द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

१४४ द्रव्यगुणः ।
रसात् स्तन्यं तथा रक्तमसृजः कण्डराः शिराः ।
व्यानेन रसधातुर्हि विक्षेपोचितकर्मणा ।
युगपत् सर्वतोऽजस्रं देहे विक्षिप्यते सदा ॥
इत्यादि । तदप्युक्तनायात् एवोपपन्नं यदपि मांसादिना
समानेन मांसादेरेव पोषणम् । तदपि धात्वाप्लावनन्यायेन
गच्छतापि रसेन तद्धातुसमानेनांशेन तद्धातुपोषणादुपपन्नम् ।
वृष्यन्तु प्रभावात् यथा खले कपोतन्यायेन विदूरमपि शुक्रं
प्रभावात् शीघ्रं याति तथात्रापि शीघ्रमेव वृष्योत्पन्नो रसो
रक्तादिधातून् शीघ्रमाप्लावयतीति सुघटम् । एवमनया दिशाप्यत्र
दूषणमुद्धार्यम् । तेनायं पक्षस्तावत् साधुः । खले कपोतपक्षेऽपि
यथा रसाद्रक्तमित्यादि गौणतया भवति तद्दर्शितमेव । यत्तु
चरके विवृद्धमार्गत्वान्मांसादीन् प्रपद्यत इत्युक्तं तत् कृत्स्नदेह-
चारिशोणिताभिप्रायेण न तु पोषकरक्ताभिप्रायेणेति व्यवस्था-
प्यते । यत्तु एकैकस्मिन् धातौ त्रीणि त्रीणीत्यादिना धातौ
अवस्थानकाल उक्तः । स पूर्वपूर्वरक्तादिधातुलङ्घनकालो विदू-
रगामिरसस्येति व्यवस्थाप्यते । एवमनयोः पक्षयोर्महाजनपरि-
गृहीतयोर्गतिरुदर्शिता स्वरसस्तु अस्माकं केदारीकुल्यान्‍याये ।
यत्तु अन्यैः खले कपोतन्यायस्वीकारेण चरके सन्ततज्वरस्य
द्वादशाश्रयत्वं युक्तमित्याद्युक्तम् । तन्न बुद्ध्यामहे । येन सन्ततस्य
द्वादशाश्रयत्वं दोषमहिम्ना कृत्स्नदेहव्यापकत्या । यथा धातु
तथा मूत्रं पुरीषञ्चानिलादय इत्यादिनोक्तम् । दोषाणाञ्च कुपि-
तानां सम्प्राप्तिविशेषात् किमगम्यमस्ति देहे येन यावद्रसमेव
परं सर्वधात्वादिव्यापकं सर्वधातुदूषणेऽपेक्षन्त इति ॥ २१ ॥
सम्प्रति प्रसादजन्यतां धातूनामभिधाय उपधातूनामप्याह
रसादिति । अत्रापि रसात् स्तन्यं प्रसादजमित्यादि योज्यम् ।

द्रव्यगुणः । १४५
मांसाद्वसास्त्वचः षट् च मेदसः स्नायुसम्भवः ॥२२॥
रक्तमिति स्त्रीणां रजःसंज्ञं रक्तमप्युपधातुरूपम् । रसादेव रक्तं
प्रसादभागजन्यमित्यर्थः । उक्तञ्च सुश्रुते ।
रसादेव स्त्रिया रक्तं रजःसंज्ञं प्रपद्यते ।
इति । एतच्च रजोरूपं रक्तरसजन्यमपि धातुशोणितवत् न
शीघ्रं जायते किन्तु शुक्रवन्मासेनैव । तदुक्तं सुश्रुते । एवं मासेन
रसः शुक्लीभवति स्त्रीणाञ्च आर्त्तवमिति । अन्ये तु
घृतकुम्भो यथैवाग्निमाश्रितः प्रविलीयते ।
विसर्पत्यार्त्तवं पुंसां तथा स्त्रीणां समागमे ॥
इत्यत्र यथा आर्त्तवशब्देन शुक्रमुच्यते तथा स्त्रीणाञ्च
आर्त्तवमित्यत्रापि आर्त्तवशब्दः शुक्र एव वर्त्तते न तु रजसि ।
रजो हि रसादृक्तवत् शीघ्रमेव जायते न तु मासेन इत्याहुः ।
तन्नेत्यन्ये । विसर्पत्यार्त्तवमित्यादावपि स्त्रीणामात्तं वं पुंसां
समागमे सति विसर्पतीति योजनया आर्त्तवशब्दस्य रजोवच-
नत्वेनाप्युपपत्तेः । वस्तुतस्तु । आर्त्तवस्य रक्तरूपतया यद्यपि
मासादवार्ग्भवति तथापि तस्यार्त्तरूपता गर्भाशयप्राप्त्यैव
भवति । गर्भाशयप्राप्तिस्तु मासेनैव भवतीति कृत्वा मासेनार्त्तवं
भवतीति सुश्रुतेनोक्तम् । उक्तं हि विश्वामित्रेण
सूक्ष्माः केशप्रतीकाशा वीजरक्तवहाः शिराः ।
गर्भाशयं पूरयन्ति मासाद्बोजाय कल्पते ॥
इति । तत्र वीजभूतरक्तं वीजरक्तमार्त्तवमित्यर्थः । असृजः
कण्डरा इति स्थूलस्नायवः । मेदसः स्नायुसम्भव इत्यनेन तु
मेदसःसूक्ष्मा स्नायुपोषकमिति ज्ञेयम् । चरके हि कण्डराशब्दः
स्थूलस्नायुवाची । सुश्रुते च स्थूलशिरावाचीति ज्ञेयम् । एते
च स्नायादयः शरीरधारका अपि उपधातुशब्देनैवोच्यन्ते । तत्तु
१३

