दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

[Page Header]
दत्तकमीमांसा । ८३

णीयाम् । न सङ्गताः कुलीना - जनककुलीना येषां ते ते च ते
अद्व्यामुष्यायणाश्चेति ये आर्येण विधिना परिगृहीतास्ते जनक-
कुलीनसम्बद्धाः अतएव अद्व्यामुष्यायणा भवन्तीत्यर्थः । यद्वा
जनकपरिग्रहीत्रोर्द्वयोरपि संस्कारकत्वे द्व्यामुष्यायणत्वमित्यग्रे
वक्ष्यमाणत्वात् द्व्यामुष्यायणा इत्येव पाठोऽस्तु । मेधातिथिरपि
दत्तकादिषु संस्कारनिमित्तमेव पुत्रत्वमाह सत्यपि प्रयोगे इन्द्रा-
दिशब्दवल्लोकतॊऽर्थातिशयात् शास्त्रे चोत्पत्तिविधानात् भार्य्यादि-
व्यवहारवत् पुत्रत्वव्यवहारोऽवगन्तव्य इत्यादिग्रन्थसन्दर्भेण । तस्मात्
दत्तकादिषु संस्कारनिमित्तमेव पुत्रत्वमिति सिद्धम् । दानप्रति-
ग्रहहोमाद्यन्यतमाभावे तु पुत्रत्वाभाव एवेति । इदानीमौरस-

तद्देति पूर्वेणान्वेतीत्यर्थः । न सङ्गता इति । —असम्बन्धिन इत्यर्थः ।
तथाच जनककुले तद्दत्तकादीनां सम्बन्धो नास्तीति प्रतिपादितं ।
अत्र मेधातिथिसंवादं प्रमाणयति मेधातिथिरपीति । संस्कार-
निमित्तमेवेति । —एवश्शब्दः स्वायोगमात्रव्यवच्छेदकः नान्ययोगव्यव-
च्छेदकः परिग्रहीत्रादीनामप्यावश्यकत्वादिति । तदभावादपि पुत्रत्वा-
भाव इत्युक्तमेव प्राक् । सत्यपि प्रयोग इति । —पुत्रत्वव्यपदेशे सत्यपि
इत्यर्थः । इन्द्रादिशब्दवत् परमेश्वरशालिन इन्द्रादिव्यपदेशस्य लोकतः
सिद्धत्वेऽपि तस्मात् यौगिकार्थात् लौकिकात् रूढ्यर्थस्यातिशयेन
द्यासत्या ग्राह्यत्वावश्यकत्वात् शास्त्रे पुत्रं प्रतिगृह्णीयात् इत्याद्युत्पत्ति-
विधानात् दत्तकादीनां जातत्वेऽपि उत्पत्तिविधानात् भार्य्यादिव्य-
वहारवत् संस्कृतस्त्रीष्वेव भार्य्यादिव्यपदेशवत् नतूपभोग्यस्त्रीष्विव, तथा-
त्वेऽवह्रडादीनामपि भार्य्यात्वापत्तेः । पुत्रत्वव्यवहार इति । —संस्कृत-
पुत्रत्वेन तद्व्यवहारः नतु सन्तत्यागविषयेति भावः ।