दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

६० दत्तकमीमांसा ।

णता न श्रूयते तथापि तदङ्गभूते वृद्धिश्राद्धे तत्सम्बन्धावश्यंभावात्
प्रधानेऽपि तत्सम्बन्ध इति । चूडादिषु साक्षादेव तत्सम्बन्धः । शिखा
अपि च कर्त्तव्याः कुमारस्यार्षसंख्ययेति स्मरणात् । संस्कारैः
पुत्रत्वमित्युक्तम् तानेवान्वयव्यतिरेकाभ्यामाह पितुर्गोत्रेणेति । यः
पुत्र आचूडान्तं चूडान्तैः संस्कारैः पितुर्जनकस्य गोत्रेण संस्कृतः
सोऽन्यतोऽन्यस्य पुत्रतां न याति अयमत्राभिसन्धिः । कृतचूडस्य
परिग्रहीतृपुत्रताभावप्रतिपादनं असाधारणपुत्रतां विषयीकरो-
तीत्यवश्यं वाच्यम् । अन्यथा गृहीत्वा पञ्चवर्षीयमित्यनेन कृतचूड-
स्यापि परिग्रहीतृपुत्रताप्रतिपादनविरोधात् गृहीत्वेत्यस्य च कृत-
चूडविषयत्वावश्यंभावः स्पष्टमिष्यते । ततश्च चूडान्तसंस्कारसंस्कृतस्य
परिग्रहे द्वयामुष्यायणता भवति गोत्रद्वयेन संस्कृतत्वात् तस्य च
फलं गोत्रद्वयसम्बन्ध इत्यग्रे वक्ष्यते । अनेन जातकर्मदीनां
चूडान्तानां संस्काराणां पुत्रत्वहेतुत्वमुक्तम् । आचूड़मिति वक्तव्ये
यदन्तग्रहणं तदकृतार्थसमसंख्यशिखस्य पुत्रीकरणाभ्यनुज्ञानार्थं

कारः, औरसाभावे क्षेत्रजाद्याः पौत्रान्ताः सर्व्वे क्रमेण राज्याधिकारिणः,
तेषामभावेऽपि पौनर्भवस्वयन्दत्तदासा न राज्याधिकारिण इति ।
आर्षसंख्ययेति । प्रवरसंख्ययेत्यर्थः । तथाच येषां यावन्तः प्रवरा-
स्तेषां तावत्यः शिखाः कर्त्तव्या इति भावः । संस्कारैः पुत्रत्वमित्युक्त-
मिति । दत्ताद्या अपि तनया निजगोत्रेण संस्कृता इत्यनेन वचने-
नेति शेषः । तानेवेति । — संस्कारानेव पुत्रत्वहेतुतयेत्यर्थः । अन्व-
येति । — संस्काराणां सत्त्वे पुत्रत्वस्य दर्शनं तदसत्त्वे तददर्शनमित्येवं
रूपाभ्यामन्वयव्यतिरेकाभ्यामित्यर्थः । अकृतार्थसमेति । — तथाच जन-
केन शिखाच्छेदात् पूर्व्वस्मिन् कर्म्मनिचये कृतेऽपि प्रतिग्रहीत्रा प्रवर-

on the left foot of म and repha on top, very typical 19th-century Calcutta / Bombay font for र्म्म).
In L19: जातकम्मान्ना... wait, look at L19: जातकम्मोन्नप्राशनान्तानां?
Let's look closely at जातकम्मा...:
जा त क म्मा or र्म्मा? There is a repha: र्म्मा!
Wait, is it जातकम्मोन्न?
Wait, in L6: जातकर्माद्यन्नप्राशनान्तानां
In L19: जातकम्मोऽन्नप्राशनान्तानां or जातकर्म्यान्नप्राशनान्तानां or जातकर्मान्ना...?
Look at the character after क: र्म्मा (or म्मो? It has an o-matra? No, look at द्य in L6: जातकर्माद्यन्न...).
Wait! In L19: जातकर्म्याद्यन्नप्राशनान्तानां?
Let's read: जा त क र्म्मा द्य न्न प्रा श ना न्ता नां!
Wait, is that a द्य?
Compare with L6: `जातकर्मा

" has 'संस्कृत'. In line 8-9, it's "मसंस्कृतमित्यर्थः" (often anusvara represents s or vice versa, or 'स्' is faint). Let's check closely: 'म' followed by 'सं' with anusvara, then 'कृ'. It looks like 'मसंस्कृतमित्यर्थः' where 'स्कृ' might be just 'स्कृ' or 'संकृ'. Looking at the glyph, it has 'स', anusvara, 'कृ': 'मसंस्कृतमित्यर्थः' - wait, is there a 'स्' ligature? It looks like 'संस्कृत'. Let's write मसंस्कृतमित्यर्थः or as printed मसंस्कृतमित्यर्थः.
Line 10:
पुत्रेष्टिमिति । अयमत्राभिसन्धिः अग्नये पुत्रवते पुरोडाशमष्टाक-
Line 11:
पालं निर्वपेदिन्द्राय पुत्रिणे पुरोडाशमेकादशकपालं प्रजाकामो-
Line 12:
ऽग्निरेवास्मै प्रजां प्रजनयति वृद्धामिन्द्रः प्रयच्छतीति वाक्ये प्रजा-
Wait, is it "वृद्धामिन्द्रः" or "वृहामिन्द्रः"?
Look at TS 2.2.4.4:
"अग्नये पुत्रवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेदिन्द्राय पुत्रिणे पुरोडाशमेकादशकपाल

