दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

दत्तकमीमांसा । ७१

स्मरणाच्च । पुत्रोद्देशे स्वयंदत्तश्च दासश्चेत्युक्तम्, तत्र दासस्य लक्ष-
णमाह—क्रीता या रमिता मूल्यैः सा दासीति निगद्यते । तस्यां यो
जायते पुत्रो दासपुत्रस्तु स स्मृतः । या सवर्णापि मूल्यैः क्रीता
सती रमितोपभुक्ता सा दासीत्युच्यते पूर्वैः । क्रयक्रीता तु या
नारी न सा पत्न्यभिधीयते । न सा दैवे न सा पैत्र्ये दासी तां
कवयो विदुरिति स्मरणात् । तस्यां जातो दासपुत्रः । दास्याः पुत्रो
'दासपुत्रः' छान्दसः पुंवद्भावः । यद्वा दासश्चासौ पुत्रश्चेति यद्वा
दासाभिधः पुत्र इति । तद्धर्मानाह—न राज्ञो राज्यभाक् स स्यात्
विप्राणां श्राद्धकृन्न च । अधमः सर्वपुत्रेभ्यस्तस्मात् परिवर्ज-
येत् । स राज्ञो राज्यभाङ् न विप्राणां श्राद्धकृच्च न स्यात्, यस्मात्-
सर्वपुत्रेभ्योऽधम इत्यर्थः ॥
कीदृश इति निरूपितं इदानीं कथमिति निरूप्यते । तत्र
शौनकः । शौनकोऽहं प्रवक्ष्यामि पुत्रसंग्रहमुत्तमम् । अपुत्रो
मृतपुत्रो वा पुत्रार्थं समुपोष्य च । 'संग्रहं' संग्रहविधिं । उपोष्य
संग्रहदिनात् पूर्वेद्युः ।

---

गोत्राणां दत्तकादीनामित्यर्थः । क्षयेऽहनि एकोद्दिष्टमेव अमावश्या-
दिषु पार्व्वणं भवत्येवेत्यर्थः । एतच्च साग्नेरेव, पार्व्वणेन विधानेन देय-
-मग्निमता सदेति वचनाद् इति बोध्यं । 'पुत्रोद्देशे' द्वादशविधपुत्र-
गणनायामित्यर्थः । दासाभिध पुत्र इति ।—इदं तु मन्दं ।
दास्या अपत्यं दास स चासौ पुत्रश्चेति व्युत्पत्ति सौलभ्यात् । न
राज्ञ इति ।—राज्यविप्रश्राद्धाधिकारनिषेधेन सर्वेषां विप्र,न्याङ्गे
राज्यातिरिक्तधने चाधिकारित्वमस्तीति प्रदर्शितं ।