१४६ द्रव्यगुणः ।
किट्टमन्नस्य विण्मूत्रं रसस्य तु कफोऽसृजः ।
पित्तं मांसस्य खमला मलः स्वेदस्तु मेदसः ॥
धातुशब्देन धातुशब्दप्रवृत्तेर्धारणपोषणनिमित्तत्वात् । तेन ये
शरीरं धारयन्ति धातूंश्च पुष्णन्ति रसादयस्त एव मुख्यतया धातु-
शब्दवाच्या न स्तन्यादयः ते हि शरीरं धारयन्त्येव न तु कि-
ञ्चित् पुष्णन्ति । उक्तं हि भोजे ।
शिरास्नायूरजस्तन्यस्त्वचो गतिविवर्जिताः ।
धातुभ्यश्चोपजायन्ते तस्मात्ते उपधातवः ॥
इति । अत्र गतिविवर्जिता इत्यनेन धात्वन्तरपोषणाया
गतिर्निषेध्यते । अतएव धातुभ्यश्चोपजायन्त एव न तु परं जन-
यन्तीत्यर्थः । यत्तु किञ्चिद्दोषप्रशमनं किञ्चिद्धातुप्रदूषणमित्यत्र
धातुशब्देन दोषाणामपि ग्रहणम् । तद्गौणधातुशब्दप्रयोगाज्-
ज्ञेयम् । उक्तं हि दोषा ह्यपि धातुसंज्ञां लभन्ते इति । शुक्र-
स्याप्योजःपोषकतया धारणपोषणयोगोऽस्तीति धातुत्वम-
खण्डितमेव । ओजस्तु यद्यपि न धातुषु नाप्युपधातुषु पठितं
तथापि तत् सप्तधातुसाररूपतया सप्तधात्वन्तर्गतमेवेति ज्ञे-
यम् । अतएव तस्याग्निरपि पृथङ्नोक्तः ॥ २२ ॥
प्रसादभागोत्पादनमभिधाय मलभागोत्पादनमाह किट्ट-
मिति । रसस्य तु कफ इति रसात् स्वाग्निपच्यमानात् यः
किट्टभाग इति मलभागः स कफः प्रसादजश्च रक्तं न तु रसो-
त्पत्तिमात्र एव कफो जायत इति । एवं रक्तादिमलेऽपि ज्ञेयम्
मांसस्य खमला इति कर्णनासास्यप्रजननादिस्रोतोमलाः ।
स्यात् किट्टं केशलोमास्थ्न इति । अत्र नखस्याप्यस्थिमलत्वं सु-
श्रुतप्रामाण्यादुन्नेयम् । तत्र हि नखा अप्यस्थिमलत्वेनोक्ताः ।
अतएव बहुधा शीतपीतीये चरकेऽप्युक्तम् किट्टात् केशनखादयः

द्रव्यगुणः । १४७
स्यात्किट्टं केशलोमास्थ्नो मज्ज्ञः स्नेहोऽक्षिविट्त्व-
चाम् ॥२३॥
प्रसादकिट्टधातूंनां पाकादेवं विधर्चुतः ॥ २४ ॥
परस्परोपसंस्तम्भा धातुस्नेहपरंपरा ॥ २५ ॥
पुष्णन्ति इति । यत्तु शरीरे अस्थिगणनायां विंशतिर्नखा
गणिताः तदस्थिसाम्येनोक्तम् । किं वा जीवन्नखस्यास्थित्वं मृत-
नखस्य तु मलत्वं ज्ञेयम् । अत्र केचिदाकृष्टान्डकोषस्य पुंसः
श्मश्रुणोऽभावात् श्मश्रूणि शुक्रमलतया वदन्ति । तन्न तन्त्रे
ऽनभिधानात् श्मश्रुहीनस्यापि शुक्रदर्शनाच्च । मज्ज्ञः स्नेहो-
ऽक्षिविट्त्वचामिति स्नेहस्त्वचामित्यन्वयः । अक्षिविडिति
दूषिका । अत्र मलस्थूलानुभागविशेषेण त्रिविधं परिणामं वर्ण-
यन्ति केचित् । यथा रसादग्निपक्कान्मलं कफः स्थूलभागो
रसः सूक्ष्मभागश्च रक्तम् । तथा रक्तादग्निपच्यमानात् मलं
पित्तं स्थूलभागः शोणितं सूक्ष्मभागस्तु मांसमित्यादि उप-
संहरति ॥ २३ ॥
धातूनां पाकादेवमुक्तक्रमेण प्रसादकिट्टे द्विधा ऋचुतो भवत
इत्यर्थः ॥ २४ ॥
इदानीं यथा पोषकेण रसादिना पोष्यस्य रक्तादेराप्यायनं
क्रियते तथा पोष्येणापि रक्तादिना पोषकस्यापि रसादेरा-
प्यायनं क्रियत इति परस्परधातूनामुपकारकत्वमाह । पर-
स्परमुपस्तम्भः सन्तर्पकत्वं यस्याः सा तथा । धातुस्नेहपरम्परा
धातुरूपसारपरम्परा । अतएवातिव्यवायेन पोष्यस्य शुक्रस्य
क्षयादपि पूर्वपूर्वपोषकधातुक्षयो य उक्तस्तन्त्रान्तरे स उपपद्यत