• व: wait!
  पदेनैव has प, दे, नै, व?
  Wait, look at L7:
  पदेनैव तत्सूचनात्?
  Let's look at पदेनैव:
  प - द - े - न - ा - च (wait, is it पदेनैव or पदेनाच or पदेन च?
  Look at L7:
  पदेनैव?
  Wait! In commentary line 23:
  किं मानमित्याह प्रथमपदेनेति ।
  In root text L6-7:
  प्रथम- / पदेनैव or पदेनेति or पदेन च?
  Let's look at the letters in L7:
  प दे नै व: wait, does it have an ai-matra?
  Wait, look at: प - दे - न - ा - च -> पदेनैव?
  Look at the character after न:
  It has a vertical stroke ा, and then च!
  पदेनाच?
  Wait! प्रथमपदेन च तत्सूचनात्!
  Wait, look at पदेन:
  प - दे - न - ा - च: is that पदेन च?
  Wait, why is there a vertical bar before च?
  Wait, पदेनैव vs

७० दत्तकमीमांसा ।
कृत इति । पौनर्भवस्तोमे कृते तत्तैः संस्कारैः पौनर्भवः स
भवतीत्यर्थः ।
प्रासङ्गिकान् पौनर्भवधर्मानाह । एकोद्दिष्टं पितुः कुर्यात्
श्राद्धे पार्वणादिकम् । पौनर्भवः पुत्रः पितुः क्षयाहे एकोद्दिष्टमेव
कुर्यात् न पार्वनादिक । आदिशब्दात् पार्वणविकृतीनामपि निषेधः ।
प्रत्यब्दं पार्वणेनैव विधिना क्षेत्रजौरसौ । कुर्य्यातामितरे कुर्यु रे-
कोद्दिष्टं सुता दशति जातूकर्ण्यस्मरणात् । पितुर्गतेस्य देवलमौरसश्च
त्रिपौरुषम् । सर्वत्रानिकगोत्राणामेकोद्दिष्ट क्षयेऽहनीति पराशर-

इत्यन्तेन उत्पत्तिमात्रेण पौनर्भवः प्रतिग्राह्यः, नलिवरवत् पञ्चवर्षा-
भ्यन्तरवयस्कोऽपि प्रतिग्रहानन्तरं पौनर्भवस्तोमाख्ययागविशेषं कृत्वा
जातकर्मोदये। विधेया इति प्रतिपादितं । सर्वोस्तु कुर्यादित्यादि
गर इत्यन्तेन प्रतिग्रहीतुर्गर्भसंस्कारकरणनिवृत्तिः, येषां यावन्त
सस्कारास्तेषां तावतां प्राप्ति व्यर्धात् शूदाणामुपनयनाभावेऽपि
चूडादिभि पुत्रत्वं भाव्यमिति प्रतिपादितं । कृते पौनर्भवस्तोम
इत्यादि तत इत्यन्तेन पौनर्भवस्य पुत्रत्वेन पौनर्भवस्तोमसंस्कारस्ये
ष्टाधिश्रोन निमित्तत्वमुपसंहतमिति प्रतिपादितं ।
प्रासङ्गिकानिति । पौनर्भवयग्रहणस्य प्रकृतत्वेन तद्धर्मस्य प्रास
ङ्गिकत्वमतेऽप्रसुताभिधान नाशयनीय । 'एकोद्दिष्टं' एकोद्दिष्ट-
विधिकं, यतऊर्ध्वं संवत्सरे संवत्सरे प्रेतायान्नं दद्यात् यस्मिन्नहनि
प्रेत स्यादित्याद्युक्तमित्यर्थः । पार्वणविकृतीनामपीति ।-- 'अामावास्यो
क्षये। यस्य प्रेतपक्षेऽथवा पुनः । सपिण्डीकरणादूर्द्धं तस्योक्त
पार्वणोविधिरित्याद्युक्तश्राद्धानामित्यर्थः । अत्र वचनान्तर प्रमाययति
प्रत्यब्दमिति । सर्वत्रेति । -- क्षयाहमघमासावस्यादिष्वित्यर्थः । अनेक-

• ha with subscript na and i-matra)!
  "मृतेऽह्नि" = ON THE DAY OF DEATH!
  "मृतेऽह्नि एकोद्दिष्टमेव अमावास्यादिषु पार्व्वणं भवतीत्यर्थः ।"
  GENIUS! That is 100% correct Sanskrit Dharmashastra!
  On the day of death (मृतेऽह्नि), only Ekoddista is performed, but on Amavasya etc., Parvana is performed!
  "मृतेऽह्नि एकोद्दिष्टमेव अमावास्यादिषु पार्व्वणं भवतीत्यर्थः ।"
  That is brilliant!

