हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

९ पाकलाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ७१
लेनाऽऽलोड्य मण्डलानि म्रक्षयेत् । उरुबुकेङ्गुदीकरञ्जद्वयशिरीषाणां बीजैः
कल्कपिष्टैस्तैलं विपाच्य प्रसभया सह संयोज्य मण्डलानि प्रक्षपेत् । शालीनां
षष्टिकानामोदनं मयूरक्रौञ्चहंसबलाकानां वाऽन्यतमस्य रसेन भोजयेत् ॥
तत्र श्लोकः-
अभ्यङ्गैर्नृपवर सेचनैः¹प्रदेहः पानैश्च प्रशममुपैति पुण्डरीकः ॥
वैद्येन प्रथितगुणेन साध्यमानो दीप्ताग्निः सलिलघटैरिवार्वसिक्तः² ॥
इति पुण्डरीकपाकः (सहेतुलक्षणचिकित्सितानि) ॥
अथातो महापाकलचिकित्सितं व्याख्यास्यामः, इति ह स्माऽऽह भगवा-
न्पालकाप्यः ॥
अथ यदा वारणो नवान्नस्निग्धमधुरघनगुरुशिशिरगुडदधितैल³पललजल-
चरानूपमांसरसतृणकवलकुवलपल्लवाहारोऽत्यर्थं सुखितत्वादव्यायामशीलः
सहसा प्लवजलवितरणानि विनर्मन⁴स्थानानि कार्यते । तस्य वायुः प्रकुपितः
कफमादाय हृदयं संपीड्य तिष्ठन्पार्श्वयोः कृच्छ्रां वेदनां जनयति ।
स तया स्वनति जलद इव गम्भीरम्, अतिसार्यते श्लेष्मवत् । असहमानश्च
तां रुजं प्रवृद्धपादप इवोन्मूलितः पतति, हठेन पुनश्चोत्तिष्ठति, तटादीन्प्रति-
हन्ति, निष्पिनष्टि च करं भूमौ, हृदयपीडितश्च । तं वातकफात्मकं महापाकलं
विद्धि । हृदयग्रहणाम्महापतनान्महापाकलमित्याहुः ।
भैषज्यविधिरस्य शमीतिन्दुकपाठाकीबिल्वशृङ्गाटकैश्च मत्स्यरसं साधुसिद्धं
भोजनाय पानाय चास्मै दद्यात्, ततो नश्यतः कफपवनौ । पयश्चैकान्तरमेभि-
रेवौषधैः⁵ शृतं पाययेत् । अनुलोमो भवति तेनास्य वायुरुद्धतः । सिद्धं चास्मै
दध्ना सहार्द्रकमोदनं घृतस्निग्धं सलवणं भोजनाय दद्यात् । तालपत्रीं
गोस्तनिकां नागबलां गवेधुकां च क्षुण्णां मधुमिश्रान्कवलान्दद्यात् । मधु-
लाजाश्च भोजनम् ।⁶ तरुणाक्षिकवार्ताकीनक्तमालफलानि च क्षुण्णा(*नि
सक्षौद्राणि भोजयेत् । तेनास्य कफपवनौ नश्यतो युगपत् । जम्बूशल्लक्योर्र्वा
किसलयानि च क्षोदपित्वा मधुमिश्राणि भोजनाय दद्यात् । हरिद्राकुशमूलल-
शुनविडङ्गेन्द्रयवककुष्ठानि क्षोदयित्वा ) मधुमिश्राणि भोजयेत् । सपत्रांश्च
* धनुराकारचिह्नान्तर्गतपाठः कपुस्तके नास्ति ।
१ क. सेचनप्रमेहैः । २ क. ॰रीतिव सिक्तः । ३ क. ॰तिलापललजलजलच॰ ।
४ क. ॰मस्था॰ । ५ क. ॰भिरिखौ॰ । ६ क. भोजनं ।