१४८ द्रव्यगुणः।
अन्नस्य पक्ता सर्वेषां पक्तॄणामधिको मतः ।
तन्मूलास्ते हि तद्वृद्धिक्षयवृद्धिक्षयात्मकः ॥२६॥
तस्मात्तं विधिवद्युक्तैरन्नपानेन्धनैर्हितैः ।
पालयेत् प्रयतस्तस्य स्थितौ ह्यायुर्बलस्थितिः ॥२७॥
यो हि भुङ्क्ते विधिं मुक्त्वा ग्रहणीदोषजान् गदान् ।
स लौल्याल्लभते शीघ्रं तस्मान्नोल्लङ्घयेद्विधिम्॥२८॥
प्राणाः प्राणभृतामन्नमन्नं लोकोऽभिधावति ।
वर्णप्रसादसौस्वर्यं जीवितं प्रतिभा सुखम् ॥
तुष्टिः पुष्टिर्बलं मेधा सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम् ।
इति ज्ञेयम् । एवमुक्तमग्नीनां कर्मोपसंहरति । इति भौतिक-
धात्वनुरूपपक्तॄणां कर्म भाषितम् ॥ २५ ॥
भौतिकाः पञ्च धात्वग्नयः सप्त अन्नस्य पक्तैकस्त्रयोदश । एषु
एव जाठराग्नेः प्राधान्यमाह अन्नस्येति । हि यस्मात्ते द्वादशा-
ग्नयस्तस्य जाठराग्नेर्वृद्ध्या वृद्ध्यात्मका वृद्धिरूपाः । तथा
क्षयेण च क्षयात्मका हि यस्मात्ते द्वादशाग्नयः क्षीणस्वरूपा
भवन्ति। तस्माज्जाठरानलान्वयव्यतिरेकोऽनुविधायित्वात्तन्मूला
इत्यर्थः ॥ २६ ॥
तस्मात्तं पालयेदिति योज्यम् । विधिवद्युक्तैरिति यथा-
विध्युपयुक्तैः । विधिश्च दर्शित एव ॥ २७ ॥
उक्तविधिविपर्य्यये दोषमाह यो हीत्यादि ॥ २८ ॥
इदानीं यथाविध्युपयुक्तस्यान्नस्य गुणमाह प्राणा इत्यादि ।
अभिधावति प्रार्थयते । किं वा अन्नमित्यनन्तरमुद्दिश्येति शेषः ।
प्रतिभा प्रज्ञा । लौकिकमिति अपरीक्षकलोकभवम् अपरीक्षका

द्रव्यगुणः। १४८
लौकिकं कर्म यद्वृत्तौ स्वर्गत्तौ यच्च वैदिकम् ॥
कर्मापवर्गे यच्चोक्तं तच्चाप्यन्ने प्रतिष्ठितम् ॥२६॥
शीतोष्णतोयासवमद्ययूष-
फलाम्लधान्याम्लपयोरसानाम् ।
यस्यानुपानन्तु हितं भवेद्य-
त्तस्मै प्रदेयं न्विह मात्रया तत् ॥ १ ॥
व्याधिश्च कालश्च विभाव्य धीरै-
र्द्रव्याणि भोज्यानि च तानि तानि ॥२॥
एव हि वर्त्तमानमात्रे प्रवर्त्तन्ते । परीक्षकस्तु जन्मान्तरोप-
कारिष्वेव प्रवर्त्तन्ते प्रायः कर्म यद्वृत्ताविति वर्त्तमाने साध्ये
यत् कर्म कृष्यादि स्वर्गताविति स्वर्गमभीप्सुः करोमीति यज्ञादि ।
अपवर्ग इति मोक्षे । एताय निमित्तमव्ययः । यच्चोक्तमिति ।
मोक्षशास्त्रे सत्यब्रह्मचर्य्यादि । अन्ने प्रतिष्ठितमिति । अन्ननिब-
न्धनदेहस्थित्यभावेन सर्व्वारम्भाभावात् । तस्माद्यथोक्तविधिना
अन्नं सेव्यमित्यर्थः ॥ २६ ॥
इति आहारविधिः ।
आहारानन्तरं हि सुखपाकार्थमनुपानं प्रयुज्यत इत्यनन्तर-
मनुपानमाह । तत्र सर्व्वाण्येवानुपानद्रव्याणि उत्तरत्र विवरीतुं
संक्षेपेण सूत्रयन्नाह शीतेत्यादि । फलाम्लं वीजपूरादि । धा-
न्याम्लं काञ्जिकादि । पयःशब्दस्तद्विकारयोर्वक्ष्यमाणयोर्मस्तु-
तक्रयोरपि ग्राहकः । इक्षुरसस्तु रसशब्देन गृह्यते ॥ १ ॥

