दशरूपक (आचार्य धनञ्जय - धनिक प्रणीत अवलोक टीका एवं सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

५६ दशरूपकं [ प्रकाशः २
यद्भ्रूभङ्गतराङ्गताञ्चितदृशा सावज्ञमालोकित-
स्तद्ग्रीवादवधीरतोऽस्मि न पुनः कान्ते कृतार्थीकृतः ॥'
अथ ललितम्—
सुकुमाराङ्गविन्यासो मसृणो ललितं भवेत् ॥ ४१ ॥
यथा ममैव—
'सभ्रूभङ्गं करकिसलयावर्तनैराल्पन्ती
सा पश्यन्ती ललितललितं लोचनस्याञ्चलेन ।
विन्यस्यन्ती चरणकमले लीलया स्वैरयातै-
र्निःसंगीतं प्रथमवयसा नर्तिता पङ्कजाक्षी ॥'
अथ विहृतम्—
प्राप्तकालं न यद्ब्रूयाड्रीडया विहृतं हि तत् ।
प्राप्तावसरस्यापि वाक्यस्य लज्जया यदवचनं तद्विहृतम् । यथा ( अमरु०
श्लो० १३६)—
'पादाङ्गुष्ठेन भूमिं किसलयरुचिना सापदेशं लिखन्ती
भूयो भूयः क्षिपन्ती मयि सितशबले लोचने लोलतारे ।
वक्त्रं हीनम्रमीषत्स्फुरदधरपुटं वाक्यगर्भं दधाना
यन्मां नोवाच किञ्चित्स्थितमपि हृदये मानसं तद्धुनोति ॥'
अथ नेतुः कार्यान्तरसहायानाह—
मन्त्री स्वं वोभयं वापि सखा तस्यार्थचिन्तने ॥ ४२ ॥
तस्य नेतुरर्थचिन्तायां तन्त्रावापादिलक्षणायां मन्त्री वात्मा वोभयं वा
सहायः ।
तत्र विभागमाह—
मन्त्रिणा ललितः शेषा मन्त्रिखायत्तसिद्धयः ।
उक्तलक्षणो ललितो नेता मन्त्र्यायत्तसिद्धिः । शेषाः=धीरोदात्तादयः ।
अनियमेन मन्त्रिणा स्वेन वोभयेन वाङ्गीकृतसिद्धय इति ।
धर्मसहायास्तु—
ऋत्विक्पुरोहितौ धर्मे तपस्विब्रह्मवादिनः ॥ ४३ ॥
ब्रह्म=वेदः, तं वदन्ति व्याचक्षते वा तच्छीला ब्रह्मवादिनः, आत्मज्ञानिनो
वा । शेषाः प्रतीताः ।
दुष्टदमनं=दण्डः, तत्सहायास्तु—
सुहृत्कुमाराटविका दण्डे सामन्तसैनिकाः ।
स्पष्टम् । एवं तत्तत्कार्यान्तरेषु सहायान्तराणि योज्यानि । यदाह—
अन्तःपुरे वर्षवराः किराता मूकवामनाः ॥ ४४ ॥
म्लेच्छाभीरशकाराद्याः स्वस्वकार्योपयोगिनः ।
शकारः=राज्ञः श्यालो हीनजातिः ।

श्लो० ४१–५० ] अवलोकसमेतम् । ५७
विशेषान्तरमाह—
ज्येष्ठमध्याधमत्वेन सर्वेषां च त्रिरूपता ॥ ४५ ॥
तारतम्याद्यथोक्तानां गुणानां चोत्तमादिता ।
एवं प्रागुक्तानां नायकनायिकादूतदूतीमन्त्रिपुरोहितादीनामुत्तममध्यमाधम-
भावेन त्रिरूपता । उत्तमादिभावश्च न गुणसंख्योपचयापचयेन किं तर्हि गुणा-
तिशयतारतम्येन ।
एवं नाट्ये विधातव्यो नायकः संपरिच्छदः ॥ ४६ ॥
उक्तो नायकः, तद्व्यापारस्तूच्यते—
तद्व्यापारात्मिका वृत्तिश्चतुर्धा तत्र कैशिकी ।
गीतनृत्यविलासाद्यैर्मृदुः शृङ्गारचेष्टितैः ॥ ४७ ॥
प्रवृत्तिरूपो नेतृव्यापारस्वभावः=वृत्तिः । सा च कैशिकी-सात्त्वती-आरभटी-
भारती-भेदाच्चतुर्विधा । तासां गीतनृत्यविलासकामोपभोगाद्युपलक्ष्यमाणो मृदुः
शृङ्गारी कामफलावच्छिन्नो व्यापारः कैशिकी । सा तु—
नर्मतत्स्फिञ्जतत्स्फोटतद्गर्भैश्चतुरङ्गिका ।
तदित्यनेन सर्वत्र नर्म परामृश्यते ।
तत्र—
वैदग्ध्यक्रीडितं नर्म प्रियोपच्छन्दनात्मकम् ॥ ४८ ॥
हास्येनैव सशृङ्गारभयेन विहितं त्रिधा ।
आत्मोपक्षेपसंभोगमानैः शृङ्गार्यपि त्रिधा ॥ ४९ ॥
शुद्धमङ्गं भयं द्वेधा त्रेधा वाग्वेषचेष्टितैः ।
सर्वं सहास्यमित्येवं नर्माष्टादशधोदितम् ॥ ५० ॥
अग्राम्य इष्टजनार्जनरूपः परिहासः=नर्म । तच्च शुद्धहास्येन सशृङ्गार-
हास्येन सभयहास्येन च रचितं त्रिविधम् । शृङ्गारवदपि स्वानुरागनिवेदन-संभोगे-
च्छाप्रकाशन-सापराधप्रियप्रतिभेदनैस्त्रिविधमेव । भयनर्मापि शुद्धरसान्तराङ्गभावा-
द्विविधम् । एवं षड्विधस्य प्रत्येकं वाग्वेषचेष्टाव्यतिकरेणाष्टादशविधत्वम् ।
तत्र वचो हास्यनर्म यथा ( कुमार० ७।१९ )—
‘पत्युः शिरश्चन्द्रकलामनेन स्पृशेति सख्या परिहासपूर्वम् ।
सा रञ्जयित्वा चरणौ कृताशीर्माल्येन तां निर्वचनं जघान ॥’
वेषनर्म यथा नागानन्दे विदूषकशेखरकव्यतिकरे । क्रियानर्म यथा माल-
विकाग्निमित्रे ( पृ० ८१ ) उत्स्वप्नायमानस्य विदूषकस्योपरि निपुणिका सर्पभ्रमकारणं
दण्डकाष्ठं पातयति । एवं वक्ष्यमाणेष्वपि वाग्वेषचेष्टापरत्वमुदाहार्यम् ।
शृङ्गारवदात्मोपक्षेपनर्म यथा—
‘मध्याह्नं गमय त्यज श्रमजलं स्थित्वा पयः पीयतां
मा शून्येति विमुञ्च पान्थ विवशः शीतः प्रपामण्डपः ।
• १ ‘सपरिग्रहः’ इति पाठः. २ ‘स्फञ्ज’ इति पाठः.