Now let's check line 18:
"दिषु पार्व्वणं भवतीत्यर्थः । एतच्च क्षत्रिण्येव, पार्व्वणेन विधानेन देय-"
Wait, "क्षत्रिण्येव" or "क्षत्रेरेव" or "क्षत्रियस्यैव"?
Look at the letters after "एतच्च":

1. 'क्ष'
2. 'त्रि'
3. 'दे' or 'ये'? Wait! 'ण्ये' or 'ये'?
   Could it be "क्षत्रियस्यैव"? No, too short.
   Could it be "क्षत्रिण्येव"? (for Kshatriya woman?) No, context is Kshatriya:
   "एतच्च क्षत्रिण्येव"? Or "क्षत्रियेष्वेव"?
   Look at: 'क्ष' - 'त्रि'

७० दत्तकमीमांसा ।
कृत इति । पौनर्भवस्तोमे कृते तत्तैः संस्कारैः पौनर्भवः सुतो
भवतीत्यर्थः ।
प्रासङ्गिकान् पौनर्भवधर्मानाह । एकोद्दिष्टं पितुः कुर्य्यान्न
श्राद्धं पार्व्वणादिकम् । पौनर्भवः पुत्रः पितुः क्षयाहे एकोद्दिष्टमेव
कुर्य्यात् न पार्वनादिकं । आदिशब्दात् पार्वणविकृतीनामपि निषेधः ।
प्रत्यब्दं पार्वणेनैव विधिना क्षेत्रजौरसौ । कुर्य्यातामितरे कुर्य्युरे-
कोद्दिष्टं सुता दशेति जातूकर्ण्यस्मरणात् । पितुर्गतस्य देवत्वमौरसस्य
त्रिपौरुषम् । सर्व्वचानेकगोत्राणामेकोद्दिष्टं क्षयेऽहनीति पराशर-
इत्यन्तेन उत्पत्तिमात्रेण पौनर्भवं प्रतिपाद्य, नक्षितवत् पञ्चवर्षा-
भ्यन्तरवयस्कोऽपि प्रतिग्रहानन्तरं पौनर्भवष्टोमाख्ययागविशेषं कृत्वा
जातकर्ममादयो

दत्तकमीमांसा । ७१

स्मरणाच्च । पुत्रोद्देशे स्वयंदत्तश्च दासश्चेत्युक्तम्, तत्र दासस्य लक्ष-
णमाह—क्रीता या रमिता मूल्यैः सा दासीति निगद्यते । तस्यां यो
जायते पुत्रो दासपुत्रस्तु स स्मृतः । या सवर्णापि मूल्यैः क्रीता
सती रमितोपभुक्ता सा दासीत्युच्यते पूर्वैः । क्रयक्रीता तु या
नारी न सा पत्न्यभिधीयते । न सा दैवे न सा पैत्र्ये दासी तां
कवयो विदुरिति स्मरणात् । तस्यां जातो दासपुत्रः । दास्याः पुत्रो
'दासपुत्रः' छान्दसः पुंवद्भावः । यद्वा दासश्चासौ पुत्रश्चेति यद्वा
दासाभिधः पुत्र इति । तद्धर्मानाह—न राज्ञो राज्यभाक् स स्यात्
विप्राणां श्राद्धकृन्न च । अधमः सर्वपुत्रेभ्यस्तस्मात् परिवर्ज-
येत् । स राज्ञो राज्यभाङ् न विप्राणां श्राद्धकृच्च न स्यात्, यस्मात्-
सर्वपुत्रेभ्योऽधम इत्यर्थः ॥
कीदृश इति निरूपितं इदानीं कथमिति निरूप्यते । तत्र
शौनकः । शौनकोऽहं प्रवक्ष्यामि पुत्रसंग्रहमुत्तमम् । अपुत्रो
मृतपुत्रो वा पुत्रार्थं समुपोष्य च । 'संग्रहं' संग्रहविधिं । उपोष्य
संग्रहदिनात् पूर्वेद्युः ।

गोत्राणां दत्तकादीनामित्यर्थः । क्षयेऽहनि एकोद्दिष्टमेव अमावश्या-
दिषु पार्व्वणं भवत्येवेत्यर्थः । एतच्च साग्नेरेव, पार्व्वणेन विधानेन देय-
-मग्निमता सदेति वचनाद् इति बोध्यं । 'पुत्रोद्देशे' द्वादशविधपुत्र-
गणनायामित्यर्थः । दासाभिध पुत्र इति ।—इदं तु मन्दं ।
दास्या अपत्यं दास स चासौ पुत्रश्चेति व्युत्पत्ति सौलभ्यात् । न
राज्ञ इति ।—राज्यविप्रश्राद्धाधिकारनिषेधेन सर्वेषां विप्र,न्याङ्गे
राज्यातिरिक्तधने चाधिकारित्वमस्तीति प्रदर्शितं ।

७२ दत्तकमीमांसा।
वृद्धगौतमः। वाससी कुण्डले दत्त्वा उष्णीषञ्चाङ्गुलीयकम्।
आचार्य्यं धर्मसंयुक्तं वैष्णवं वेदपारगम्। मधुपर्केण सम्पूज्य राजा-
नञ्च द्विजान् शुचीन्। राजा च ग्रामस्वामी। बन्धूनाहूय सर्वांस्तु
ग्रामस्वामिनमेवचेति वृद्धगौतमस्मरणात्। यदपि तत्रैवाग्रे मधु-
पर्के ततो दद्यात् पृथिवीशाय शासिने इति पृथिवीशपदं तदपि ग्राम-
स्वामिपरमेव तस्योपक्रमस्थत्वेन बलवत्त्वात्। द्विजान् त्रीन् याच-
नार्थतया मधुपर्कादिना सम्पूज्येत्यर्थः। बर्हिः कुशमयश्चैव पालाशो
चेध्ममेव च। एतानाहृत्य बन्धूंश्च ज्ञातीनाहूय यत्नतः। 'बन्धून्'
आत्मपितृमातृबन्धून्। 'ज्ञातीन्' सपिण्डान्। बान्धवानाह्वाने दृष्टार्थं
राजाज्ञानवत् बध्नन्ति जानन्त्यात्मीयतया परिगृहीतं भरमित्यर्थः
शब्द