१५० द्रव्यगुणः।
स्निग्धोष्णं मारुते शस्तं पित्ते मधुरशीतलम् ।
कफेऽनुपानं रूक्षोष्णं क्षये मांसरसं पयः ॥ ३ ॥
उष्णोदकानुपानन्तु स्नेहानामथ शस्यते ।
ऋते भल्लातकस्नेहात्तत्र तोयं सुशीतलम् ॥ ४ ॥
अनुपानं वदन्त्येके तैले यूषाम्लकाञ्जिकम् ॥ ५ ॥
शीतोष्णतोयादिषु मध्ये यदनुपानं यस्मै हितं भवेत्तस्मै
तदेव देयम् । कथमित्याह । व्याधिं ज्वरादिकं तथा व्याधि-
शब्देन व्याधिहेतवो वातादयोऽपि गृह्यन्ते उपचारात् । एतन्न
सङ्गतमित्यन्ये । युगपद्वृत्तिद्वयापत्तिप्रसङ्गात् । कालमार्त्तव-
मावस्थिकञ्च । द्रव्याणि द्रवप्रधानानि स्नेहादीनि । भोज्यानि
शूकधान्यादीनि । विभाव्येति विशेषेण ज्ञात्वा न सामान्यरूपेण
अवधार्य्य इत्यर्थः ॥ २ ॥
सामान्येनानुपानमभिधाय विशेषेणानुपानेऽभिधातव्ये प्रथमं
दोषविशेषेऽनुपानविशेषमाह स्निग्धोष्णमित्यादि ॥ ३ ॥
दोषभेदेनानुपानभेदमभिधाय द्रव्यभेदेनानुपानभेदे वक्तव्ये
शीतोष्णतोययोः प्रथमं सूत्रितत्वात् प्रथमं तयोर्विषयमाह
उष्णोदकेत्यादि ॥ ऋते भल्लातकस्नेहादिति उष्णोदकानुपान-
स्यापवादः । तत्र तोयं सुशीतलमित्यस्य स्थाने स्नेहात्तौवरि-
कात्तथेति केचित् पठन्ति । तत्र
पत्रैस्तु केशराकारैः फलैः सर्षपसन्निभैः ।
वृक्षास्तुवरका नाम पश्चिमार्णवतीरजाः ।
तेन तुवरकफलोद्भवः स्नेहस्तौवरक इत्यर्थः । तेन भल्ला-
तकस्नेहे तौवरकस्नेहेऽप्युष्णजलस्य निषेधाच्छीतजलानुपानमर्था-
ल्लब्धमेव ॥ ४ ॥

द्रव्यगुणः । १५१
शीतोदकं माक्षिकस्य पिष्टान्नस्य च सर्वशः ।
दधिपायसमद्यार्ते विषदुष्टे तथैव च ॥ ६ ॥
केचित् पिष्टमयस्याहुरनुपानं सुखोदकम् ॥ ७ ॥
पयोमांसरसो वापि शालिमुद्गादिभोजिनाम् ।
युद्धाध्वातपसन्तापविषमद्यरुजासु च ॥ ८ ॥
मांसादेरनुपानन्तु धान्याम्लं दधि मस्तु वा ॥६॥
अल्पाग्नीनामनिद्राणां तन्द्राशोकभयक्लमैः ।
मद्यमांसोचितानान्तु मद्यमेवानुशस्यते ॥
अमद्यपानामुदकं फलाम्लं वा प्रयोजयेत् ॥ १० ॥
स्नेहप्रसङ्गेनैकीयं मतं तैलानुपाने दर्शयन्नाह अनुपान-
मित्यादि । अत्र यूषाम्लकाञ्जिकमिति उष्णकाले यूषः । शीत-
काले काञ्जिकमित्याहुः ॥ ५ ॥
पिष्टान्नेविदाहरक्षार्थं पायसेऽपि गुरुत्वाद्विदाहरक्षार्थं शीत-
जलानुपानम् ॥ ६ ॥
सुखोदकमिति कटूष्णमुदकम् ॥ ७ ॥
अत्र यदाहारगुणैः पानं विपरीतं तदिष्यत इति वचनात्
शालिषु पयसः समानगुणस्यानुपानत्वं न मन्यमानाः केचित्
पयःस्थाने मस्तु पठन्ति । तन्न मनोरमम् । यतः शालिषु
पयोऽनुपानं शालिप्रभावादेव वचनादुन्नीयते । नहि सर्वत्रानु-
पानि कारणवर्णनं सुगमम् । ८ ॥
धान्याम्लन्तु काञ्जिकम् । दधिमस्तु यद्यपि शीतोष्णतोया-
सवमद्य इत्यादि वचने पूर्वं सूचितं तथापि तत्र पयोग्रहणस्य
गोरसोपलक्षणत्वात् लभ्यते इति प्रागेवोक्तम् ॥ ६ ॥

१५२ द्रव्यगुणः ।
उपवासाध्वभाष्यस्त्रीमारुतातपकर्मभिः ।
क्लान्तानामनुपानार्थं पयः पथ्यं यथामृतम् ॥
सुरा कृशानां स्थूलानामनुशस्तं मधूदकम् ॥११॥
निरामयानां चित्रन्तु भक्तमध्ये प्रकीर्त्तितम् ॥१२॥
क्षीरमिचुरसश्चेति हितं शोणितपित्तिनः ॥१३॥
अर्कशेलुशिरीषाणामासवस्तु विषार्त्तिषु ॥ १४ ॥
यदाहारगुणैः पानं विपरीतं तदिष्यते ।
तच्चानुपानं धातूनां दृष्टं यन्न विरोधि च ॥१५॥
फलाम्लं दाड़िमादि ॥ १० ॥
कृशानां सुरा अनुशस्ता । स्थूलानान्तु मधूदकमनुशस्त-
मिति सम्बन्धः । मधुमिश्रितमुदकं मधूदकम् ॥ ११ ॥
सुस्थमधिकृत्यानुपानमाह निरामयाणामित्यादि । चित्र-
मिति नानाप्रकारं येन नानाप्रकारा दोषधातुमलाः स्वमान-
मनुवर्त्तन्ते । सामयानान्तु अनुपानं वातादिदोषापेक्षयैव देयम् ।
तच्च स्निग्धोष्णं मारुते शस्तं इत्यादिना प्रागेवोक्तम् ॥ १२ ॥
शीतोष्णतोयेत्यादिसूत्रे इक्षुरसस्यापि रसशब्देनाभिधा-
नात् । इक्षुरसोऽपि अनुपाने सूत्रित इति तदभिधानम्
नोत्सूत्रम् ॥ १३ ॥
विषार्त्तिषु देयमनुपानमाह अर्केत्यादि ॥ १४ ॥
अनुक्तानुपानज्ञानार्थमाह यदाहारेत्यादि ॥ आहारगुणै-
रिति शीतस्नेहमधुरादिभिः । विपरीतमिति विपरीतगुणमनु-
पेयम् । एवञ्च दध्नोऽम्लस्य मधुरं क्षीरं तथा पायसस्य च ।
काञ्जिकाद्यनुपानं स्यादित्यत आह । धातूनां यन्न विरोधि