!
It is completely clear now:
सिञ्चन्त्योऽपि न रञ्जयन्ति पथिकं प्रायः प्रपापालिकाः ॥'
Incredible! It is not "लञ्चितं तु" at all, it is "सिञ्चन्त्योऽपि"!

Now let's check line 5:
णेच्छं तस्स वि पाए धुअइ हसंती हसंतस्स ॥' ( गाथा० २।३० )
Wait, look at णेच्छं:
Is it णेच्छंतस्स?
In the image: णेच्छं then तस्स or णेच्छंतस्स?
There is an anusvara on छ: णेच्छं or णेच्छंतस्स?
Wait, look at footnote 1:
अनिच्छतोऽपि पादौ धुनोति हसन्ती हसततः ॥' इति च्छाया.
Wait, in footnote 1, does it say हसततः or हसतः?
Line 32: अनिच्छतोऽपि पादौ धुनोति हसन्ती हसतः ॥' इति च्छाया.
Yes, हसतः.
And Prakrit:
णेच्छंतस्स -> wait, does it have णेच्छंतस्स or णेच्छं तस्स?
In line 5: `णेच्छं तस्स वि पाए धुअइ हसंती

श्लो० ५१-५५ ] अवलोकसमेतम् । ५९
अथ नर्मगर्भः—
छन्ननेत्रप्रतीचारो नर्मगर्भोऽर्थहेतवे ।
अङ्गैः सहास्यनिर्ह्रासैरेभिरेषात्र कैशिकी ॥ ५२ ॥
यथाऽमरुशतके (श्लो० १९)—
'दृष्ट्रैकासनसंस्थिते प्रियतमे पश्चादुपैत्यादरा-
देकस्या नयने विमील्य विहितक्रीडानुबन्धच्छलः ।
ईषद्वक्रितकन्धरः सपुलकः प्रेमोल्लसन्मानसा-
मन्तर्हासलसत्कपोलफलकां धूर्तोऽपरां चुम्बति ॥'
यथा प्रियदर्शिकायां गर्भाङ्के वत्सराजवेषसुसंगतास्थाने साक्षाद्वत्सराज-
प्रवेशः ।
अथ सात्त्वती—
विशोका सात्त्वती सत्त्वशौर्यत्यागदयार्जवैः ।
संलापोत्थापकावस्यां सङ्घात्यः परिवर्तकः ॥ ५३ ॥
शोकहीनः सत्त्वशौर्यत्यागदयाहर्षादिभावोत्परो नायकव्यापारः=सात्त्वती ।
तदङ्गानि च संलापोत्थापकसङ्घात्यपरिवर्तकाख्यानि ।
तत्र—
संलापको गभीरोक्तिर्नानाभावरैसा मिथः ।
यथा वीरचरिते (पृ० ६८-६९)—'रामः—अयं स यः किल सपरिवार-
क्रार्तिकेयविजयावर्जितेन भगवता नीललोहितेन परिवत्सरसहस्रान्तेवासिने तुभ्यं
प्रसादीकृतः परशुः । परशुरामः—राम राम दाशरथे, स एवायमाचार्यपादानां
प्रियः परशुः,—
शस्त्रप्रयोगखुरलीकलहे गणानां सैन्यैर्वृतो विजित एव मया कुमारः ।
एतावतापि परिरम्य कृतप्रसादः प्रादादमुं प्रियगुणो भगवान्गुरुर्मे ॥'
(वीर० २।३४)
इत्यादिनानाप्रकारभावरसेन रामपरशुरामयोरन्योन्यगम्भीरवचसा संलाप इति ।
अथोत्थापकः—
उत्थापकस्तु यत्रादौ युद्धायोत्थापयेत् परम् ॥ ५४ ॥
यथा वीरचरिते (५।४९)—
'आनन्दाय च विस्मयाय च मया दृष्टोऽसि दुःखाय वा
वैतृष्ण्यं नु कुतोऽद्य संप्रति मम त्वद्दर्शने चक्षुषः ।
त्वत्सांगल्यसुखस्य नास्मि विषयः किं वा बहुव्याहृतै-
रस्मिन्विश्रुतजामदग्न्यविजये बाहौ धनुर्जृम्भताम् ॥'
अथ सङ्घात्यः—
मन्त्रार्थदैवशक्त्यादेः सङ्घात्यः सङ्गभेदनम् ।
१ 'रसात्मकः' इति पाठः.

'?
Wait, look at 'श्चो':
There is 'श्चो'.
Then after 'श्चो': is it 'ग्र' or 'त्त' or 'न्न'?
Wait, looking at the image:
ए - तै - श्चो - [?] - क - ब - न्ध - र - न्ध्र - रु - धि - रै - रा - ध्या - य - मा - नो - द - रा
Look at [?]: It has a top loop, a vertical line, and a foot?
Wait, could it be 'ग्र'?
In line 20, look at 'ग्र' in 'परिग्रहः': 'ग' with a diagonal stroke to the bottom-left.
In line 34, [?] has: a vertical stem, a rounded part on left, and a diagonal stroke?
Wait, look at 'न्न' vs 'ग्र':
Wait, is it 'ग्र'? Wait, look at 'श्चो' in line 34:
'ए', 'तै', 'श्चो': wait, after 'श्चो', there is:
'ग्र'??
Wait, why did I think 'न्न'? Because the top looked square-ish or round? No, looking closely at the image:
It is 'ग्र'! 'ग' with a slash '्र'. Wait, wait, look at the letter:
Actually, let's look at the Udattaraghava verse in

