दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

८० दत्तकमीमांसा ।

भावे विशेषमाह स एव। अविधाय विधानं यः परिगृह्णाति
पुत्रकम्। विवाहविधिभाजं तं कुर्य्यान्न धनभाजनमिति। परि-
ग्रहविधिं विना परिगृहीतस्य विवाहमात्रं कार्य्यं न धनदान-
मित्यर्थः। किन्तु तत्र पन्नगादय एव धनभाजः, विधिं विना तस्य
पुत्रत्वानुत्पादात्।
अतएव वृद्धगौतमः। अगोत्रेषु कृता ये स्युर्द्रव्यक्रीता-
मुख्यमात्रार्हः स्यात् पैतृके धने इति वचनात्। अविधायेति। विवाह-
विधिभाजमिति।—विवाहेत्युपलक्षणं ग्रासाच्छादनमपि देयं 'सर्वेषा-
मपि तु न्याय्यं दातुं शक्त्या मनीषिणा इति स्मरणात्। तत्सांदृष्टिकन्या-
यात्। नन्वथापरिगृहीतस्य विवाहादौ वृद्धिश्राद्धे के पितरः किमीय-
गोत्रोल्लेखः दातुर्दानेन तत्र स्वत्वनाशात् विधानं विना ग्रहीतुश्च
पुत्रत्वात्पन्नगादिति चेन्न। तत्संस्कारादौ दातृगोत्रोल्लेख एव निवृत्त-
स्वत्वके त्यागे सत्यपि संप्रदानग्रहणे पुनस्तत्र दातुः स्वत्वमुत्पद्यत
एव, दत्त्वाऽद्रव्यमसम्पक् यः पुनरादातुमिच्छति इत्यादिवचनात्। अतएव
त्यागाम्निवृत्तमपि दातुः स्वत्वं सम्प्रदानाग्रहणादसम्पक्वत्वेन दातुः पुनः
स्वत्वमुत्पद्यत एवेति स्मात्तंसन्दर्भः ससङ्गच्छते अन्यथा तत्र दातुः
स्वत्वनाशे ग्रहीतुः पुत्रत्वाभावात् तस्य कस्यापि पुत्रत्वं न स्यादिति
केचित्। वस्तुतस्तु प्रतिग्रहीतुर्दास एव सः तद्विवाहादौ तद्गोत्रो-
ल्लेखश्च स्वयं दत्तश्च दासश्चेत्युक्तदासस्येव जनकस्य त्यागात् स्वत्वना-
शात् प्रतिग्रहीतुर्वैधग्रहणाभावेऽपि सामान्यतोग्रहणात् स्वत्वं भव-
त्येवेति अन्यथा जनकस्य त्यागेनापि तत्र स्वत्वनाशेन पुनः पुत्रत्वे
तद्विवाहदायने जनकस्यैवाधिकारस्यौचित्यात् प्रतिग्रहीतुस्तद्दापकविधे-
र्युक्तत्वात् अदृष्टार्थककल्पनगौरवाच्चेति बोध्यं।
विधिनेवेति। वाक्यमन्तस्य असति बाधके सावधारणपरत्वादि-