"

"दानादित्यर्थः । 'अग्न्याधानादिकं' वह्निस्थापनप्रभृतिकं सप्तगृहीतं"
Wait, "सप्तगृहीतं" or "सन्नगृहीतं" or "सप्तदश"?
Look at the word: "स-प-्-त-ग-ृ-ह-ी-त-ं"?
Wait, look at the letters:
स then प्त or ष्ट or ङ्क?
Wait, "वह्निस्थापनप्रभृतिकं" ... what word is after that?
"स" + "म" + "न्त्" + "गृ" ...?
Wait, in rituals: "आघारवाज्यभागान्तं" or "सपिण्डीकरण"?
Let's zoom into L12 word: "स[??]गृहीतं"
Letters:
स
then: vertical with a cross bar? It looks like 'प्त' (pta)? No, look at 'ष्ट'?
Wait, could it be "सङ्गृहीतं"? (सङ् + गृ + ही + तं)?
Look at it: स followed by ङ्क? No, it has a horizontal connector to गृ?
Wait! Look at "सद्गृहीतं"?
Or "सप्तगृहीतं"? No, in Shaunaka:
"अग्न्याधानं च कर्तव्यं यथाविधि..."
Wait, look at L12-13:
"'अग्न्याधानादिक

७४ दत्तकमीमांसा ।
सपिण्डसगोत्रादिपुत्रस्य नचासम्बन्धिनि नियोगासम्भवः बीजार्थं
ब्राह्मणः कश्चिद्धनेनोपनिमन्त्र्यतामिति स्मरणेन निमन्त्रणसम्भ-
वात् । ततश्च भ्रातृपितृव्यमातुलदौहित्रभागिनेयादीनां निरासः
पुत्रसादृश्याभावात् । एतदेवाभिप्रेत्योक्तमग्रे तेनैव दौहित्रो भागि-
नेयश्च शूद्राणां .विहितः सुतः । ब्राह्मणादित्रये नास्ति भागि-
नेयः सुतः क्वचिदिति । अत्रापि भागिनेयपदं पुत्रासदृशानां सर्वे-
षामुपलक्षणं विरुद्धसम्बन्धस्य समानत्वात् । विरुद्धसम्बन्धश्च नियोगा-
दिना स्वयमुत्पादनायोग्यत्वं । यथा विरुद्धसम्बन्धो 'विवाह्यगृह्य-
परिशिष्टे च वर्जितः । दम्पत्योर्मिथः पितृमातृसाम्ये विवाहो विरुद्ध-
सम्बन्धो यथा भार्यास्वसृर्दुहिता पितृव्यपत्नीस्वसा चेति । अस्यार्थः
यत्र दम्पत्योर्वेधवरयोः पितृमातृसाम्यं वध्वा वरः पितृस्थानीयो
भवति वरस्य वा वधूर्मातृस्थानीया भवति तादृशो विवाहो विरुद्ध-
सम्बन्धः, तत्र यथाक्रममुदाहरणद्वयम् 'भार्यास्वसृर्दुहिता' श्यालि-
कापुत्री, 'पितृव्यपत्नीस्वसा' पितृव्यपत्नया भगिनी चेति । तथा प्रकृते
विरुद्धसम्बन्धपुत्रो वर्जनीय इति, यतो र्नियोगः सम्भवति'
तामिति वचनात् । भ्रातृप्रभृतिरिति । —सपिण्डसगोत्रादिपुत्रस्येति
सामान्यश्रवणेऽपि समानपितृपितामहादिकानां पुत्रादिरिति बोध्यं
नतु भ्रातृपौत्रादेः, तेषां सपिण्डत्वेऽपि स्वयमुत्पादनायोग्यत्वात् अन्याद्य-
भावेऽपि दत्तः स्यात् । 'असम्बन्धिनि' सजातीये । 'तेनैव' शौनकेनै-
वेत्यर्थः । पुत्रासदृशानामिति । —नियोगादिना स्वयमुत्पादनायोग्या-
नामित्यर्थः । भार्यास्वसृर्दुहितेति । —भार्यास्वसृर्दुहितुर्व्वरः पितृ-
स्थानीयो भवति पितृव्यपत्नीस्वसा वरस्य मातृस्थानीया भवतीत्यर्थः ।