adi... हास्यादीनां भार-
त्यात्मकत्वात् । नीरसस्य च काव्यार्थस्य चाभावात् । तिस्र एवैता अर्थवृत्तयः ।
भारती तु शब्दवृत्तिरामुखसङ्गत्वात्तत्रैव वाच्या ।
वृत्तिनियममाह—
शृङ्गारे कैशिकी वीरे सात्त्वत्यारभटी पुनः ।
रसे रौद्रे च बीभत्से वृत्तिः सर्वत्र भारती ॥ ६२ ॥
देशभेदभिन्नवेषादिस्तु नायकादिव्यापारः प्रवृत्तिरित्याह—
देशभाषाक्रियावेषलक्षणाः स्युः प्रवृत्तयः ।
लोकादेवावगम्यैता यथौचित्यं प्रयोजयेत् ॥ ६३ ॥
तत्र पाठ्यं प्रति विशेषः—
पाठ्यं तु संस्कृतं नृणामनीचानां कृतात्मनाम् ।
लिङ्गिनीनां महादेव्या मन्त्रिजावेश्ययोः क्वचित् ॥ ६४ ॥
क्वचिदिति देवीप्रभृतीनां संबन्धः ।
स्त्रीणां तु प्राकृतं प्रायः शौरसेन्यधमेषु च ।
१ 'अधिगम्य

६२ दशरूपकं [ प्रकाशः २
प्रकृतेरागतं प्राकृतम् । प्रकृतिः संस्कृतं तद्भवं तत्समं देशीत्यनेकप्रकारम् ।
शौरसेनी मागधी च स्वशास्त्रनियते ।
पिशाचात्यन्तनीचादौ पैशाचं मागधं तथा ॥ ६५ ॥
यद्देशं नीचपात्रं यत्तद्देशं तस्य भाषितम् ।
कार्यतश्चोत्तमादीनां कार्यों भाषाव्यतिक्रमः ॥ ६६ ॥
स्पष्टार्थमेतत् ।
आमन्त्रणामन्त्रणौचित्येनामन्त्रणमाह—
भगवन्तो वरैर्वाच्या विप्रदेवर्षिलिङ्गिनः ।
विप्रामात्याग्रजाश्चाऽऽर्या नटीसूत्रभृतौ मिथः ॥ ६७ ॥
आर्याविति संबन्धः ।
रथी सूतेन चायुष्मान् पूज्यैः शिष्यात्मजानुजाः ।
वत्सेति तातः पूज्योऽपि सुगृहीताभिधस्तु तैः ॥ ६८ ॥
अपिशब्दात् पूज्येन शिष्यात्मजानुजास्तातेति वाच्याः । सोऽपि तैस्तातेति
सुगृहीतमाना चेति ।
भावोऽनुगेन सूत्री च मार्षेयेतेन सोऽपि च ।
सूत्रधारः पारिपार्श्वकेन भाव इति वक्तव्यः । स च सूत्रिणा मार्ष इति ।
देवः स्वामीति नृपतिर्भृत्यैर्भट्टेति चाधमैः ॥ ६९ ॥
आमन्त्रणीयाः पतिवज्ज्येष्ठमध्याधमैः स्त्रियः ।
विप्रदेवादिस्त्रियो भर्तृवद्देव देवरादिभिर्वाच्याः ।
तत्र स्त्रियं प्रति विशेषः ।
समा हलेति प्रेष्या च हञ्जे वेश्योऽज्जुका तथा ॥ ७० ॥
कुट्टिन्यम्बेत्यनुगतैः पूज्या वा जरती जनैः ।
विदूषकेण भवती राज्ञी चेतीति शब्द्यते ॥ ७१ ॥
पूज्या जरती अम्बेति । स्पष्टमन्यत् ।
चेष्टागुणोदाहृतिसत्त्वभावानशेषतो नेतृदशाविभिन्नान् ।
को वक्तुमीशो भरतो न यो वा यो वा न देवः शशिखण्डमौलिः॥७२॥
दिक्मात्रं दर्शितमित्यर्थः । चेष्टाः=लीलाद्याः, गुणाः=विनयाद्याः, उदाहृतयः=
संस्कृतप्राकृताद्या उक्तयः, सत्त्वं=निर्विकारात्मकं मनः, भावः=सत्त्वस्य प्रथमो
विकारः, तेन हावादयो ह्युपलक्षिताः ॥
इति श्रीविष्णुसूनोधनिकस्य कृतौ दशरूपावलोके
नेतृप्रकाशो नाम द्वितीयः प्रकाशः समाप्तः ।

१ सौरसेनी' इति पाठः. २ 'अर्जका' इति पाठः. ३ 'कुट्टिन्यनुगतैः पूजा अम्बेति
युवतीजनैः' इति पाठः. ४ 'राज्ञा' इति पाठः.

श्लो० १-४ ] अवलोकसमेतम् । ६३
तृतीयः प्रकाशः ।
बहुवक्तव्यतया रसविचारातिलङ्घनेन वस्तुनेतृरसानां विभज्य नाटकादिषू-
पयोगः प्रतिपाद्यते—
प्रकृतित्वादथान्येषां भूयोरसपरिग्रहात् ।
सम्पूर्णलक्षणत्वाच्च पूर्वं नाटकमुच्यते ॥ १ ॥
उद्दिष्टधर्मकं हि नाटकमनुद्दिष्टधर्माणां प्रकरणादीनां प्रकृतिः । शेषं प्रतीतम् ।
तत्र—
पूर्वरङ्गं विधायादौ सूत्रधारे विनिर्गते ।
प्रविश्य तद्वदपरः काव्यमास्थापयेन्नटः ॥ २ ॥
पूर्वं रज्यतेऽस्मिन्निति पूर्वरङ्गो नाट्यशाला । तत्स्थप्रथमप्रयोगव्युत्थापनादौ
पूर्वरङ्गता । तं विधाय विनिर्गते प्रथमं सूत्रधारे तद्वदेव वैष्णवस्थानकादिना
प्रविश्यान्यो नटः काव्यार्थं स्थापयेत् । स च काव्यार्थस्थापनात् सूचनात् स्थापकः ।
दिव्यमर्त्ये स तद्रूपो मिश्रमन्यतरस्तयोः ।
सूचयेद्वस्तु बीजं वा मुखं पात्रमथापि वा ॥ ३ ॥
स स्थापको दिव्यं वस्तु दिव्यो भूत्वा मर्त्यं च मर्त्यरूपो भूत्वा मिश्रं च
दिव्यमर्त्ययोरन्यतरो भूत्वा सूचयेत् । वस्तु=बीजं मुखं पात्रं वा । वस्तु यथोदा-
त्तराघवे—
'रामो मूर्ध्नि निधाय काननमगान्मौलामिवाज्ञां गुरो-
स्तद्भक्त्या भरतेन राज्यमखिलं मात्रा सहैवोज्झितम् ।
तौ सुग्रीवविभीषणावनुगतौ नीतौ परां संपदं
प्रोदृप्ता दशकन्धरप्रभृतयो ध्वस्ताः समस्ता द्विषः ॥'
बीजं यथा रत्नावल्याम् ( १।६ )—
'द्वीपादन्यस्मादपि मध्यादपि जलनिधेर्दिशोऽप्यन्तात् ।
आनीय झटिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखीभूतः ॥'
मुखं यथा—
'आसादितप्रकटनिर्मलचन्द्रहासः प्राप्तः शरत्समय एष विशुद्धकान्तः ।
उत्खाय गाढतमसं घनकालमुग्रं रामो दशास्यमिव संभृतबन्धुजीवः ॥'
पात्रं यथा शाकुन्तले ( १।५ )—
'तवास्मि गीतरागेण हारिणा प्रसभं हृतः ।
एष राजेव दुष्यन्तः सारङ्गेणातिरंहसा ॥'
रङ्गं प्रसाद्य मधुरैः श्लोकैः काव्यार्थसूचकैः ।
ऋतुं कंचिदुपादाय भारतीं वृत्तिमाश्रयेत् ॥ ४ ॥
रङ्गस्य प्रशस्तिं काव्यार्थानुगतार्थैः श्लोकैः कृत्वा,—
'औत्सुक्येन कृतत्वरा सहभुवा व्यावर्तमाना हिया
तैस्तैर्बन्धुवधूजनस्य वचनैर्नीताभिमुख्यं पुनः ।

