हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

वरुणं प्रतिपाद्यैवं क्रियाः कुर्वन्यथाविधि ।
मोक्षयेत्कुशलो वैद्यो वारणं वरुणग्रहात् ॥
संजातबलमांसं तमेकाङ्गादितपाकलात् ।
राज्ञः संदर्शयेद्वैद्यश्चन्द्रं मुक्तमिव ग्रहात् ॥
(इति) एकाङ्गग्रहः ( हेतुलक्षणचिकित्सितानि ) ॥
अथातः प्रसुप्तपाकलचिकित्सितं व्याख्यास्यामः-इति ह स्माऽऽह भगवा-
न्पालकाप्यः ॥
अथ यदा वारणस्य क्षारलवणकटुतिक्तकषायरूक्षाहाराद्वायुः प्रकुपितः
कफपित्तौ युगपद्यापादयति । ततोऽस्य दीप्ताग्नेरुदरामिरतीव भक्ष्यभोज्यपेय-
लेह्याद्यैराहारैर्दत्तैर्न तृप्यति, भृशमश्नाति, स्वपं च भोजनाभिनन्दी भवति,
तृणमप्यत्यर्थमत्ति । ततोऽस्य मांसमुपचीयते, श्लेष्मा मेदश्च वर्धते । तत्र
तन्द्रानिद्राक्लमालस्यान्यस्य जायन्ते । स च शिथिलबलो विपुलतरमांसमेद-
स्त्वात्कृच्छ्रेण गच्छति । स्वल्पमपि च शीतं बहु वेत्ति, सुखायते चोष्णमत्य-
र्थम् । मेदलिङ्गानि दर्शयति, न च माद्यति । विष्टब्धचक्षुः स्वप्रशीलः शय्या-
भिकामो गम्भीरवेदी। इत्येतैर्लिङ्गैरुपपन्नं दृष्ट्वा प्रसुप्तपाकलोपसृष्टं वारणं विन्द्या-
(द्या)त् ॥
तस्य साधनमुपदेक्ष्यामः—कार्श्यमस्य विधीयते, न स्थौल्यम् । यवान्नं
कोद्रवान्नं चास्मै भोजनं दद्यात् । कुटजपिचुमन्दैपिण्डांस्त्वग्भिः समुद्रान् साध-
यित्वा खदिरसारनिष्क्वाथेन सह भाविन्मांसरसेन भोजनमस्मै दद्यात् । वेणु-
वेतसपत्राणां पत्रभङ्गांश्च भोजयेत् । तस्मिन्परिणते च माहिषरसमनुपानं
दद्यात् । ततो भद्रदारुवचाभयाकृष्णकन्दाशृगालिकानक्तमालत्वग्हरीतकीम-
धुरसातिक्तरसो(सा)भिः संचूर्णिताभीरासवान्कृत्वा मधुसंयुक्तं मासस्थितं
पाययेद्विरदम् । करवीरोरुबूककर्णिकारं बृहत्यौ च तिलपिष्टं च सहोत्क्वाथ्य
नाडीस्वेदं कुर्यात् । निम्बकुटजखदिरत्वचं मधुसंयुक्तं (क्तां) भोजयेत् । सक्तु-
द्रोणं चैनमुदमन्थं मधुसंयुक्तं पाययेत । लघुडैरहनि स्वभ्यक्तस्याधोङ्गं मर्दयेत् ।
मृदिताङ्गस्य चाभ्यङ्गमनु प्रतिशय्यां वातातपसेवां च यथायोगं योजयेत् । पाठा-

• चन्दनहरिद्राद्वयभद्रदारुमहापञ्चमूलैः सह माषान्विपाच्य सप्तपर्णत्वचा सह
  संक्षुद्य विधिवत्कारयेत् । किण्वोदुम्बरककुभवन्निम्बाम्राजकर्णानां निष्क्वाथे
  मण्डोदकं स्यात् । वचारोध्रमिपङ्गुलामज्जकोशीरहरितकीशुण्ठीभल्लातकमरिच-
  १ क. मन्दलिङ्गानि । २ क. ०न्दत्वग्भिण्डां । ३ क. मधुसंयुक्तं । ४ ग.
  ०त् । तिल० । ५ ग. ०कीनिर्गुण्डीभ० ।