हिंसीष्ट (स्त्वं) नमोऽस्तु ते ॥
रक्षोभिस्तु गृहीतानां ददाति पिशितौदनम् ।
गन्धर्वैर्किन्नरेभ्यस्तु गीतवादित्रनिःस्वनम् ॥
नागेभ्योऽपि नृपो दद्याद्दधि कुल्माषमोदनम् ।
इति त्रिरुक्त्वा† भूयश्चिकित्सितुमुपक्रमेत् ॥
कालकन्दाविदारीकुम्भीकानि तिलपिष्टं च सहोत्क्वाथ्य नाडीस्वेदं कुर्यात् ।
अथवा नीलोत्पलकुमुदशृङ्गाटककसेरुकशालूकशैवालनलिनकुवलयानि निष्क्वाथ्य
नाडीस्वेदं कुर्यात् । उदक्यो हृत्पलकन्दैश्च घृतेन संसृज्य धूपयेच्छ्रो(त्सो)तोभ्यः।
अथवा मत्स्यकच्छपकुक्कुटैः सघृतैर्यवहिङ्गुभिर्धूपयेत् । जलचराणां च सत्त्वानां
शिशुमारादीनां रसेन भोजयेत् । अथवाऽजगरमकरचर्मराजीरसेन भोजयेत् ।
जलचराणां च पक्षिणां यथालाभं रसेन भोजयेत् । अयोगुडैरुष्णमम्भः पाययेत् ।
आव्याधिप्रमोक्षाच्च वेल्लनलङ्घनप्रसारणचङ्क्रम‌णानि शनैःशनैः कारयेत् ।
नदीं चैनं न गमयेदिति ॥
अत्र श्लोकौ—
† इति त्रिरुक्त्वाऽसौ भूय इति पाठः कदाचिद्भवेत् ।
१ क. °न्नां सुरा° । २ क. °मिन्द्रपा° । ३ क. शक्रो । ४ क. °कुम्भि-
कानिल° । ५ क. °क्याद्युत्प° । ६ क. °न्तं विग° ।

वरुणं प्रतिपाद्यैवं क्रियाः कुर्वन्यथाविधि ।
मोक्षयेत्कुशलो वैद्यो वारणं वरुणग्रहात् ॥
संजातबलमांसं तमेकाङ्गादितपाकलात् ।
राज्ञः संदर्शयेद्वैद्यश्चन्द्रं मुक्तमिव ग्रहात् ॥
(इति) एकाङ्गग्रहः ( हेतुलक्षणचिकित्सितानि ) ॥
अथातः प्रसुप्तपाकलचिकित्सितं व्याख्यास्यामः-इति ह स्माऽऽह भगवा-
न्पालकाप्यः ॥
अथ यदा वारणस्य क्षारलवणकटुतिक्तकषायरूक्षाहाराद्वायुः प्रकुपितः
कफपित्तौ युगपद्यापादयति । ततोऽस्य दीप्ताग्नेरुदरामिरतीव भक्ष्यभोज्यपेय-
लेह्याद्यैराहारैर्दत्तैर्न तृप्यति, भृशमश्नाति, स्वपं च भोजनाभिनन्दी भवति,
तृणमप्यत्यर्थमत्ति । ततोऽस्य मांसमुपचीयते, श्लेष्मा मेदश्च वर्धते । तत्र
तन्द्रानिद्राक्लमालस्यान्यस्य जायन्ते । स च शिथिलबलो विपुलतरमांसमेद-
स्त्वात्कृच्छ्रेण गच्छति । स्वल्पमपि च शीतं बहु वेत्ति, सुखायते चोष्णमत्य-
र्थम् । मेदलिङ्गानि दर्शयति, न च माद्यति । विष्टब्धचक्षुः स्वप्रशीलः शय्या-
भिकामो गम्भीरवेदी। इत्येतैर्लिङ्गैरुपपन्नं दृष्ट्वा प्रसुप्तपाकलोपसृष्टं वारणं विन्द्या-
(द्या)त् ॥
तस्य साधनमुपदेक्ष्यामः—कार्श्यमस्य विधीयते, न स्थौल्यम् । यवान्नं
कोद्रवान्नं चास्मै भोजनं दद्यात् । कुटजपिचुमन्दैपिण्डांस्त्वग्भिः समुद्रान् साध-
यित्वा खदिरसारनिष्क्वाथेन सह भाविन्मांसरसेन भोजनमस्मै दद्यात् । वेणु-
वेतसपत्राणां पत्रभङ्गांश्च भोजयेत् । तस्मिन्परिणते च माहिषरसमनुपानं
दद्यात् । ततो भद्रदारुवचाभयाकृष्णकन्दाशृगालिकानक्तमालत्वग्हरीतकीम-
धुरसातिक्तरसो(सा)भिः संचूर्णिताभीरासवान्कृत्वा मधुसंयुक्तं मासस्थितं
पाययेद्विरदम् । करवीरोरुबूककर्णिकारं बृहत्यौ च तिलपिष्टं च सहोत्क्वाथ्य
नाडीस्वेदं कुर्यात् । निम्बकुटजखदिरत्वचं मधुसंयुक्तं (क्तां) भोजयेत् । सक्तु-
द्रोणं चैनमुदमन्थं मधुसंयुक्तं पाययेत । लघुडैरहनि स्वभ्यक्तस्याधोङ्गं मर्दयेत् ।
मृदिताङ्गस्य चाभ्यङ्गमनु प्रतिशय्यां वातातपसेवां च यथायोगं योजयेत् । पाठा-