६४ दशरूपकं [ प्रकाशः ३
दृष्ट्वाग्रे वरमात्तसाध्वसरसा गौरी नवे संगमे
संरोहत्पुलका हरेण हसताश्लिष्टा शिवा पातु वः ॥’ (रत्ना० १।२)
इत्यादिभिरेव भारतीं वृत्तिमाश्रयेत् ।
सा तु,—
भारती संस्कृतप्रायो वाग्व्यापारो नटाश्रयः ।
भेदैः प्ररोचनायुक्तैर्वीथीप्रहसनामुखैः ॥ ५ ॥
पुरुषविशेषप्रयोज्यः संस्कृतबहुलो वाक्प्रधानो नटाश्रयो व्यापारः=भारती ।
प्ररोचनावीथीप्रहसंनामुखानि चास्यामङ्गानि ।
यथोद्देशं लक्षणमाह—
उन्मुखीकरणं तत्र प्रशंसातः प्ररोचना ।
प्रस्तुतार्थप्रशंसनेन श्रोतॄणां प्रवृत्त्युन्मुखीकरणं=प्ररोचना । यथा रत्नाव-
ल्याम् (१।५)—
‘श्रीहर्षो निपुणः कविः परिषदप्येषा गुणग्राहिणी
लोके हारि च वत्सराजचरितं नाट्ये च दक्षा वयम् ।
वस्त्वेकैकमपीह वाञ्छितफलप्राप्तेः पदं किं पुन-
र्मद्भाग्योपचयादयं समुदितः सर्वो गुणानां गणः ॥’
वीथी प्रहसनं चापि स्वप्रसङ्गेऽभिधास्यते ॥ ६ ॥
वीथ्यङ्गान्यामुखाङ्गत्वादुच्यन्तेऽत्रैव तत्पुनः ।
सूत्रधारो नटीं ब्रूते मारुषं वाथ विदूषकम् ॥ ७ ॥
स्वकार्ये प्रस्तुताक्षेपि चित्रोक्त्या यत्तदामुखम् ।
प्रस्तावना वा तत्र स्युः कथोद्घातः प्रवृत्तकम् ॥ ८ ॥
प्रयोगातिशयश्चाथ वीथ्यङ्गानि त्रयोदश ।
तत्र कथोद्घातः—
१स्वेतिवृत्तसमं वाक्यमर्थं वा यत्र सूत्रिणः ॥ ९ ॥
गृहीत्वा प्रविशेत्पात्रं कथोद्घातो द्विधैव सः ।
वाक्यं यथा रत्नावल्याम् (१।६)—‘यौगन्धरायणः—द्वीपादन्यस्मादपि-’
इति ।
वाक्यार्थे यथा वेणीसंहारे (१।७)—‘भीमः—
निर्वाणवैरदहनाः प्रशमादरीणां नन्दन्तु पाण्डुतनयाः सह केशवेन ।
रक्तप्रसाधितभुवः क्षतविग्रहाश्च स्वस्था भवन्तु कुरुराजसुताः सभृत्याः ॥’
ततोऽर्थेनाह (वे० सं० १।८)—‘भीमः—
लाक्षागृहानलविषान्नसभाप्रवेशैः प्राणेषु वित्तनिचयेषु च नः प्रहृत्य ।
आकृष्टपाण्डववधूपरिधानकेशाः स्वस्था भवन्तु मयि जीवति धार्तराष्ट्राः ॥’
१ ‘वाक्यं वाक्यार्थमथवा प्रस्तुतं यत्र सूत्रिणः’ इति पाठः.

श्लो० ५-१४ ] अवलोकसमेतम् । ६५
अथ प्रवृत्तकम्—
कालसाम्यसमाश्रित्यप्रवेशः स्यात् प्रवृत्तकम् ॥ १० ॥
प्रवृत्तकालसमानगुणवर्णनया सूचितपात्रप्रवेशः=प्रवृत्तकम् । यथा—
‘आसादितप्रकटनर्मिलचन्द्रहासः प्राप्तः शरत्समय एष विशुद्धकान्तः ।
उत्खाय गाढतमसं घनकालमुग्रं रामो दशास्यमिव संभृतबन्धुजीवः ॥
( ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो रामः । )’
अथ प्रयोगातिशयः—
एषोऽयमित्युपक्षेपात् सूत्रधारप्रयोगतः ।
पात्रप्रवेशो यत्रैष प्रयोगातिशयो मतः ॥ ११ ॥
यथा—‘एष राजेव दुष्यन्तः’ इति ।
अथ वीथ्यङ्गानि—
उद्घात्यकावलगिते प्रपञ्चत्रिगते छलम् ।
वाक्केल्यधिवले गण्डमवस्यन्दितनालिके ॥ १२ ॥
असत्प्रलापव्याहारमृदवानि त्रयोदश ।
तत्र—
गूढार्थपदपर्यायमाला प्रश्नोत्तरस्य वा ॥ १३ ॥
यत्रान्योऽन्यं समालापो द्वेधोद्घात्यं तदुच्यते ।
गूढार्थं पदं तत्पर्यायश्लेषेयं