द्रव्यगुणः । १५३
दोषवद्गुरु वा भुक्तमतिमात्रमथापि वा ।
यथोक्तेनानुपानेन सुखमन्नं प्रजीर्य्यति ॥ १६ ॥
रोचनं वृंहणं वृष्यं दोषघ्नं वातभेदनम् ।
तर्पणं मार्द्दवकरं श्रमक्लमहरं सुखम् ॥
दीपनं दोषशमनं पिपासाच्छेदनं परम् ।
वल्यं वलकरं सम्यगनुपानं सदोच्यते ॥ १७ ॥
तदादाै कर्षयेत्पीतं स्थापयेन्मध्यसेवितम् ।
पश्चात्पीतं वृंहयति तस्मादौच्य प्रयोजयेत् ॥ १८ ॥
चेति । एवं दध्यादिषु अम्लेषु क्षीराद्यनुपीयमानं धातुविरोध-
मावहतीति न तदनुपानमित्यर्थः । एवमन्यदपि विरुद्धमुन्ने-
यम् ॥ १५ ॥
अनुपानगुणमाह दोषवदित्यादि । दोषवदिति वातादि-
दोषकरम् । गुर्विति स्वभावगुरु लड्डुकपिटकादि । मात्रा-
गुरोस्तु अतिमात्रपदेन निर्दिष्टत्वात् ॥ १६ ॥
पुनः प्रशस्तं गुणमाह रोचनमित्यादि ॥ १७ ॥
अनुपानस्य भोजनादिमध्यान्तविभागेन गुणविशेषमाह-
तदादावित्यादि । आदौ पीतं वायुना अधोगतेन रूक्षी-
कृतम् आहाराकाङ्क्षाविरोधकतया च देहं कर्षयति । एतच्च
यद्यपि कस्यचित् पश्चान्न भवतीत्यतोऽनुपानार्थो न घटते अनु-
शब्दस्य पश्चादर्थत्वात् तथापि पानस्य सर्वकालिकत्वात् उप-
न्यस्तम् । किं वा अनुशब्दो लक्षणार्थः । तेन भाविभोजनं
तृष्णाञ्चानु लक्षीकृत्य पीयत इत्यनुपानमित्यर्थः । स्थापयेन्मध्य-
सेवितमिति । भोजनमध्ये सेवितमनुपानं पित्तस्य स्नेहेन

१५४ द्रव्यगुणः ।
स्थिरतां गतिमक्लिन्नमन्नमद्रवपायिनाम् ।
भवत्याबाधजननमनुपानमतः पिबेत् ॥ १९ ॥
न पिबेत् श्वासकासार्त्तो रोगे चाप्यूर्ध्वजत्रुगे ।
क्षतोरस्कः प्रसेकी च यस्य चोपहतः स्वरः ॥ २० ॥
पीत्वाध्वभाष्याध्ययनस्वप्नगेयान्न शीलयेत् ।
प्रदूष्यामाशयं तद्धि तस्य कंठोरसि स्थितम् ॥
स्यन्दाग्निसादच्छर्द्यादीन् जनयेदामयान् बहून॥ २१ ॥
अनुपानं प्रयोक्तव्यं व्याधौ श्लेष्मभवे पलम् ।
पलद्वयन्त्वनिलजे पित्तजे तु पलत्रयम् ॥ २२ ॥
———
युक्तं सत् शरीरं समं स्थापयति । पश्चात् पीतञ्च श्लेष्मप्रस-
ङ्गात् स्निग्धतरं सद्बृंहयति । वीक्ष्य प्रयोजयेदिति कर्षणादि-
कार्य्यमपेक्ष्य प्रयोजयेदित्यर्थः ॥ १८ ॥
अनुपानाभावे दोषमाह स्थिरतामित्यादि ॥ १९ ॥
विषयविशेषेऽनुपाननिषेधमाह न पिवेदित्यादि । अत्र
केचिद्द्रवं विना जारणाभावात् नञश्च ईषदर्थत्वात् अल्पं पिबे-
दित्यर्थं वदन्ति ॥ २० ॥
द्रवं पीत्वा यन्न कार्य्यं करणे वा यो दोषस्तमाह । कण्ठो-
रसि स्थितमिति अध्वादिश्लोभितवातेनोर्ध्वं नीतत्वात् । स्यन्दः
कफप्रसेकः ॥ २१ ॥
अनुपानमात्रामाह अनुपानमित्यादि ॥ २२ ॥
इति अनुपानविधिः।