Wait, let's read line 17:
हावयेदिति प्रतिनिधिलाभिप्राये णिच् । एतदनन्तरमिति ।--
Line 18:
इत्युद्दिश्य प्रजापतिमिति वचनानन्तरं । पूर्व्वमेव व्याख्याता इति ।
Line 19:
ब्राह्मणानां सपिण्डेषु इत्यादि पुत्रदानं प्रयच्छत इत्यन्तानां वृद्धगौतमो-
Line 20:
क्तवचनानां शौनकोक्तवचनसाम्यात् शौनकवचनव्याख्यानेन एतद्व्या-
Line 21:
ख्यानस्य भूतचरत्वादित्यभिप्रायः । गुरवे इति ।--गुरुरत्र चाचार्य्योऽ-
Line 22:
भिमतः । याथार्थ्यं धर्मसंयुक्तमित्यनेन तस्यैवोपकल्प्यत्वात् । तादृश

Wait, look at line 22:
"याथार्थ्यं धर्मसंयुक्तमित्यनेन तस्यैवोपकल्प्यत्वात् । तादृश"
Wait, at the very end of line 22:
"तादृश" (it's cut off, catching the word from the next page).
Let's check every word in lines 17-22:
हावयेदिति प्रतिनिधिलाभिप्राये णिच् । एतदनन्तरमिति ।--
Wait, is it "प्रतिनिधिलाभिप्राये" or

(slanting stroke) to the left, which is an e-matra in some fonts, or is it an i-matra?
Wait, look at 'नो' before 'प': 'नो' has a top stroke. Then 'प'. Then 'वे' has a top stroke slanting left! Then 'श्य'.
Wait, look at 'वे' in 'द्वे' (line 3): it's a slanting stroke to the left from the top of the letter!
Look at 'वे' here: it's a slanting stroke to the left from the top of व!
Wait, but is there a vertical line to the left of व? No! There is NO vertical line to the left!
Wait, let me look really closely at: "उपवेश्य" vs "उपविश्य":
Ah, look at 'उपविश्य' on line 6:
There is: प, then a letter, then श्य.
Wait, let's look at the commentary on line 16:
Wait, does the commentary gloss उपवेश्य?
Line 16: "आप्रणीताभ्य इति ।—'प्रणीता' घृतपात्रं । कृतेति क्रिया इति शेषः । इतरः दाता । अलङ्कृत्येति ।—बालकमिति शेषः । अग्निमुखमिति ।—बालकमभिमुखं कृत्वेत्यर्थः ।"
No gloss on उपवेश्य/उपविश्य.
Wait, in Sanskrit: "ब्राह्मणानन्नाद्ये

क! "पितृसत्क-"!
Line 22:
"धनाधिकारित्वप्रतिपादनात् सामान्यगुणदत्तकानां तदसम्भवेनाशङ्कया"
Wait, "तदसम्भवेनाशङ्कया" or "तदसम्भवेन नाशङ्कया"?
तदसम्भवेनाशङ्कया (or तदसम्भवे नाशङ्कया).

Line 23:
"य एवं चौरस उत्पद्यते इत्युक्तचतुर्थांशभागित्वमेव निर्गुणदत्तका-"

Line 24:
"नान्तु अंशभागित्वमेव नास्ति इति सर्वसामञ्जस्यं स्यात् । सादृश्येऽपीत्य-"
Wait, look at the end of the line:
सादृश्येऽपीत्य- or सादृश्येऽपीत्य or सादृश्येऽप्य-?
It is: सादृश्येऽपीत्य- (or सादृश्येऽपीत्य.).

Let's double check line 18:
smudge: , णदत्तकस्य नाधिकारिता ।
Wait, let's look at the smudge:
Is that a hyphen or a comma? It's ,- or just a smudge. We can transcribe:
, णदत्तकस्य नाधिकारिता । or -णदत्तकस्य नाधिकारिता । or णदत्तकस्य नाधिकारिता ।?
Looking at

८० दत्तकमीमांसा ।

भावे विशेषमाह स एव। अविधाय विधानं यः परिगृह्णाति
पुत्रकम्। विवाहविधिभाजं तं कुर्य्यान्न धनभाजनमिति। परि-
ग्रहविधिं विना परिगृहीतस्य विवाहमात्रं कार्य्यं न धनदान-
मित्यर्थः। किन्तु तत्र पन्नगादय एव धनभाजः, विधिं विना तस्य
पुत्रत्वानुत्पादात्।
अतएव वृद्धगौतमः। अगोत्रेषु कृता ये स्युर्द्रव्यक्रीता-
मुख्यमात्रार्हः स्यात् पैतृके धने इति वचनात्। अविधायेति। विवाह-
विधिभाजमिति।—विवाहेत्युपलक्षणं ग्रासाच्छादनमपि देयं 'सर्वेषा-
मपि तु न्याय्यं दातुं शक्त्या मनीषिणा इति स्मरणात्। तत्सांदृष्टिकन्या-
यात्। नन्वथापरिगृहीतस्य विवाहादौ वृद्धिश्राद्धे के पितरः किमीय-
गोत्रोल्लेखः दातुर्दानेन तत्र स्वत्वनाशात् विधानं विना ग्रहीतुश्च
पुत्रत्वात्पन्नगादिति चेन्न। तत्संस्कारादौ दातृगोत्रोल्लेख एव निवृत्त-
स्वत्वके त्यागे सत्यपि संप्रदानग्रहणे पुनस्तत्र दातुः स्वत्वमुत्पद्यत
एव, दत्त्वाऽद्रव्यमसम्पक् यः पुनरादातुमिच्छति इत्यादिवचनात्। अतएव
त्यागाम्निवृत्तमपि दातुः स्वत्वं सम्प्रदानाग्रहणादसम्पक्वत्वेन दातुः पुनः
स्वत्वमुत्पद्यत एवेति स्मात्तंसन्दर्भः ससङ्गच्छते अन्यथा तत्र दातुः
स्वत्वनाशे ग्रहीतुः पुत्रत्वाभावात् तस्य कस्यापि पुत्रत्वं न स्यादिति
केचित्। वस्तुतस्तु प्रतिग्रहीतुर्दास एव सः तद्विवाहादौ तद्गोत्रो-
ल्लेखश्च स्वयं दत्तश्च दासश्चेत्युक्तदासस्येव जनकस्य त्यागात् स्वत्वना-
शात् प्रतिग्रहीतुर्वैधग्रहणाभावेऽपि सामान्यतोग्रहणात् स्वत्वं भव-
त्येवेति अन्यथा जनकस्य त्यागेनापि तत्र स्वत्वनाशेन पुनः पुत्रत्वे
तद्विवाहदायने जनकस्यैवाधिकारस्यौचित्यात् प्रतिग्रहीतुस्तद्दापकविधे-
र्युक्तत्वात् अदृष्टार्थककल्पनगौरवाच्चेति बोध्यं।
विधिनेवेति। वाक्यमन्तस्य असति बाधके सावधारणपरत्वादि-