६६ दशरूपकम् [ प्रकाशः ३
अथावलगितम्—
यत्रैकत्र समावेशात् कार्यमन्यत्प्रसाध्यते ॥ १४ ॥
प्रस्तुतेऽन्यत्र वान्यत्स्यात्तच्चावलगितं द्विधा ।
तत्रायं यथोत्तरचरिते समुत्पन्नवनविहारगर्भदोहदायाः सीताया दोहदकार्येऽनु-
प्रविश्य जनापवादादरण्ये त्यागः । द्वितीयं यथा छलतरामे—‘रामः—लक्ष्मण,
तातवियुक्तामयोध्यां विमानस्थो नाहं प्रवेष्टुं शक्नोमि । तदवतीर्य गच्छामि ।
कोऽपि सिंहासनस्याधः स्थितः पादुकयोः पुरः ।
जटावानक्षमाली च चामरी च विराजते ॥’
इति भरतदर्शनकार्यसिद्धिः ।
अथ प्रपञ्चः—
असद्भूतं मिथः स्तोत्रं प्रपञ्चो हास्यकृन्मतः ॥ १५ ॥
असद्भूतेनार्थेन पारदार्यादिनैपुण्यादिना याऽन्योन्यस्तुतिः स प्रपञ्चः । यथा
कर्पूरमञ्जर्याम्—‘भैरवानन्दः—
२रंडा चंडा दिक्खिदा धम्मदारा मज्जं मंसं पिज्जए खज्जए अ ।
भिक्खा भोजं चम्मखंडं च सेज्जा कोलो धम्मो कस्स णो होइ रम्मो ॥’
अथ त्रिगतम्—
श्रुतिसाम्यादनेकार्थयोजनं त्रिगतं त्विह ।
नटादित्रितयालापः पूर्वरङ्गे तदिष्यते ॥ १६ ॥
यथा विक्रमोर्वश्याम् ( १।३ )—
‘मत्तानां कुसुमरसेन षट्पदानां शब्दोऽयं परभृतनाद एष धीरः ।
कैलासे सुरगणसेविते समन्तात्किन्नर्यः कलमधुराक्षरं प्रगीताः ॥’
अथ छलनम्—
प्रियाभैरप्रियैर्वाक्यैर्विलोभ्य ३छलनाच्छलम् ।
यथा वेणीसंहारे ( ५।२६ )—‘भीमार्जुनौ—
कर्ता द्यूतच्छलानां जतुमयशरणोद्दीपनः सोऽभिमानी
राजा दुःशासनादेर्गुरुरनुजशतस्याङ्गराजस्य मित्रम् ।
कृष्णाकेशोत्तरीयव्यपनयनपटुः पाण्डवा यस्य दासाः
क्वास्ते दुर्योधनोऽसौ कथयत पुरुषा द्रष्टुमभ्यागतौ स्वः ॥’
१ 'असद्भूतमिथःस्तोत्रं' इति पाठः.
२ 'रण्डा चण्डा दीक्षिता धर्मदारा मद्यं मांसं पीयते खाद्यते च ।
भिक्षा भोज्यं चर्मखण्डं च शय्या कौलो धर्मः कस्य न भवति रम्यः ॥'
इति च्छाया. ३ 'छलना' इति पाठः.

श्लो० १४–१८ ] अवलोकसमेतम् । ६७
अथ वाकेली—
विनिवृत्त्यास्य वाकेली द्वित्रिः प्रत्युक्तितोऽपि वा ॥ १७ ॥
अस्येतिवाक्यस्य प्रक्रान्तस्य साकाङ्क्षस्य विनिवर्तनं=वाकेली । द्वित्रिर्वा उक्ति-
प्रत्युक्तयः । तत्राद्या यथोत्तरचरिते ( ३।२६ )—'वासन्ती—
त्वं जीवितं त्वमसि मे हृदयं द्वितीयं त्वं कौमुदी नयनयोरमृतं त्वमङ्गे ।
इत्यादिभिः प्रियशतैरनुरुध्य मुग्धां तामेव शान्तमथवा किमतः परेण ॥'
उक्तिप्रत्युक्तितो यथा रत्नावल्याम् (पृ० ३०)—'विदूषकः—^१भोदि मअणिए,
मं पि एदं चच्चरिं सिक्खावेहि ।' '^२मदनिका—हेदास, ण क्खु एसा
चच्चरी । दुवदिखंडअं क्खु एदं । विदूषकः—^३भोदि, किं एदिणा
खंडेण मोदआ करीअंति । मदनिका—^४णहि । पढीअदि क्खु एदं ।' इत्यादि ।
अथाधिवलम्—
अन्योन्यवाक्याधिक्योक्तिः स्पर्धयाऽधिवलं भवेत् ।
यथा वेणीसंहारे ( ५।२७ )—'अर्जुनः—
सकलरिपुजयाशा यत्र बद्धा सुतैस्ते तृणमिव परिभूतो यस्य गर्वेण लोकः ।
रणशिरसि निहन्ता तस्य राधासुतस्य प्रणमति पितरौ वां मध्यमः पाण्डुपुत्रः ॥'
इत्युपक्रमे 'राजा—अरे, नाहं भवानिव विकत्थनाप्रगल्भः । किंतु,—
द्रक्ष्यन्ति न चिरात्सुप्तं बान्धवास्त्वां रणाङ्गणे ।
मद्गदाभिन्नवक्षोऽस्थिवेणिकाभङ्गभीषणम् ॥' ( वे० सं० ५।३४ )
इत्यन्तेन भीमदुर्योधनयोरन्योन्यवाक्यस्याधिक्योक्तिरधिवलम् ।
अथ गण्डः—
गण्डः प्रस्तुतसंबन्धिभिन्नार्थं सहसोदितम् ॥ १८ ॥
यथोत्तरचरिते ( १।३८ )—'रामः—
इयं गेहे लक्ष्मीरियममृतवर्तिर्नयनयो-
रसावस्याः स्पर्शो वपुषि बहलश्चन्दनरसः ।
अयं बाहुः कण्ठे शिशिरमसृणो मौक्तिकसरः
किमस्या न प्रेयो यदि परमसह्यस्तु विरहः ॥
( प्रविश्य ) प्रतीहारी—देव^५, उअत्थिदो । रामः—अयि, कः ? प्रतीहारी—
देव^६स्स आसण्णपरिचारओ दुम्मुहो ।' इति ।
१ 'भवति मदनिके, मामप्येतां चर्चरीं शिक्षय ।' इति च्छाया. २ 'हताश,
न खल्वेषा चर्चरी । द्विपदीखण्डकं खल्वेतत् ।' इति च्छाया. ३ 'भवति,
किमेतेन खण्डेन मोदकाः क्रियन्ते ।' इति च्छाया. ४ 'नहि । पठ्यते खल्वेतत् ।'
इति च्छाया. ५ 'देव, उपस्थितः ।' इति च्छाया. ६ 'देवस्यासन्नपरिचारको
दुर्मुखः ।' इति च्छाया.

