द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

द्रव्यगुणः । १४५
मांसाद्वसास्त्वचः षट् च मेदसः स्नायुसम्भवः ॥२२॥
रक्तमिति स्त्रीणां रजःसंज्ञं रक्तमप्युपधातुरूपम् । रसादेव रक्तं
प्रसादभागजन्यमित्यर्थः । उक्तञ्च सुश्रुते ।
रसादेव स्त्रिया रक्तं रजःसंज्ञं प्रपद्यते ।
इति । एतच्च रजोरूपं रक्तरसजन्यमपि धातुशोणितवत् न
शीघ्रं जायते किन्तु शुक्रवन्मासेनैव । तदुक्तं सुश्रुते । एवं मासेन
रसः शुक्लीभवति स्त्रीणाञ्च आर्त्तवमिति । अन्ये तु
घृतकुम्भो यथैवाग्निमाश्रितः प्रविलीयते ।
विसर्पत्यार्त्तवं पुंसां तथा स्त्रीणां समागमे ॥
इत्यत्र यथा आर्त्तवशब्देन शुक्रमुच्यते तथा स्त्रीणाञ्च
आर्त्तवमित्यत्रापि आर्त्तवशब्दः शुक्र एव वर्त्तते न तु रजसि ।
रजो हि रसादृक्तवत् शीघ्रमेव जायते न तु मासेन इत्याहुः ।
तन्नेत्यन्ये । विसर्पत्यार्त्तवमित्यादावपि स्त्रीणामात्तं वं पुंसां
समागमे सति विसर्पतीति योजनया आर्त्तवशब्दस्य रजोवच-
नत्वेनाप्युपपत्तेः । वस्तुतस्तु । आर्त्तवस्य रक्तरूपतया यद्यपि
मासादवार्ग्भवति तथापि तस्यार्त्तरूपता गर्भाशयप्राप्त्यैव
भवति । गर्भाशयप्राप्तिस्तु मासेनैव भवतीति कृत्वा मासेनार्त्तवं
भवतीति सुश्रुतेनोक्तम् । उक्तं हि विश्वामित्रेण
सूक्ष्माः केशप्रतीकाशा वीजरक्तवहाः शिराः ।
गर्भाशयं पूरयन्ति मासाद्बोजाय कल्पते ॥
इति । तत्र वीजभूतरक्तं वीजरक्तमार्त्तवमित्यर्थः । असृजः
कण्डरा इति स्थूलस्नायवः । मेदसः स्नायुसम्भव इत्यनेन तु
मेदसःसूक्ष्मा स्नायुपोषकमिति ज्ञेयम् । चरके हि कण्डराशब्दः
स्थूलस्नायुवाची । सुश्रुते च स्थूलशिरावाचीति ज्ञेयम् । एते
च स्नायादयः शरीरधारका अपि उपधातुशब्देनैवोच्यन्ते । तत्तु
१३