दत्तकमीमांसा । ८१
दयः सुताः । विधिना गोत्रतां यान्ति न सापिण्ड्यं विधीयत
इति विधिनेव गोत्रतां यान्तीति नियमः दानादिविधीनां
दत्तकादिलक्षणान्तर्गतत्वेन स्वरूपनिर्वाहकत्वात् यथोक्तं यमद्भिः
पुत्रमापदि । अप्पूर्वग्रहणं सकलदानविधेरुपलक्षणं तेन च प्रति-
ग्रहविधिरप्याक्षिप्तो भवति । सम्प्राप्तोऽन्यगोत्रत इति मान-
वात् सम्यक् विधिना प्राप्त इत्यर्थः । क्रीतादय इति आदिशब्देन
कृत्रिमापविद्धस्वयन्दत्तानां ग्रहणं । क्षेत्रजादीन् सुतानेताने-
कादश यथोदितान् पुत्रप्रतिनिधीनाहुः क्रियालोपान्मनीषिण इति
मनुना यथोदितामित्यनेन तत्तल्लक्षणसूचितविधिविशिष्टानामेव
पुत्रप्रतिनिधित्वाभिधानात् । अतएव कृत्रिमलक्षणे सदृशन्तु प्रकु-
र्वीत यमिति प्रशब्देन अपविद्धलक्षणे यं पुत्रं परिगृह्णीयादिति
परिशब्देन स्वयन्दत्तलक्षणे च आत्मानं स्पर्शयेत् य इति दाना-
परपर्यायस्पर्शनशब्देन च विधिपरिग्रह एव कृतस्तदभिप्रेत्यैव
त्यभिप्रायः । नियम इति ।—अनेन विधेरावश्यकत्वप्रतिपादनात् तद-
करणे पुत्रत्वासिद्धिरित्यभिप्रायः । स्वरूपनिर्वाहकत्वादिति विधि-
पूर्वकदानेनेव दत्तकत्वमित्यर्थः । विधिं प्रदर्शयति यथोक्तमिति ।
दानविधेरिति ।—पुत्रं परिगृह्णीयादित्यायुक्तदानविधेरित्यर्थः, अन्यथा
माता पिता वा दद्याता यमद्भिः पुत्रमापदि इत्यादावद्भििरिति नोक्त्वा
दद्यातामित्येव ब्रूयात् । क्रीतादय इति, आदिशब्देनेति—एषानामेव
परिग्रहविधेरावश्यकत्वात् प्रदानविक्रयपरित्यागात्मकेष्वेव सम्भव-
दिति भावः । क्षेत्रजादीनां क्षेत्रादिजातत्वेन शत्वात् परिग्रहासम्भवात् ।
दानापरेति ।—स्पर्शनं प्रतिपादनमिति बोधात् । दृष्टान्तैरिदं द्रढयति
११