६८ दशरूपकं [ प्रकाशः ३
अथावस्यन्दितम्—
रसोक्तस्यान्यथा व्याख्या यत्रावस्यन्दितं हि तत्।
यथा छलतरामे—‘सीता—जाद, कलं क्खु तुम्हेहिं अजुज्झाए गंतव्वं।
तहिं सो राजा विणएण णमिव्वो। लवः—अम्ब, किमावाभ्यां राजोपजी-
विभ्यां भवितव्यम् ? सीता—जाद, सो क्खु तुम्हाणं पिदा। लवः—किमा-
वयो रघुपतिः पिता ? सीता—(साशङ्कम्।) जाद, ण क्खु परं तुम्हाणं।
सअलाए जेव्व पुहवीए।' इति।
अथ नालिका—
सोपहासा निगूढार्था नालिकैव प्रहेलिका ॥ १९ ॥
यथा मुद्राराक्षसे—(पृ० ७२) 'चरः—४हंहो बम्हण, मा कुप्प। किं पि
तुह उअज्झाओ जाणादि। किं पि अम्हारिसा जणा जाणंति। शिष्यः—
किमस्मदुपाध्यायस्य सर्वज्ञत्वमपहर्तुमिच्छसि ? चरः—५यदि दे उवज्झाओ सव्वं
जाणादि ता जाणादु दाव कस्स चंदो अणभिप्पेदो त्ति। शिष्यः—किमनेन
ज्ञातेन भवति ?' इत्युपक्रमे 'चाणक्यः—चन्द्रगुप्तादपरक्तान् पुरुषाञ्जानामि।'
इत्युक्तं भवति।
अथासत्प्रलापः—
असंबद्धकथाप्रायोऽसत्प्रलापो ६यथोत्तरः।
ननु चासंबद्धार्थत्वेऽसंगतिर्नाम वाक्यदोष उक्तः। तन्न। उत्स्वप्रायितम-
दोन्मादशैशवादीनामसंबद्धप्रलापितैव विभावः। यथा—
'अर्चिष्मन्ति विदार्य वक्त्रकुहराण्यासूक्ततो वासुके-
रङ्गुल्या विपकर्बुरान् गणयतः संस्पृश्य दन्ताङ्कुरान्।
एकं त्रीणि नवाष्ट सप्त षडिति प्रध्वस्तसंख्याक्रमा
वाचः कौञ्चरिपोः शिशुत्वविकलाः श्रेयांसि पुष्णन्तु वः ॥'
यथा च—
'हंस प्रयच्छ मे कान्तां गतिस्तस्यास्त्वया हृता।
विभावितैकदेशेन देयं यदभियुज्यते ॥'
यथा वा—
'भुक्ता हि मया गिरयः स्नातोऽहं वह्निना पिबामि वियत्।
हरिहरहिरण्यगर्भा मत्पुत्रास्तेन नृत्यामि ॥'
१ 'जात, कल्यं खलु युवाभ्यामयोध्यायां गन्तव्यम्। तर्हि स राजा विनयेन
नमितव्यः।' इति च्छाया। २ 'जात, स खलु युवयोः पिता।' इति च्छाया।
३ 'जात, न खलु परं युवयोः। सकलाया एव पृथिव्याः।' इति च्छाया। ४ 'हंहो
ब्राह्मण, मा कुप्य। किमपि तवोपाध्यायो जानाति। किमप्यस्मादृशा जना जान-
न्ति।' इति च्छाया। ५ 'यदि त उपाध्यायः सर्वं जानाति तज्जानातु तावत्कस्य
चन्द्रोऽभिप्रेत इति।' इति च्छाया। ६ 'यथोत्तरम्' इति पाठः।

श्लो० १९–२३] अवलोकसमेतम्। ६९
अथ व्याहारः—
अन्यार्थमेव व्याहारो हास्यलोभकरं वचः॥ २०॥
यथा मालविकाग्निमित्रे (पृ० २८-३०) लास्यप्रयोगावसाने—‘(मालविका
निर्गन्तुमिच्छति।) विदूषकः—माँ दाव। उवएससुद्धा गमिस्ससि।१’ इत्युपक्रमे
‘गणदासः—(विदूषकं प्रति।) आर्य, उच्यतां यस्त्वया क्रमभेदो लक्षितः।
विदूषकः—पढमं पच्चूसे बम्हणस्स पूआ भोदि। सा तए लंघिदा। (मालविका
स्मयते।)’ इत्यादिना नायकस्य विश्रब्धनायिकादर्शनप्रयुक्तेन हास्यलोभकारिणा
वचनेन व्याहारः।
अथ मृदवम्—
दोषा गुणा गुणा दोषा यत्र स्युर्मृदवं हि तत्।
यथा शाकुन्तले (२।५)—
‘मेदश्छेदकृशोदरं लघु भवत्युत्थानयोग्यं वपुः
सत्त्वानामपुलक्ष्यते विकृतिमच्चित्तं भयक्रोधयोः।
उत्कर्षः स च धन्विनां यदिषवः सिध्यन्ति लक्ष्येचले
मिथ्यैव व्यसनं वदन्ति मृगयामीदृग्विनोदः कुतः॥२’
इति मृगयादोषस्य गुणीकारः।
यथा च—
‘सततमनिर्वृतमानसमायासहस्रसंकुलक्लिष्टम्।
गतनिद्रमविश्वासं जीवति राजा जिगीषुरयम्॥’
इति राज्यगुणस्य दोषीभावः।
उभयं वा—
‘सन्तः सच्चरितोदयव्यसनिनः प्रादुर्भवद्यन्त्रणाः
सर्वत्रैव जनापवादचकिता जीवन्ति दुःखं सदा।
अव्युत्पन्नमतिः कृतेन न सता नैवासता व्याकुलो
युक्तायुक्तविवेकशून्यहृदयो धन्यो जनः प्राकृतः॥’
इति प्रस्तावनाङ्गानि।
एषामन्यतमेनार्थं पात्रं चाक्षिप्य सूत्रभृत्॥ २१॥
प्रस्तावनान्ते निर्गच्छेत्ततो वस्तु प्रपञ्चयेत्।
तत्र—
३अभिगम्यगुणैर्युक्तो धीरोदात्तः प्रतापवान्॥ २२॥
कीर्तिकामो महोत्साहस्त्रय्यास्त्राता महीपतिः।
१ ‘मा तावत्। उपदेशशुद्धा गमिष्यसि।’ इति च्छाया। २ ‘प्रथमं प्रत्यूषे ब्राह्मणस्य
पूजा भवति। सा तया लङ्घिता।’ इति च्छाया। ३ ‘अभिगामि’, ‘अधिगम्य’ इति पाठौ।

