हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

९ पाकळाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ५९
तं सुरक्षितं रक्षासु विहितस्थानशयनस्तम्भं रक्षोघ्नभोजनगुप्तमाज्याहुतिबलि-
कर्मप्रायश्चित्तपुरस्कृतं चिकित्सितमुपक्रमेत । ततो वायुनिग्रहणार्थं यं यं वायु-
र्गृह्णाति प्रदेशमनेकपस्य, तं तं तप्तस्नेहादिभिरुपक्रमेत । तत्रायं विशेषः-
मत्स्यांश्च शर्कुलिनो बह्वग्निःशकलीकृत्य तैलोदकेन विपाच्य बलाकांशिखि-
रोहितचर्मिणां वा सुसंस्कृतेन युक्तं रसं विपाच्य मांसं सलवणीकृत्य काल्क-
न्दोकोलविदारीपिप्पलीमरीचकल्कमिश्रं यूषं कारयेत्, तं पाययेदशेषधन्यथा-
नुकूल्यं तम् । भोजनमपि चास्मै मत्स्यमांसरससुसंस्कृतं दापयेत् । तेनापगत-
दोषो भवति । स खल्वेष तेनैव कल्पेन बिल्वाग्निमन्थश्रीपर्णीवरुणकपाटलीनां
मूलानि समाहृत्य संछिद्य प्रक्षाल्य वाराहमांसेनाकत्वं कृत्वा सलिले विपाच-
येत् । भोजनं चोपहारयेत् । तेनास्य शकृच्छुष्यति वायुश्च गुदं प्रपद्यते यथा-
वत् । अथवा बदराम्लवेतसमांसपेशीकाश्च दध्यम्लयुक्ताः प्रभूतलवणीकृताः
सलिलेन विपाचयेत् । तस्मिन्नपक्वते बिल्वमात्रं पिप्पलीकल्कं समावाप्य शीती-
कृतं तथैव रसं पाययेत् । द्विपञ्चमूलवरुणकनिष्क्वाथे वराहमांसमुपसाध्य रसं
तं त्रिकटुकविदारीचूर्णमिश्रं सतैलं लवणीकृत्य पानभोजनयोर्दद्यात् । तेनास्य
करकर्णलाङ्गूलकोष्ठस्कन्धशिरोग्रीवागां*त्रात्परगतश्वानिलः प्रशान्तिमुपगच्छति ।
कर्णिकारोरुबूकशाककरवीराणां पत्राणि बृहतीं च समूलपत्रस्कन्धां संक्षुद्य
तिलपिष्टयुक्तां महास्थाल्यां वा लौह्यां क्वाथयित्वा विधिवत्तैलाभ्यक्तस्य नाडी-
स्वेदं कुर्यात् । ततोऽस्य मूत्रं प्रवर्तयेत्, गात्राणां च मार्दवमुपजायते, व्याधिश्च
नश्यति, अरुक्शरीरश्च भवति । अथवा बिल्वसुरसैरण्डपत्रैश्च सह तिलचूर्णैर्ब-
दराम्लदधिस्थूल(त्थ)शूकरमांसैर्नाडीस्वेदं कुर्यात् । एतैरेवौषधैः सार्धं मांसं
संस्कारयेत् । सुसंस्कृतैश्चैनं भोजयेत् । रसं चैनं पाययेत् । शाल्योदनं च
भोजयेत् । ततः प्राणोऽस्य वर्धते, व्याधिर्निवर्तते। भवत्यपि च शीघ्रं स्वस्थी ।
कृतस्वेदस्यास्य च शीतीकरणं विदध्यात् । ( †उशीरोत्पलपद्मपत्रैर्दधिमिश्रैः
प्रदेहं कुर्यात् । भूयश्च मरिचपिप्पलीभिर्घृतमण्डं विपाच्य तेन सर्वसेकं विद-
ध्यात् ) पयस्याटरूषकश्वेतकिणिही+तुष्टन्मरीचानां निर्यूहे पादावशिष्टे तैलं
विपाच्य विधिवदनुवासनं विदध्यात् । ततः क्षिप्रतरमेव स्वस्थो भवति । महा-

• 'गात्रापर' इत्येव साधुः । † धनुराकारचिह्नद्वयान्तर्गतपाठः कपुस्तके नास्ति ।

• तुवत्स्थाने त्रिवृत्साधुः ।
  १ क. ॰तं भवति र॰ । २ क. ॰स्तम्बर॰ । ३ क. वायुं गृह्णा॰ । ४ क. ॰तं
  सप्त॰ । ५ ख. कुशलिनो । ६ ख. चोपाहरेत् । ७ ख. सलिले । ८ क. समवाप्य ।
  ९ क. लौह्या । १० ख. ग. ॰ति, नीरू॰ । ११ क. ॰षकश्वेति किं॰ ।