• चन्दनहरिद्राद्वयभद्रदारुमहापञ्चमूलैः सह माषान्विपाच्य सप्तपर्णत्वचा सह
  संक्षुद्य विधिवत्कारयेत् । किण्वोदुम्बरककुभवन्निम्बाम्राजकर्णानां निष्क्वाथे
  मण्डोदकं स्यात् । वचारोध्रमिपङ्गुलामज्जकोशीरहरितकीशुण्ठीभल्लातकमरिच-
  १ क. मन्दलिङ्गानि । २ क. ०न्दत्वग्भिण्डां । ३ क. मधुसंयुक्तं । ४ ग.
  ०त् । तिल० । ५ ग. ०कीनिर्गुण्डीभ० ।

= द्द्वि? Or द् + वि = द्वि?
Ah! Sandhi: लक्षणाभावात् + विषपरिगतम् -> लक्षणाभावाद्विषपरिगत!
In Devanagari: द् + वि = द्वि! It is written as द्विषपरिगत!
Wait, is there a double 'द'?
Look at द्विषपरिगत: it's just द्वि (dvi)! लक्षणाभावाद्विषपरिगत (viṣaparigata = affected by poison).

• L22: इति केचित् । ग्रहेणायं गृहीत इत्यपरे मूढा मिथ्याज्ञानात् । सनिदानौ हि
  Wait, look after मूढा: is there a dot?
  There is a dot at the bottom between मूढा and मिथ्याज्ञानात्. Probably a space/spot.
• L23: तौ, अयमनिदानश्चाचिकित्स्यश्चेति ।
• L24: तत्र श्लोकः—
• L25: यथा हि हन्यात्कूटेन मृगशावं वनेचरः ॥
• L26: तथा वातात्मको नागं हन्ति वै कूटपाकलः ॥
• L27

७० पालकप्यमुनिविरचितो— [ १ महारोगस्थाने—
'इह खलु भो नवमः पुण्डरीको नाम पाकलः संभवति रूक्षकटुकषायक्षार-
तिक्कलवणतीक्ष्णोष्णाम्ललघुविषमभोजनात्तस्य मारुतः कुपितो रक्तं पित्तं च
शरीरे समन्ताद्विक्षिपति । ततोऽस्य लिङ्गानि दर्शयति—
करचरणजघनोदरोरुपृष्ठपार्श्वाण्डकोशमुखशिरोग्रीवाङ्गुलिलाङ्गुलेषु यत्र वा
तत्र देशेष्वसितहरितनीलपीतरक्तारुणानामन्यतमवर्णानि कृष्णपर्यन्तानि मण्ड-
लानि प्रादुर्भवन्ति भृशवेदनानि सोष्माण्यग्निदग्धानीव विसर्पीणि पुण्डरीकप-
त्रप्रतिमानि यतः, तत एष पुण्डरीकपाकलो विसर्पः ।
तेनोपसृष्टो वारणः कर्दमेन पांशुभिश्च विकिरति मण्डलानि बहुश उष्ण-
द्वेषी संमीलितनयनः कूजति निःश्वसिति दह्यमानः ।
तस्य पूर्वं पवनमेवोप

९ पाकलाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ७१
लेनाऽऽलोड्य मण्डलानि म्रक्षयेत् । उरुबुकेङ्गुदीकरञ्जद्वयशिरीषाणां बीजैः
कल्कपिष्टैस्तैलं विपाच्य प्रसभया सह संयोज्य मण्डलानि प्रक्षपेत् । शालीनां
षष्टिकानामोदनं मयूरक्रौञ्चहंसबलाकानां वाऽन्यतमस्य रसेन भोजयेत् ॥
तत्र श्लोकः-
अभ्यङ्गैर्नृपवर सेचनैः¹प्रदेहः पानैश्च प्रशममुपैति पुण्डरीकः ॥
वैद्येन प्रथितगुणेन साध्यमानो दीप्ताग्निः सलिलघटैरिवार्वसिक्तः² ॥
इति पुण्डरीकपाकः (सहेतुलक्षणचिकित्सितानि) ॥
अथातो महापाकलचिकित्सितं व्याख्यास्यामः, इति ह स्माऽऽह भगवा-
न्पालकाप्यः ॥
अथ यदा वारणो नवान्नस्निग्धमधुरघनगुरुशिशिरगुडदधितैल³पललजल-
चरानूपमांसरसतृणकवलकुवलपल्लवाहारोऽत्यर्थं सुखितत्वादव्यायामशीलः
सहसा प्लवजलवितरणानि विनर्मन⁴स्थानानि कार्यते । तस्य वायुः प्रकुपितः
कफमादाय हृदयं संपीड्य तिष्ठन्पार्श्वयोः कृच्छ्रां वेदनां जनयति ।
स तया स्वनति जलद इव गम्भीरम्, अतिसार्यते श्लेष्मवत् । असहमानश्च
तां रुजं प्रवृद्धपादप इवोन्मूलितः पतति, हठेन पुनश्चोत्तिष्ठति, तटादीन्प्रति-
हन्ति, निष्पिनष्टि च करं भूमौ, हृदयपीडितश्च । तं वातकफात्मकं महापाकलं
विद्धि । हृदयग्रहणाम्महापतनान्महापाकलमित्याहुः ।
भैषज्यविधिरस्य शमीतिन्दुकपाठाकीबिल्वशृङ्गाटकैश्च मत्स्यरसं साधुसिद्धं
भोजनाय पानाय चास्मै दद्यात्, ततो नश्यतः कफपवनौ । पयश्चैकान्तरमेभि-
रेवौषधैः⁵ शृतं पाययेत् । अनुलोमो भवति तेनास्य वायुरुद्धतः । सिद्धं चास्मै
दध्ना सहार्द्रकमोदनं घृतस्निग्धं सलवणं भोजनाय दद्यात् । तालपत्रीं
गोस्तनिकां नागबलां गवेधुकां च क्षुण्णां मधुमिश्रान्कवलान्दद्यात् । मधु-
लाजाश्च भोजनम् ।⁶ तरुणाक्षिकवार्ताकीनक्तमालफलानि च क्षुण्णा(*नि
सक्षौद्राणि भोजयेत् । तेनास्य कफपवनौ नश्यतो युगपत् । जम्बूशल्लक्योर्र्वा
किसलयानि च क्षोदपित्वा मधुमिश्राणि भोजनाय दद्यात् । हरिद्राकुशमूलल-
शुनविडङ्गेन्द्रयवककुष्ठानि क्षोदयित्वा ) मधुमिश्राणि भोजयेत् । सपत्रांश्च
* धनुराकारचिह्नान्तर्गतपाठः कपुस्तके नास्ति ।
१ क. सेचनप्रमेहैः । २ क. ॰रीतिव सिक्तः । ३ क. ॰तिलापललजलजलच॰ ।
४ क. ॰मस्था॰ । ५ क. ॰भिरिखौ॰ । ६ क. भोजनं ।

