दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

७४ दत्तकमीमांसा ।
सपिण्डसगोत्रादिपुत्रस्य नचासम्बन्धिनि नियोगासम्भवः बीजार्थं
ब्राह्मणः कश्चिद्धनेनोपनिमन्त्र्यतामिति स्मरणेन निमन्त्रणसम्भ-
वात् । ततश्च भ्रातृपितृव्यमातुलदौहित्रभागिनेयादीनां निरासः
पुत्रसादृश्याभावात् । एतदेवाभिप्रेत्योक्तमग्रे तेनैव दौहित्रो भागि-
नेयश्च शूद्राणां .विहितः सुतः । ब्राह्मणादित्रये नास्ति भागि-
नेयः सुतः क्वचिदिति । अत्रापि भागिनेयपदं पुत्रासदृशानां सर्वे-
षामुपलक्षणं विरुद्धसम्बन्धस्य समानत्वात् । विरुद्धसम्बन्धश्च नियोगा-
दिना स्वयमुत्पादनायोग्यत्वं । यथा विरुद्धसम्बन्धो 'विवाह्यगृह्य-
परिशिष्टे च वर्जितः । दम्पत्योर्मिथः पितृमातृसाम्ये विवाहो विरुद्ध-
सम्बन्धो यथा भार्यास्वसृर्दुहिता पितृव्यपत्नीस्वसा चेति । अस्यार्थः
यत्र दम्पत्योर्वेधवरयोः पितृमातृसाम्यं वध्वा वरः पितृस्थानीयो
भवति वरस्य वा वधूर्मातृस्थानीया भवति तादृशो विवाहो विरुद्ध-
सम्बन्धः, तत्र यथाक्रममुदाहरणद्वयम् 'भार्यास्वसृर्दुहिता' श्यालि-
कापुत्री, 'पितृव्यपत्नीस्वसा' पितृव्यपत्नया भगिनी चेति । तथा प्रकृते
विरुद्धसम्बन्धपुत्रो वर्जनीय इति, यतो र्नियोगः सम्भवति'
तामिति वचनात् । भ्रातृप्रभृतिरिति । —सपिण्डसगोत्रादिपुत्रस्येति
सामान्यश्रवणेऽपि समानपितृपितामहादिकानां पुत्रादिरिति बोध्यं
नतु भ्रातृपौत्रादेः, तेषां सपिण्डत्वेऽपि स्वयमुत्पादनायोग्यत्वात् अन्याद्य-
भावेऽपि दत्तः स्यात् । 'असम्बन्धिनि' सजातीये । 'तेनैव' शौनकेनै-
वेत्यर्थः । पुत्रासदृशानामिति । —नियोगादिना स्वयमुत्पादनायोग्या-
नामित्यर्थः । भार्यास्वसृर्दुहितेति । —भार्यास्वसृर्दुहितुर्व्वरः पितृ-
स्थानीयो भवति पितृव्यपत्नीस्वसा वरस्य मातृस्थानीया भवतीत्यर्थः ।