हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

९ पाकलाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ६१
व्यायामव्यवायप्रवातोष्णस्थानशयनपरिसरणचेष्टारतः, तस्य वातपित्ते प्रकुपिते
हृदयमुपेत्यागम्य हढमुद्वान्तं पकलं नाम पाकलमभिनिर्वर्तयतः ॥
स तेनाऽऽविष्ट आटोपितकरनयनकर्णवालधिर्मुहुर्मुहुः कर्णौ स्फोटयति निश्च-
सिति विजृम्भते संवीजते । सगदे विक्षिपति संरमते गुडुगुडायते, अश्रूणि मुञ्चति
कवलाभिनन्दी भवति । तं पुनर्निरुत्स्मर्त पुनर्भक्षयितुमिच्छति । तं पुनरुत्सृजति
(क्रुध्यति विक्कूजति) विधुनोति शरीरम्, प्राकारगृहतरुवृक्षकपाटकुड्यवल्मीक-
स्तम्भादीन्हन्तुमिच्छति, पुरुषपशुहयरथगजयानशकटदीनि च । विशेषतश्च
वैद्यमभिक्रुध्यति । यन्तृपरिकर्मभिश्च नियन्तुं शक्यते वाग्दण्डाङ्कुशप्रतोदै-
र्निर्भर्त्सनैः । पकल इति कोपः । तेनोपसृष्ट इति पर्कलसमेतैर्लिङ्गैरुपलभ्य
पकलपाकलं चिकित्सितुमुपक्रमेत त्वरमाणः ॥
पयः पञ्चमूलशृतमुपाहृत्य सुखोष्णं बदरमिश्रं सलवणं पाययेत् । अथवा
वचाबिल्वजशृङ्गीभ्यां वराहवसाया सह शृतं पयः सौवर्चलेन कपालभृ-
ष्टेन सह संयोज्य पाययेत् । अथवा मूर्वापिचुमन्दगवाक्षीगिरिकर्णिकामू-
लानि बाह्लीहरीतकीकपित्थेन च संक्षुद्य पयसाऽऽलोड्य सह तिलचू-
र्णेन पाययेत् । अथवा-सप्तकृत्वो भृष्टान्यष्टौ लवणानि सामुद्रबिडसै-
न्धवसौवर्चलौद्भिदयवक्षारारामकघटीलवणानि सूक्ष्मचूर्णानि कृत्वा प्रसन्ना
सह संयोज्य पाययेत् । आध्मातं शोणितमेहनमतिजातं कृच्छ्रमुत्रिणं
चैतेन योगेन चिकित्सयेत् । दन्त्यामलकगवाक्षिकाकालातृवृच्छृङ्गिनी-
नीलिकाफलपिप्पलीः संक्षुद्य गोमूत्रे रात्रि build [L20 continued: पर्युषितं पाययेत् । ततः]
पीतैव सपुरीषे वातपित्ते निरूहति । विरक्तं चैनं कालाविदारीसुग्हा-
गोलोमीक्वाथेन स्वेदयेत् । नीपश्वेताकिर्णिहीनैलसुरसावंशाङ्कर्णाणां पत्राणि यव-
कोलकुलत्थनिष्पावाढकीसणमूलकबीजानि + दधिनि शिशिरे जले निष्क्वाथ्य
ससौवर्चलेनाऽऽस्थापनं विधिवद्दद्यात् । अथ वा दधि लवणमधुमधूकपयस्याम-
त्स्यवसाभिः शृताभिरास्थापयेत् । ततः प्रत्यागतास्थापनमपहृतदोषगुप्तमुष्णे-
नैव वारिणा पानपरिवेकैरुपचरेत् । ततस्तं घृतेनाभ्यंज्य कुक्कुटान्कदलीक-
न्दकैः सह प्रसाध्य पृष्ठं मन्ये च स्वेदयेन्नागस्य । मुस्तामरिचदेवदारुविडङ्गा-

• 'दधनि' इति तूचितम् ।
  १ क. °मुपग° । २ क. ख. °निर्वतयतः । ३ क संसरन्तो गुड्गु° । ४ क.
  तं तु न निर° । ५ क. °कुड्यं च व° । ६ क. °तोदेन नि° । ७ ख. °लः । तमे°।
  ८ क. ख. °त्सृष्ट° । ९ क. ख. सृतं । १० क. °ध्मानशोणितं मे° । ११ क.
  विचित्सयेत् । १२ ग. °णिहिङ्गल° । १३ क. मृताभि° ।