द्रव्यगुणः। १५५
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि गुणानां कर्मविस्तरम् ।
कर्मभिस्त्वनुमीयन्ते नानाद्रव्याश्रया गुणाः ॥१॥
ह्लादनः स्तम्भनः शीतो मूर्च्छाटट्क्केददाहजित् ।
उष्णस्तद्विपरीतः स्यात्पाचनश्च विशेषतः ॥ २ ॥
स्नेह्मार्दवकृत् स्निग्धो बलवर्णकरस्तथा ।
रूक्षस्तद्विपरीतः स्याल्लेखनः स्तम्भनः खरः ॥ ३ ॥
पिच्छिलः पीड़नो बल्यः सन्धानः श्लेष्मलो गुरुः॥४
विशदो विपरीतः स्यात् क्लेदावृषणरोपणः ॥५॥
दाहपाककरस्तीक्ष्णः स्त्रावणो मृदुरन्यथा ॥ ६ ॥
अनुपानादौ प्रतिपादिता ये गुणास्ते हेयोपादेयका-
र्य्यकर्त्तृतयैव हेया उपादेया वा तेषाञ्च कार्य्यं कथं ज्ञातव्य-
मिति जिज्ञासायां गुणानां कर्माभिधातुं प्रकरणान्तरमारभते ।
अत ऊर्ध्वमित्यादि । कर्मेति कार्य्यं कार्य्यावच्छिन्ना वा क्रिया ।
यद्यप्यत्रापि शीतपिच्छिलादयः प्रत्यक्षास्तथापि ते तत्कार्य्य-
कर्त्तृतया अनुमेया एवेति कर्मभिस्त्वनुमीयन्त इत्युक्तम् ।
नाना च ते द्रव्याश्रयाश्चेति नानाद्रव्याश्रयाः ॥ १ ॥
ह्लादनः सुखकारक इत्यर्थः । स्तम्भनो रक्तातिप्रवृत्त्या-
दीनाम् । शीत इति शीतगुणः । पाचनो व्रणस्य आमस्य ॥२॥
खर इति खरत्वं कार्कश्यं तत्कर इति । ३ ॥
पीड़न इति व्रणपीड़नः ॥ ४ ॥
क्लेदावृषण इति क्लेदहारकः ॥ ५ ॥
स्रावण इति व्रणनयनस्रावणः । मृदुरन्यथेति तीक्ष्णविप-
रीतकर्मेत्यर्थः ॥ ६ ॥

१५६ द्रव्यगुणः ।
सादोपलेपबलकृत् गुरुस्तर्पणवृंहणः ॥ ७ ॥
लघुस्तद्विपरीतः स्याल्लेखनो रोपणस्तथा ।
दशाद्याः कर्मतः प्रोक्तास्तेषां कर्मविशेषणैः ॥
दशैवान्यान् प्रवक्ष्यामि द्रवादींस्तन्निबोध मे ॥ ८॥
द्रवः प्रक्लेदनः सान्द्रः स्थूलः स्याद् वृन्दकारकः॥६॥
श्लक्ष्णः पिच्छिलवज्ज्ञेयः कफलो विशदो यथा॥१०•
सुखानुबन्धी सूक्ष्मश्च सुगन्धो रोचनो मृदुः ॥११॥
दुर्गन्धो विपरीतोऽस्मात् हृल्लासारुचिकारकः॥१२॥
सादोऽग्निससादः ॥ ७ ॥
कर्म इति ल्यब्लोपे पञ्चमी । तेन कर्म पुरस्कृत्य प्रोक्त
इत्यर्थः । तेषां गुणानां मध्ये विशिष्टैः कर्मभिरन्यान् दश प्रव-
क्ष्यामोत्यर्थः ॥ ८ ॥
सान्द्र इति सान्द्रगुणः । वृन्दो मेलक उपचय इति यावत्
तत्कारकः । केचित्तु
द्रवः प्रक्लेदनो व्यापी शुष्कः स्याद् द्वन्द्वकारकः ।
इति पठन्ति । तत्र शुष्क इति शुष्कगुण इत्यर्थः ॥ ६ ॥
सुगन्धगुणमाह सुखानुबन्धीत्यादि । सुखानुबन्धी सुखज-
नकः । सूक्ष्म इत्यवगाहकः । शोभनो गन्धः सुगन्धः ॥ ११ ॥
विपरीत इति दुःखानुबन्धी । तथा नैव पुरुषमवगाहते
अनभिलषितत्वात् । सुगन्धवैपरीत्येनैवारुचौ लब्धायां पुनस्त-
द्वचनं द्विविधारुचिज्ञापनार्थम् । द्विविधो हि अरोचकः । तत्रैकः
अनन्नाभिलाषरूपः । द्वितीयस्तु सत्यपि अभिलाषे अव्यवहारा-
सामर्थ्यरूपः ॥ १२ ॥

द्रव्यगुणः। १५७
सरोऽनुलोमनः प्रोक्तो मन्दो यात्राकरः स्मृतः ॥१३
व्यवायो चाखिलं देहं व्याप्य पाकाय कल्पते ॥१४
विकासी विकसन्नेवं धातुबन्धान् विमोचयेत् ॥१५
आशुकरी तथाशुत्वाद्धावत्यम्भसि तैलवत् ॥१६॥
सूक्ष्मस्तु सौक्ष्मात्सूक्ष्मेषु स्रोतःस्वनुसरः स्मृतः ।
गुणा विंशतिरित्युक्तं? गुणा विंशतिरित्‍येवं यथावत्परिकीर्त्तिताः ॥१७॥
अनुलोमन इति । विगुणवायुमलादेः प्रवर्त्तनः । यात्राकर
इति स्थैर्य्याद् देहस्थिरकारकः ॥ १३ ॥
व्यवायो गुणः अपक्व एव मद्यविषवत् प्रथममखिलं देहं
व्याप्नोति ततस्तत्रस्थ एव पाकं याति । येऽपि भावाय इति
पठन्ति, तत्रापि भावाय शरीरस्थितये भवतीत्यर्थः । अन्ये तु
भावाय कल्पत इत्यस्य स्थितये कल्पते नोर्द्धमधो वा याती-
त्याहुः । अपरे तु भावशब्दमभिप्रायार्थमिच्छन्ति । तत्र नियत-
द्रव्यप्रभावेणात्मशक्त्यनुरूपं तत्तद्द्रव्यं मद्यविषवत् विशिष्टाभिप्रा-
याय कल्पत इत्यर्थमाचक्षते ॥ १४ ॥
विकसनं विकासो हिंसासहिता गतिः कसगतिसातनयोरि-
त्यस्य रूपं सोऽस्यास्तीति विकासी विकसन्निति गच्छन् ।
धातुबन्धानिति धात्वन्तरमर्य्यादारूपावकाशात् रसादीन् धातु-
बन्धान् विमोचयेदिति धात्ववस्थितान् दोषमलान् पृथक्क्रो-
तीति ॥ १५ ॥
आशुकरी गुणः आशुत्वादिति शीघ्रगतित्वात् ॥ १६ ॥
सरविशेषो व्यवायो तीक्ष्णविशेषो विकासी तेन विंशति-
गुणा इत्युपसंहारो युक्त एव । अन्ये तु संख्याधिक्यभिया व्यवा-
यिविकासि गुणौ न पठन्ति तत्र व्यवायिविकासिनोः स्वतन्त्रे
१४