शाकवल्कीक्षुण्णान्मधुमिश्रान्कवलान्दद्यात् । ( *अथवाऽश्मन्तकमुष्क)कोदु-
म्बरप्लक्षणां त्वचः कल्पयित्वा गोक्षुरकमधुरसाजीवन्तीबिल्वानि कुरुविन्दं वा
क्षोदयित्वा क्वाथयेत् । तेन क्वाथेन तैलं पक्त्वा नागमनुवासयेत् । अश्वाश्वतर-
खरोष्ट्रमहिषाणां मांसरसैः पानभोजनमुपहरेत् । तेनास्य नश्यतः कफपवनौ ।
तत्र श्लोकाः—
इत्येते नृपवर पाकला दशोक्ता भेषज्यैः सह सनिदानसंभवास्ते ।
तत्र द्वौ परमसुदारुणावसाध्यौ यः शुद्धो भवति हि कूटपाकलश्च ॥
अष्टानामिह हि चिकित्सितं मयोक्तं सर्वे ते नृपवर मृत्युदण्डकल्पाः ।
यो देशप्रकृतिवयःप्रमाणसात्म्यान्यायुश्च प्रतिगजमीक्ष्य शास्त्रचक्षुः ॥
नागानां ज्वरमुपहन्ति पाकलाख्यं कर्मज्ञः स भवति राजहस्तिवैद्यः ।
एतान्यो भिषगिह साधयेत्स पूज्यो वेदज्ञैरिव हवनेषु वज्रहस्तः ॥
इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहाप्रवचने महारोगस्थाने
पाकलाध्यायोऽष्टमः ( नवमः ) समाप्तः ॥ ९ ॥
अङ्गराजो महाप्राज्ञः कुबेरसमविक्रमः ॥
हस्तिशालासमासीनं पालकाप्यं स्म पृच्छति ॥ १ ॥
भगवन्त्वया प्रोक्तं रोगज्ञानं सलक्षणम् ॥
तत्र मे संशयः कश्चित्तं मे शंसितुमर्हसि ॥ २ ॥
शुद्धश्लेष्मसमुत्पन्नः शुद्धपाकलमादितः ॥
प्राग्भागोष्णः कथं तेन पश्चाद्भवति शीतलः ॥ ३ ॥
ने चोष्णलक्षणस्तेषां हस्तिनां जायते ज्वरः ॥
कथं साध्यश्च बालोऽत्र कूटश्चैव न सिध्यति ॥ ४ ॥
समानदोषैर्विप्रेन्द्र तावुभावपि कीर्तितौ ॥
पक्लः पुण्डरीकश्च वात्पित्तोद्भूतावुभौ ॥ ५ ॥
विकारेषु विरुध्येते चिकित्सायां तथैव च ॥
शनैः क्षीयेत वा केन हेतुनाऽथ मृदुग्रहः ॥ ६ ॥
कथं च भूतसंसृष्टो दुष्टः कुक्कुटपाकलः ॥
देवाच्च केचिदिच्छ्रान्ति दोषतश्चापरे जनाः ॥ ७ ॥

* धनुराकारचिह्नान्तर्गतपाठः कपुस्तके नास्ति ।
† नवम इत्येव युक्तम् । यद्वाऽयमध्यायसमाप्त्युल्लेख एव प्रामादिकः, प्रथम-
स्थानेऽष्टादशाध्यायप्रतिज्ञाविरोधात् ।

१ क. यादृशः प्रकृतिवयोऽप्रमा° । २ ग. तवोक्तल्° ।