८२ दत्तकमीमांसा ।
वसिष्ठेनापि तस्य प्रदानविक्रयपरित्यागेषु मातापितरौ प्रभवत
इत्युपक्रम्य परिग्रहविधिरभिहितः पुत्रं परिग्रहीष्यन्निति
परिग्रहवचनेन च कृत्रिमस्वयन्दत्तपरिग्रहेऽप्येष विधिरनुमन्धेयः,
मनुना तत्तदुपसर्गेण सूचनात् । तस्मादेषां पञ्चानां पुत्राणां
शौनकवसिष्ठान्यतमविधिपरिग्रहेणैव पुत्रत्वं नान्यथा । यथा
क्षेत्रजे उपपादितं मनुयाज्ञवल्क्याभ्यां । नियुक्तायामपुत्रायां पुत्रो
जातोऽविधानतः । नैवार्हः पैतृकं रिक्थं पतितोत्पादितो हि
सः । नियुक्तौ यौ विधिं हित्वा वर्त्तेयातां तु कामतः । तावुभौ
पतितावित्यादिविध्यन्वयव्यतिरेकानुसरणात् ।
यत्तु मिताक्षराटीकायां सुबोधिन्यां तत्र खलं पुत्रत्वादिव-
ल्लौकिकं मन्यन्ते वृद्धा इत्यभिहितं तदुक्तवचनविरोधात्, अथ
दत्तक्रीतकृत्रिमपुत्रिकापुत्राःपरपरिग्रहेणार्थेण येऽत्र जातास्ते-
ऽसङ्गतकुलीना द्व्यामुष्यायणा भवन्तीति पैठीनसिना चार्थेण
ऋत्युक्तेनैव परपरिग्रहेण पुत्रत्वाभिधानाच्च विरुद्धमित्युपेक्ष्य-
यथेति । पतितोत्पादितोहि स इत्युक्तपातित्यं प्रदर्शयति नियुक्तौ
याविति । यथा विध्यन्वयव्यतिरेकानुसारेण मनुयाज्ञवल्क्याभ्यां वि-
धानमुपपादितं तथाग्रेऽपि भावः । एतेन क्षेत्रजादिषु शौनकवसिष्ठा-
न्यतमोक्तविधानं नास्ति तत्र मनुयाज्ञवल्क्याभ्यां विध्यन्तरस्य वि-
हितत्वादिति प्रतिपादितं ।
मिताक्षराटीकासुबोधिनीमतं दूषयति यत्त्विति । उक्तवचनेति ।—
अविधाय विधानं य इत्युक्तवचनविरोधादित्यर्थः । विरुद्धमिति ।—

[Page Header]
दत्तकमीमांसा । ८३

णीयाम् । न सङ्गताः कुलीना - जनककुलीना येषां ते ते च ते
अद्व्यामुष्यायणाश्चेति ये आर्येण विधिना परिगृहीतास्ते जनक-
कुलीनसम्बद्धाः अतएव अद्व्यामुष्यायणा भवन्तीत्यर्थः । यद्वा
जनकपरिग्रहीत्रोर्द्वयोरपि संस्कारकत्वे द्व्यामुष्यायणत्वमित्यग्रे
वक्ष्यमाणत्वात् द्व्यामुष्यायणा इत्येव पाठोऽस्तु । मेधातिथिरपि
दत्तकादिषु संस्कारनिमित्तमेव पुत्रत्वमाह सत्यपि प्रयोगे इन्द्रा-
दिशब्दवल्लोकतॊऽर्थातिशयात् शास्त्रे चोत्पत्तिविधानात् भार्य्यादि-
व्यवहारवत् पुत्रत्वव्यवहारोऽवगन्तव्य इत्यादिग्रन्थसन्दर्भेण । तस्मात्
दत्तकादिषु संस्कारनिमित्तमेव पुत्रत्वमिति सिद्धम् । दानप्रति-
ग्रहहोमाद्यन्यतमाभावे तु पुत्रत्वाभाव एवेति । इदानीमौरस-

तद्देति पूर्वेणान्वेतीत्यर्थः । न सङ्गता इति । —असम्बन्धिन इत्यर्थः ।
तथाच जनककुले तद्दत्तकादीनां सम्बन्धो नास्तीति प्रतिपादितं ।
अत्र मेधातिथिसंवादं प्रमाणयति मेधातिथिरपीति । संस्कार-
निमित्तमेवेति । —एवश्शब्दः स्वायोगमात्रव्यवच्छेदकः नान्ययोगव्यव-
च्छेदकः परिग्रहीत्रादीनामप्यावश्यकत्वादिति । तदभावादपि पुत्रत्वा-
भाव इत्युक्तमेव प्राक् । सत्यपि प्रयोग इति । —पुत्रत्वव्यपदेशे सत्यपि
इत्यर्थः । इन्द्रादिशब्दवत् परमेश्वरशालिन इन्द्रादिव्यपदेशस्य लोकतः
सिद्धत्वेऽपि तस्मात् यौगिकार्थात् लौकिकात् रूढ्यर्थस्यातिशयेन
द्यासत्या ग्राह्यत्वावश्यकत्वात् शास्त्रे पुत्रं प्रतिगृह्णीयात् इत्याद्युत्पत्ति-
विधानात् दत्तकादीनां जातत्वेऽपि उत्पत्तिविधानात् भार्य्यादिव्य-
वहारवत् संस्कृतस्त्रीष्वेव भार्य्यादिव्यपदेशवत् नतूपभोग्यस्त्रीष्विव, तथा-
त्वेऽवह्रडादीनामपि भार्य्यात्वापत्तेः । पुत्रत्वव्यवहार इति । —संस्कृत-
पुत्रत्वेन तद्व्यवहारः नतु सन्तत्यागविषयेति भावः ।