१५८ द्रव्यगुणः १
दन्तकाष्ठं करञ्जादि रुचिदं दन्तशोधनम् ॥ १८॥
जिह्वा निर्लेखनं वक्त्रजिह्वावैरस्य जाड्यजित् ।
देवगोविप्रवृद्धानां गुरूणामपि पूजनम् ॥
आयुष्यं वृद्धिदं पुण्यमलक्ष्मीकविनाशनम् ।
मङ्गल्योपासनं शस्तं वृद्धिदं व्यसनापहम् ॥
पादप्रक्षालनं पादमलरोगश्रमापहम् ।
दृष्टिप्रसादनं वृष्यं रक्षोघ्नं प्रीतिवर्धनम् ॥
नेत्रमञ्जनसंयोगात् भवेच्चामलतारकम् ।
लाघवं कर्मसामर्थ्यं स्थैर्यं क्लेशसहिष्णुता ॥
दोषक्षयोऽग्निवृद्धिश्च व्यायामादुपजायते ।
वातपित्तामयी बालो वृद्धोऽजीर्णी तु तां त्यजेत् ॥
मेदोहरः स्थैर्य्यकरो गौरवव्याधिनाशनः ।
अभ्यङ्गो मार्दवकरो वातश्लेष्मविनाशनः ॥
उद्वर्त्तनं स्थिरकरं कफमेदोविनाशनम् ।
स्नानं दीपनमायुष्यं वृष्यं स्वर्य्यं बलप्रदम् ॥
परतन्त्रे च पाठात् । अन्ये तु दशैवान्यान् प्रवक्ष्यामीत्यत्र दश
चान्यानिति पठित्वा चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वेनाधिकगुणद्वय-
पाठं समर्थयन्ति । इति गुणकर्मनिर्देशः ॥ १७ ॥
इदानीं परिशेष्याद्दन्तकाष्ठादिगुणमाह दन्तकाष्ठमित्यादि ।
आदिशब्दात् करवीरादीनां ग्रहणम् । तदुक्तं
करञ्जकरवीरार्कमालतीककुभाशनाः ।
शस्यन्ते दन्तपवने ये चाप्येवंविधा द्रुमाः ॥ इति ॥ १८॥

द्रव्यगुणः । १५८
कण्डूमलकफस्वेदतन्द्रातड्दाहपाप्मजित् ।
उष्णाम्बुनाधः कायस्य परिषेको बलावहः ॥
तेनैव तूत्तमाङ्गस्य बलहृत्केशचक्षुषोः ।
आलेपनं वृष्यतरं बल्यं दुर्गन्धपाप्मजित् ॥
वासोनवं निर्मलञ्च श्रीमत्पारिषदं शुभम् ।
हर्घ्यं काम्यमौजस्यं रत्नाभरणधारणम् ॥
रजोवश्यायसूर्यांशूहिमानिलनिवारणम् ।
प्रतिश्यायशिरःशूलहरञ्चोष्णीषधारणम् ॥
ईतेर्विधमनं बल्यं गुप्तावरणशङ्करम् ।
घर्मानिलरजोम्बुघ्नं छत्रधारणमुच्यते ॥ १८ ॥
स्खलतः सम्प्रतिष्ठानं शत्रूणाञ्च निवारणम् ।
अवष्टम्भनमायुष्यं भयघ्नं दण्डधारणम् ॥
पादाभ्यङ्गस्तु चक्षुष्यो निद्राकृत्पादरोगहा ।
संवाहनं मांसरक्तत्वक् प्रसादकरं परम् ॥
प्रीतिनिद्राकरं वृष्यं कफवातश्रमापहम् ।
निद्रायत्तं सुखं दुःखं पुष्टिः कार्श्यं बलाबलम् ॥
वृषताक्लीवताज्ञानमज्ञानं जीवितं न च ॥ २० ॥
अकालेऽतिप्रसङ्गाच्च न च निद्रा निषेविता ।
ईतिरागामिदुर्दैवम् । गुप्तिः पिशाचादिभ्यो रक्षा ॥ १८ ॥
न च जीवितं मरणमित्यर्थः ॥ २० ॥

