द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

१५२ द्रव्यगुणः ।
उपवासाध्वभाष्यस्त्रीमारुतातपकर्मभिः ।
क्लान्तानामनुपानार्थं पयः पथ्यं यथामृतम् ॥
सुरा कृशानां स्थूलानामनुशस्तं मधूदकम् ॥११॥
निरामयानां चित्रन्तु भक्तमध्ये प्रकीर्त्तितम् ॥१२॥
क्षीरमिचुरसश्चेति हितं शोणितपित्तिनः ॥१३॥
अर्कशेलुशिरीषाणामासवस्तु विषार्त्तिषु ॥ १४ ॥
यदाहारगुणैः पानं विपरीतं तदिष्यते ।
तच्चानुपानं धातूनां दृष्टं यन्न विरोधि च ॥१५॥
फलाम्लं दाड़िमादि ॥ १० ॥
कृशानां सुरा अनुशस्ता । स्थूलानान्तु मधूदकमनुशस्त-
मिति सम्बन्धः । मधुमिश्रितमुदकं मधूदकम् ॥ ११ ॥
सुस्थमधिकृत्यानुपानमाह निरामयाणामित्यादि । चित्र-
मिति नानाप्रकारं येन नानाप्रकारा दोषधातुमलाः स्वमान-
मनुवर्त्तन्ते । सामयानान्तु अनुपानं वातादिदोषापेक्षयैव देयम् ।
तच्च स्निग्धोष्णं मारुते शस्तं इत्यादिना प्रागेवोक्तम् ॥ १२ ॥
शीतोष्णतोयेत्यादिसूत्रे इक्षुरसस्यापि रसशब्देनाभिधा-
नात् । इक्षुरसोऽपि अनुपाने सूत्रित इति तदभिधानम्
नोत्सूत्रम् ॥ १३ ॥
विषार्त्तिषु देयमनुपानमाह अर्केत्यादि ॥ १४ ॥
अनुक्तानुपानज्ञानार्थमाह यदाहारेत्यादि ॥ आहारगुणै-
रिति शीतस्नेहमधुरादिभिः । विपरीतमिति विपरीतगुणमनु-
पेयम् । एवञ्च दध्नोऽम्लस्य मधुरं क्षीरं तथा पायसस्य च ।
काञ्जिकाद्यनुपानं स्यादित्यत आह । धातूनां यन्न विरोधि