दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

दत्तकमीमांसा । ८१
दयः सुताः । विधिना गोत्रतां यान्ति न सापिण्ड्यं विधीयत
इति विधिनेव गोत्रतां यान्तीति नियमः दानादिविधीनां
दत्तकादिलक्षणान्तर्गतत्वेन स्वरूपनिर्वाहकत्वात् यथोक्तं यमद्भिः
पुत्रमापदि । अप्पूर्वग्रहणं सकलदानविधेरुपलक्षणं तेन च प्रति-
ग्रहविधिरप्याक्षिप्तो भवति । सम्प्राप्तोऽन्यगोत्रत इति मान-
वात् सम्यक् विधिना प्राप्त इत्यर्थः । क्रीतादय इति आदिशब्देन
कृत्रिमापविद्धस्वयन्दत्तानां ग्रहणं । क्षेत्रजादीन् सुतानेताने-
कादश यथोदितान् पुत्रप्रतिनिधीनाहुः क्रियालोपान्मनीषिण इति
मनुना यथोदितामित्यनेन तत्तल्लक्षणसूचितविधिविशिष्टानामेव
पुत्रप्रतिनिधित्वाभिधानात् । अतएव कृत्रिमलक्षणे सदृशन्तु प्रकु-
र्वीत यमिति प्रशब्देन अपविद्धलक्षणे यं पुत्रं परिगृह्णीयादिति
परिशब्देन स्वयन्दत्तलक्षणे च आत्मानं स्पर्शयेत् य इति दाना-
परपर्यायस्पर्शनशब्देन च विधिपरिग्रह एव कृतस्तदभिप्रेत्यैव
त्यभिप्रायः । नियम इति ।—अनेन विधेरावश्यकत्वप्रतिपादनात् तद-
करणे पुत्रत्वासिद्धिरित्यभिप्रायः । स्वरूपनिर्वाहकत्वादिति विधि-
पूर्वकदानेनेव दत्तकत्वमित्यर्थः । विधिं प्रदर्शयति यथोक्तमिति ।
दानविधेरिति ।—पुत्रं परिगृह्णीयादित्यायुक्तदानविधेरित्यर्थः, अन्यथा
माता पिता वा दद्याता यमद्भिः पुत्रमापदि इत्यादावद्भििरिति नोक्त्वा
दद्यातामित्येव ब्रूयात् । क्रीतादय इति, आदिशब्देनेति—एषानामेव
परिग्रहविधेरावश्यकत्वात् प्रदानविक्रयपरित्यागात्मकेष्वेव सम्भव-
दिति भावः । क्षेत्रजादीनां क्षेत्रादिजातत्वेन शत्वात् परिग्रहासम्भवात् ।
दानापरेति ।—स्पर्शनं प्रतिपादनमिति बोधात् । दृष्टान्तैरिदं द्रढयति
११