७० दशरूपकं [ प्रकाशः ३
प्रख्यातवंशो राजर्षिर्दिव्यो वा यत्र नायकः ॥ २३ ॥
तत्प्रख्यातं विधातव्यं वृत्तमत्राधिकारिकम् ।
यत्रेतिवृत्ते सत्यवागसंवादकारिनीतिशास्त्रप्रसिद्धाभिगामिकादिगुणयुक्तो रामा-
यणमहाभारतादिप्रसिद्धो धीरोदात्तो राजर्षिर्दिव्यो वा नायकस्तत्प्रख्यातमेवात्र
नाटक आधिकारिकं वस्तु विधेयमिति ।
यत्तत्रानुचितं किंचिन्नायकस्य रसस्य वा ॥ २४ ॥
विरुद्धं तत्परित्याज्यमन्यथा वा प्रकल्पयेत् ।
यथा छद्मना वालिवधो मायूराजेनोदात्तराघवे परित्यक्तः ।
वीरचरिते तु रावणसौहृदेन वाली रामवधार्थमागतो रामेण हत इत्य-
न्यथा कृतः ।
अद्यन्तमेवं निश्चित्य पञ्चधा तद्विभज्य च ॥ २५ ॥
खण्डशः संधिसंज्ञांश्च विभागानपि खण्डयेत् ।
अनौचित्यरसविरोधपरिहारपरिशुद्धीकृतसूचनीयदर्शनीयवस्तुविभागफलानुसा-
रेणोपक्लृप्तबीजबिन्दुपताकाप्रकरीकार्यलक्षणार्थप्रकृतिकं पञ्चावस्थानुगुण्येन पञ्चधा
विभजेत् । पुनरपि चैकैकस्य भागस्य द्वादश त्रयोदश चतुर्दशेत्येवमङ्गसंज्ञानां
संधीनां विभागान् कुर्यात् ।
चतुःषष्टिस्तु तानि स्युरङ्गानीत्यपरं तथा ॥ २६ ॥
पताकावृत्तमप्यूनमेकाद्यैरनुसंधिभिः ।
अङ्गान्यत्र यथालाभमसंधिं प्रकरीं न्यसेत् ॥ २७ ॥
अपरमपि प्रासङ्गिकमितिवृत्तमेकाद्यैरनुसंधिभिर्न्यूनमिति प्रधानेतिवृत्तादेक-
द्वित्रिचतुर्भिरनुसंधिभिर्न्यूनं पताकेतिवृत्तं न्यसनीयम् । अङ्गानि च प्रधानावि-
रोधे यथालाभं न्यसनीयानि । प्रकरीतिवृत्तं त्वपरिपूर्णसंधि विधेयम् ।
तत्रैवं विभक्ते—
आदौ विष्कम्भकं कुर्यादङ्कं वा कार्ययुक्तितः ।
इयमत्र कार्ययुक्तिः ।
अपेक्षितं परित्यज्य नीरसं वस्तुविस्तरम् ॥ २८ ॥
यदा संदर्शयेच्छेषं कुर्याद्विष्कम्भकं तदा ।
यदा तु सरसं वस्तु मूलादेव प्रवर्तते ॥ २९ ॥
आदावेव तदाङ्कः स्यादामुखाक्षेपसंश्रयः ।
स च—
प्रत्यक्षनेतृचरितो बिन्दुव्याप्तिपुरस्कृतः ॥ ३० ॥
अङ्को नानाप्रकारार्थसंविधानरसाश्रयः ।
रङ्गप्रवेशे साक्षान्निर्दिश्यमाननायकव्यापारो बिन्दुपक्षेपार्थपरिमितोऽनेकप्रयोज-
नसंविधानरसाधिकरण उत्सङ्ग इवाङ्कः ।

कुर्यात् । तेषांLine 25:पात्राणामवश्यमङ्कस्यान्ते निर्गमः कार्यः ।Line 26:पताकास्थानकान्यत्र बिन्दुरन्ते च बीजवत् ॥ ३७ ॥Line 27:एवमङ्काः प्रकर्तव्याः प्रवेशादिपुरस्कृताः ।Line 28:पञ्चाङ्कमेतदवरं दशाङ्कं नाटकं परम् ॥ ३८ ॥Line 29:इत्युक्तं नाटकलक्षणम् ।Line 30:अथ प्रकरणे वृत्तमुत्पाद्यं लोकसंश्रयम् ।Line 31:अमात्यविप्रवणिजामेकं कुर्याच्च नायकम् ॥ ३९ ॥Line 32:धीरप्रशान्तं सौपायं धर्मकामार्थतत्परम् ।Line 33:शेषं नाटकवत्संधिप्रवेशकरसादिकम् ॥ ४० ॥Line 34:कविबुद्धिविरचितमितिवृत्तम् । लोकसंश्रयमनुदात्तममात्याद्यन्यतमधीरप्रशान्त-Line 35 (Footnotes):१ 'अङ्कस्य' इति पाठः. २ 'तैः कार्यम्' इति पाठः. ३ 'सोपायं' इति पाठ