१६० द्रव्यगुणः ।
सुखायुषीपराकुर्य्यात्कालरात्रिरिवापरा ॥
रात्रौ जागरणं रूक्षं स्निग्धं प्रस्वपनं दिवा ।
अरूक्षमन्नभिष्यन्दिवासीनप्रचलायितम् ॥२१॥
आस्यावर्णबलश्लेष्मसौकुमार्य्यकरी सुखा ।
तालवृन्तोद्भवं वातं त्रिदोषशमनं विदुः ॥
वंशव्यजनजः सोष्णो वातपित्तप्रकोपणः ।
चामरो वस्त्रवातश्च मायूरो वेत्रजस्तथा ॥
एते दोषजिता वाताः स्निग्धा हृद्याः सुपूजिताः ।
निवातमारोग्यकरं सुखवातं श्रमापहम् ॥
प्रवातं रौक्ष्यवैवर्ण्यस्तम्भकृद्दाहपित्तनुत् ।
प्राग्वायुरुष्णोऽभिष्यन्दी त्वग्दोषार्शोविषक्रिमीन् ॥
सन्निपातज्वरं श्वासमामवातञ्च कोपयेत् ।
पश्चिमः शिशिरो हन्ति मूर्च्छां दाहं तृषां विषम् ॥
प्राग्गुणो दक्षिणः प्रोक्त उत्तरः पश्चिमानुगः ॥२२॥
विष्वग्वायुरनायुष्यः प्राणिनां नैकरोगकृत् ।
धूमः पित्तानिलौ कुर्य्यादवश्यायः कफानिलौ ॥
अग्निर्वातकफस्तम्भशीतवेपथुनाशनः ।
आमाभिष्यन्दशमनो रक्तपित्तप्रकोपणः ॥
आसीनस्य प्रचलायितं घूर्णितमित्यर्थः ॥ २१ ॥
प्राग्गुण इति प्राग्वातगुणः ॥ २२॥

द्रव्यगुणः । १६१
आतपः कटुको रूक्षश्छाया मधुरशीतला ।
ज्योत्स्नाकषाय मधुरा दाहासृक्पित्तनाशिनी ॥
तमोभयावहं तिक्तं कुज्झटिः कफपित्तला ॥२३॥
शीताभिष्यन्दिनी वृष्टिस्तन्द्रानिद्रावलप्रदा ।
देशोधन्वामरुत्पित्तकरो रूक्षोष्ण एव च ॥
आनूपस्तु हिमः स्निग्धो वातश्लेष्मकरो गुरुः ।
साधारणः समगुणः सर्वरोगापहः स्मृतः ॥
हेमन्तः शीतलः स्निग्धः स्वादुरग्नेश्च वृद्धिकृत् ।
शिशिरः शीतलः किञ्चित् रूक्षस्तीक्ष्णोऽनिला-
ऽग्निकृत् ॥
वसन्तस्तुवरः सोष्णाकफव्याधिसमीरगाः ।
ग्रीष्म उष्णोऽतिरूक्षश्च कटुको वलहानिकृत् ॥
वर्षाः शीताविदाहिन्यो वह्निमान्यानिलात्तिंदाः
शरत्पित्तकफप्राया स्निग्धोष्णाशस्यवृद्धिकृत् ॥
पूतिमांसं स्त्रियोवृद्धा बालार्कस्तरुणं दधि ।
प्रभाते मैथुनं निद्रा सद्यः प्राणहराणि षट् ॥
सद्योमांसं नवान्नञ्च वालास्त्रीक्षीरभोजनम् ।
घृतमुष्णोदकञ्चैव सद्यः प्राणकराणि षट् ॥
आतपादीनाञ्च कटुत्वादिकं यदुक्तं तत् कटुरसादितुल्य-
कार्य्यकर्तृत्वेन ज्ञेयम् ॥ २३ ॥

१६२ द्रव्यगुणः ।
सन्तताध्ययनं वादः परतन्त्रावलोकनम् ।
तद्विद्याचार्य्यसेवा च बुद्धिमेधाकरोगणः ॥
आयुष्यं भोजनं जीर्णे वेगानामविधारणम् ।
ब्रह्मचर्य्यमहिंसा च साहसानाञ्च वर्जनम् ॥ २४॥
तन्त्राणां सारमाकृष्य द्रव्याणां गुणसंग्रहः ।
भिषजामुपकाराय रचितश्चक्रपाणिना ॥ २५ ॥
वैद्यमहामहोपाध्याय श्रीमच्चक्रपाणिदत्तकृत द्रव्य-
गुणसंग्रहः समाप्तः ।
इदानीमस्य संग्रहग्रन्थस्य उपादेयतां दर्शयितुमाह तन्त्राणा-
मित्यादि ॥ २५ ॥
आसीत् सभायां शिखरीश्वरस्य लब्धप्रतिष्ठः किल सारसेनः ।
वाणीविलासं कविसार्वभौमं विजित्य यः प्राप यशो दुरापम् ॥
काकुत्स्थसेनस्तनयस्ततोऽभूत् तस्यापि लक्ष्मीधरसेननामा ।
तस्मादभूदुद्धरणस्तनूजस्तस्याप्यनन्तस्तनयोऽथ जज्ञे ॥
योऽन्तरङ्गपदवीं दुरापां छत्रमप्यतुलकीर्त्ति रवाप ।
गौड़भूमिपतिर्वाक् साक्षात्तत्सुतस्य कृतिनः कृतिरेषा ॥
कृतिर्ममैषाखिलतन्त्रतत्त्वविच्चिकित्सकान्नोपकरोति यद्यपि ।
तथापि नव्यान् भिषगल्पदृष्टिनः परः सहस्राननुकूलयिष्यति ॥
इति शिवदाससेनकृतटीका समाप्ता ।

The provided image is completely blurred, faded, and illegible, making it impossible to reliably decipher and transcribe the text. Please provide a clearer or higher-resolution scan of this page.