द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

द्रव्यगुणः । १५१
शीतोदकं माक्षिकस्य पिष्टान्नस्य च सर्वशः ।
दधिपायसमद्यार्ते विषदुष्टे तथैव च ॥ ६ ॥
केचित् पिष्टमयस्याहुरनुपानं सुखोदकम् ॥ ७ ॥
पयोमांसरसो वापि शालिमुद्गादिभोजिनाम् ।
युद्धाध्वातपसन्तापविषमद्यरुजासु च ॥ ८ ॥
मांसादेरनुपानन्तु धान्याम्लं दधि मस्तु वा ॥६॥
अल्पाग्नीनामनिद्राणां तन्द्राशोकभयक्लमैः ।
मद्यमांसोचितानान्तु मद्यमेवानुशस्यते ॥
अमद्यपानामुदकं फलाम्लं वा प्रयोजयेत् ॥ १० ॥
स्नेहप्रसङ्गेनैकीयं मतं तैलानुपाने दर्शयन्नाह अनुपान-
मित्यादि । अत्र यूषाम्लकाञ्जिकमिति उष्णकाले यूषः । शीत-
काले काञ्जिकमित्याहुः ॥ ५ ॥
पिष्टान्नेविदाहरक्षार्थं पायसेऽपि गुरुत्वाद्विदाहरक्षार्थं शीत-
जलानुपानम् ॥ ६ ॥
सुखोदकमिति कटूष्णमुदकम् ॥ ७ ॥
अत्र यदाहारगुणैः पानं विपरीतं तदिष्यत इति वचनात्
शालिषु पयसः समानगुणस्यानुपानत्वं न मन्यमानाः केचित्
पयःस्थाने मस्तु पठन्ति । तन्न मनोरमम् । यतः शालिषु
पयोऽनुपानं शालिप्रभावादेव वचनादुन्नीयते । नहि सर्वत्रानु-
पानि कारणवर्णनं सुगमम् । ८ ॥
धान्याम्लन्तु काञ्जिकम् । दधिमस्तु यद्यपि शीतोष्णतोया-
सवमद्य इत्यादि वचने पूर्वं सूचितं तथापि तत्र पयोग्रहणस्य
गोरसोपलक्षणत्वात् लभ्यते इति प्रागेवोक्तम् ॥ ६ ॥