पुत्रत्वापादकक्रिययैव दत्त्रिमस्य प्रतिग्रहीतृधने स्वत्व तत्सगोत्रत्वञ्च
भवति। दातृधने तु दानादेव पुत्रत्वनिवृत्तिद्वारा दत्त्रिमस्य स्वत्व-
निवृत्तिर्दातृगोत्रनिवृत्तिश्च भवतीत्युच्यते इति चन्द्रिकाकारः।
ननु मनुवचनात् जनकगोत्रनिवृत्तावपि प्रतिग्रहीतृगोत्रप्राप्तौ
कि मानमित्यत आह वृद्धमनुः। दत्तक्रीतादिपुत्राणां बीजवत्तुः
सपिण्डता। पञ्चमी सप्तमी तद्वत् गोत्रं तत्पालकस्य चेति। दत्त-
क्रीतादिपुत्राणां बीजवत्तुर्जनकस्य सपिण्डतास्त्येव दानादिनापि
सा न निवर्त्तते तस्या अवयवान्वयरूपतया यावत् शरीरं दुरप-
नेयत्वात्, एनेनावयवान्वय एव सापिण्ड्यं न पिण्डान्वय इत्युक्तं
भवति पिण्डान्वयस्य व्यपैति ददतः स्वधेत्यपगममात्रावगमात्। सा च
सपिण्डता कियतीत्यपेक्षायामाह पञ्चमी सप्तमीति। पञ्चानां पूरणी
पञ्चमी पञ्चपुरुषपर्यन्तेत्यर्थः, एवं सप्तमी।
गोतमोऽपि। ऊर्ध्वं सप्तमात् पितृबन्धुभ्यो बीजिनश्च मातृ-
बन्धुभ्यः पञ्चमादिति। अत्र बीजिग्रहणं दत्तकाद्युत्पादकानां
सर्वेषामपि संग्रहार्थं न केवलं क्षेत्रजोत्पादकस्यैव। य एतेऽभिहिताः
दत्तक्रीतादिपुत्राणामिति। पञ्चमी सप्तमीति। —मातृपितृकुला-
भिप्रायेण मातृपितृसम्बन्धा आसप्तमादविवाह्या कन्या भवन्ति व्या-
पञ्चमादन्येषामिति सुमन्तुवचने सप्तमात् पितृबन्धुभ्यो बीजिनः मातृ-
बन्धुभ्यश्च पञ्चमादिति वक्ष्यमाणगौतमवचनेन चैकमूलत्वात्। येषान्तु
सप्तमी पञ्चमीति एकपक्षेऽपि मुख्यगौणभावेन वर्णयन्ति। स्वाङ्गात्तु
पञ्चम्यधिकदोशाय इति वदन्ति। मातृपितृसम्बन्धा आसप्तमादवि-
वाह्या कन्या भवन्ति व्यापञ्चमादन्येषामिति सुमन्तुवचनात्। अपरे तु

८६ दत्तकमीमांसा ।
पुत्राः प्रमङ्गादन्यबीजजाः । यस्य ते बीजतो जातास्तस्य ते नेतर-
स्येति मनुस्मरणात् । तस्य ते पुत्रा इति पुत्रत्वप्रतिपादनं
सापिण्ड्यंप्रतिपादनार्थं न तु पुत्रत्वोत्पादनार्थम्, पुत्रान् द्वादश
यानाहेत्यादिप्रतिग्रहीतृपुत्रत्वप्रतिपादनविरोधात्, नेतरस्य प्रति-
ग्रहीतुरित्यर्थः । नन्वेवं कन्यावदुभयत्रापि सापिण्ड्यप्राप्तौ
प्रतिग्रहेण गोत्रवत् सापिण्ड्यस्यानुत्पत्तेरिति मैवम् । सगो-
त्रेषु कृता ये स्युर्दत्तक्रीतादयः सुताः । विधिना गोत्रतां यान्ति
न सापिण्ड्यं विधीयते इति वृद्धगौतमस्मरणविरोधात् । ये
दत्तादयः सुताः सगोत्रेषु सगोत्रमध्ये कृतास्ते विधिना गोत्रतां
सन्ततित्वं यान्ति परन्तु तैः सह विधिना सापिण्ड्यं न विधीयते
नोत्पद्यत इत्यर्थः, सगोत्रेष्वपि सापिण्ड्यानुत्पत्तौ परगोत्रे सुतरां
सापिण्ड्यानुत्पत्तिरुक्ता युक्तञ्चैतत्, विचार्यत्वेन भर्त्रा सहैक-
यस्तु देशानुरूपेण कुलमार्गेण चोद्धरेत् । नित्यं स व्यवहाय्यः स्या-
दित्यादिवचनबलात् देशव्यवहारानुसारेण सप्तमीपञ्चमव्यवस्थां वर्ण-
यन्ति । 'तद्वत्' सपिण्डतावत् गोत्रमपि जनकस्य, न केवलं जनकस्य
ऽपि तु तत्पालकस्य प्रतिग्रहीतुरित्यर्थः, चकारश्रवणात् एतच्च द्वा-
मुष्यायणमात्रविषयं वेदितव्यं, अन्यथा गोत्ररिक्थे जनयितुरित्यादि-
वचनविरोधात् । नन्वेवमिति । -'कन्यावत्' वाग्दत्तावत् तस्य एव
भर्तृकुले पितृकुले च त्रैपुरुषिकाशौचकरसापिण्ड्यसत्त्वात् ,ऊढाया
भर्तृकुलमात्रसापिण्ड्येन उभयत्र सापिण्ड्यासम्भवेन दृष्टान्तानुपपत्तेः ।
यद्वा ऊढाया अपि पितृकुले भर्तृकुले च विवाहार्थसापिण्ड्यासत्त्वात्
तदभिप्रेत्य कन्यावदित्युक्तं युक्तमेव । दूषयति मैवमिति । नोत्पद्यते
इति । -पाञ्चपौरुषिकं साप्तपौरुषिकं व्यन्वयान्वयसापिण्ड्यमिति