द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

१४६ द्रव्यगुणः ।
किट्टमन्नस्य विण्मूत्रं रसस्य तु कफोऽसृजः ।
पित्तं मांसस्य खमला मलः स्वेदस्तु मेदसः ॥
धातुशब्देन धातुशब्दप्रवृत्तेर्धारणपोषणनिमित्तत्वात् । तेन ये
शरीरं धारयन्ति धातूंश्च पुष्णन्ति रसादयस्त एव मुख्यतया धातु-
शब्दवाच्या न स्तन्यादयः ते हि शरीरं धारयन्त्येव न तु कि-
ञ्चित् पुष्णन्ति । उक्तं हि भोजे ।
शिरास्नायूरजस्तन्यस्त्वचो गतिविवर्जिताः ।
धातुभ्यश्चोपजायन्ते तस्मात्ते उपधातवः ॥
इति । अत्र गतिविवर्जिता इत्यनेन धात्वन्तरपोषणाया
गतिर्निषेध्यते । अतएव धातुभ्यश्चोपजायन्त एव न तु परं जन-
यन्तीत्यर्थः । यत्तु किञ्चिद्दोषप्रशमनं किञ्चिद्धातुप्रदूषणमित्यत्र
धातुशब्देन दोषाणामपि ग्रहणम् । तद्गौणधातुशब्दप्रयोगाज्-
ज्ञेयम् । उक्तं हि दोषा ह्यपि धातुसंज्ञां लभन्ते इति । शुक्र-
स्याप्योजःपोषकतया धारणपोषणयोगोऽस्तीति धातुत्वम-
खण्डितमेव । ओजस्तु यद्यपि न धातुषु नाप्युपधातुषु पठितं
तथापि तत् सप्तधातुसाररूपतया सप्तधात्वन्तर्गतमेवेति ज्ञे-
यम् । अतएव तस्याग्निरपि पृथङ्नोक्तः ॥ २२ ॥
प्रसादभागोत्पादनमभिधाय मलभागोत्पादनमाह किट्ट-
मिति । रसस्य तु कफ इति रसात् स्वाग्निपच्यमानात् यः
किट्टभाग इति मलभागः स कफः प्रसादजश्च रक्तं न तु रसो-
त्पत्तिमात्र एव कफो जायत इति । एवं रक्तादिमलेऽपि ज्ञेयम्
मांसस्य खमला इति कर्णनासास्यप्रजननादिस्रोतोमलाः ।
स्यात् किट्टं केशलोमास्थ्न इति । अत्र नखस्याप्यस्थिमलत्वं सु-
श्रुतप्रामाण्यादुन्नेयम् । तत्र हि नखा अप्यस्थिमलत्वेनोक्ताः ।
अतएव बहुधा शीतपीतीये चरकेऽप्युक्तम् किट्टात् केशनखादयः