द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

१५६ द्रव्यगुणः ।
सादोपलेपबलकृत् गुरुस्तर्पणवृंहणः ॥ ७ ॥
लघुस्तद्विपरीतः स्याल्लेखनो रोपणस्तथा ।
दशाद्याः कर्मतः प्रोक्तास्तेषां कर्मविशेषणैः ॥
दशैवान्यान् प्रवक्ष्यामि द्रवादींस्तन्निबोध मे ॥ ८॥
द्रवः प्रक्लेदनः सान्द्रः स्थूलः स्याद् वृन्दकारकः॥६॥
श्लक्ष्णः पिच्छिलवज्ज्ञेयः कफलो विशदो यथा॥१०•
सुखानुबन्धी सूक्ष्मश्च सुगन्धो रोचनो मृदुः ॥११॥
दुर्गन्धो विपरीतोऽस्मात् हृल्लासारुचिकारकः॥१२॥
सादोऽग्निससादः ॥ ७ ॥
कर्म इति ल्यब्लोपे पञ्चमी । तेन कर्म पुरस्कृत्य प्रोक्त
इत्यर्थः । तेषां गुणानां मध्ये विशिष्टैः कर्मभिरन्यान् दश प्रव-
क्ष्यामोत्यर्थः ॥ ८ ॥
सान्द्र इति सान्द्रगुणः । वृन्दो मेलक उपचय इति यावत्
तत्कारकः । केचित्तु
द्रवः प्रक्लेदनो व्यापी शुष्कः स्याद् द्वन्द्वकारकः ।
इति पठन्ति । तत्र शुष्क इति शुष्कगुण इत्यर्थः ॥ ६ ॥
सुगन्धगुणमाह सुखानुबन्धीत्यादि । सुखानुबन्धी सुखज-
नकः । सूक्ष्म इत्यवगाहकः । शोभनो गन्धः सुगन्धः ॥ ११ ॥
विपरीत इति दुःखानुबन्धी । तथा नैव पुरुषमवगाहते
अनभिलषितत्वात् । सुगन्धवैपरीत्येनैवारुचौ लब्धायां पुनस्त-
द्वचनं द्विविधारुचिज्ञापनार्थम् । द्विविधो हि अरोचकः । तत्रैकः
अनन्नाभिलाषरूपः । द्वितीयस्तु सत्यपि अभिलाषे अव्यवहारा-
सामर्थ्यरूपः ॥ १२ ॥