७२ दशरूपकं [ प्रकाशः ३
नायकं विपदन्तरितार्थसिद्धिं कुर्यात् । प्रकरणे मन्त्री अमात्य एव । सार्थ-
वाहो वणिग्वि‍शेष एवेति । स्पष्टमन्यत् ।
नायिका तु द्विधा नेतुः कुलस्त्री गणिका तथा ।
क्वचिदेकैव कुलजा वेश्या क्वापि द्वयं क्वचित् ॥ ४१ ॥
कुलजाभ्यन्तरा बाह्या वेश्या नातिक्रमोऽनयोः ।
आभिः प्रकरणं त्रेधा संकीर्णं धूर्तसंकुलम् ॥ ४२ ॥
वेशः=भृतिः, सोऽस्या जीवनमिति वेश्या । तद्विशेषो गणिका । यदुक्तं—
‘आभिरभ्यर्थिता वेश्या रूपशीलगुणान्विता ।
लभते गणिकाशब्दं स्थानं च जनसंसदि ॥’
एवं च कुलजा वेश्या उभयमिति त्रेधा प्रकरणे नायिका । यथा वेश्यैव
तरङ्गदत्ते कुलजैव पुष्पदूषि‍तके । ते द्वे अपि मृच्छकटिकायामिति । कितवद्यूत-
कारादिधूर्तसंकुलं तु मृच्छकटिकादिवत् संकीर्णप्रकरणमिति ।
अथ नाटिका—
लक्ष्यते नाटिकाप्यत्र संकीर्णान्यनिवृत्तये ।
अत्र केचित्—
‘अनयोश्च बन्धयोगादेको भेदः प्रयोक्तृभिर्ज्ञेयः ।
प्रख्यातस्त्वितरो वा नाटीसंज्ञाश्रिते काव्ये ॥’
इत्यमुं भरतीयं श्लोकमेको भेदः प्रख्यातो नाटिकाख्य इतरस्त्वप्रख्यातः
प्रकरणिकासंज्ञो नाटीसंज्ञया द्वे काव्ये आश्रिते इति व्याचक्षाणाः प्रकरणिकामपि
मन्यन्ते । तदसत् । उद्देशलक्षणयोरनभिधानात् समानलक्षणत्वे वा भेदाभावात् ।
वस्तु रसनायकानां प्रकरणभेदात् प्रकरणिकायाः । अतोऽनुद्दिष्टाया नाटिकाया
यन्मुनिना लक्षणं कृतं तत्रायमभिप्रायः । शुद्धलक्षणसंकरादेव तल्लक्षणे सिद्धे
लक्षणकरणं संकीर्णानां नाटिकैव कर्तव्येति नियमार्थं विज्ञायते ।
तमेव संकरं दर्शयति—
तत्र वस्तु प्रकरणान्नाटकान्नायको नृपः ॥ ४३ ॥
प्रख्यातो धीरललितः शृङ्गारोऽङ्गी सलक्षणः ।
उत्पाद्येतिवृत्तत्वं प्रकरणधर्मः प्रख्यातनृपनायकादित्वं तु नाटकधर्म इति ।
एवं च नाटकप्रकरणनाटिकातिरेकेण वस्त्वादेः प्रकरणिकायामभावादङ्गपात्रभे-
दाद्यदि भेदः ।
तत्र—
स्त्रीप्रायचतुरङ्गादिभेदकं यदि चेष्यते ॥ ४४ ॥
एकद्वित्र्यङ्कपात्रादिभेदेनानन्तरूपता ।
तत्र नाटिकेति स्त्रीसमाख्यौचित्यप्राप्तं स्त्रीप्रधानत्वम् । कैशिकीवृत्त्याश्रय-
णाच्च तदङ्गसंख्याल्पावमर्शत्वेन चतुरङ्गत्वमप्यौचित्यप्राप्तमेव ।

श्लो० ४१-५३ ] अवलोकसमेतम् । ७३
विशेषस्तु—
देवी तत्र भवेज्ज्येष्ठा प्रगल्भा नृपवंशजा ॥ ४५ ॥
गम्भीरा मानिनी कृच्छ्रात्तद्वशान्नेतृसंगमः ।
प्राप्या तु—
नायिका तादृशी मुग्धा दिव्या चातिमनोहरा ॥ ४६ ॥
तादृशीति नृपवंशजत्वादिधर्मातिदेशः ।
अन्तःपुरादिसंबन्धादासन्ना श्रुतिदर्शनैः ।
अनुरागो नवावस्थो नेतुस्तस्यां यथोत्तरम् ॥ ४७ ॥
नेता तत्र प्रवर्तेत देवीत्रासेन शङ्कितः ।
तस्यां मुग्धनायिकायामन्तःपुरसंबन्धसंगीतकसंबन्धादिना प्रत्यासन्नायां
नायकस्य देवीप्रतिबन्धान्तरित उत्तरोत्तरो नवावस्थानुरागो निबन्धनीयः ।
कैशिक्यङ्गैश्चतुर्भिश्च युक्ताङ्गैरिव नाटिका ॥ ४८ ॥
प्रत्यङ्गोपनिबद्धाभिहितलक्षणकैशिक्यङ्गचतुष्टयवती नाटिकेति ।
अथ भाणः—
भाणस्तु धूर्तचरितं स्वानुभूतं परेण वा ।
यत्रोपवर्णयेदेको निपुणः पण्डितो विटः ॥ ४९ ॥
संबोधनोक्तिप्रत्युक्तौ कुर्यादाकाशभाषितैः ।
सूचयेद्वीरशृङ्गारौ शौर्यसौभाग्यसंस्तवैः ॥ ५० ॥
भूयसा भारती वृत्तिरेकाङ्कं वस्तु कल्पितम् ।
मुखनिर्वहणे साङ्गे लास्याङ्गानि दशापि च ॥ ५१ ॥
धूर्ताश्चौरद्यूतकारादयस्तेषां चरितं यत्रैक एव विटः स्वकृतं परकृतं वोपवर्ण-
यति स भारतीवृत्तिप्रधानत्वाद्भाणः । एकस्य चोक्तिप्रत्युक्तय आकाशभाषितै-
राशङ्किनोत्तरत्वेन भवन्ति । अस्पष्टत्वाच्च वीरशृङ्गारौ सौभाग्यशौर्योपवर्णनया
सूचनीयौ ।
लास्याङ्गानि—
गेयं पदं स्थितं पाठ्यमासीनं पुष्पगण्डिका ।
प्रच्छेदकस्त्रिगूढं च सैन्धवाख्यं द्विगूढकम् ॥ ५२ ॥
उत्तमोत्तमकं चैवं३ उक्तप्रत्युक्तमेव च ।
लास्ये दशविधं ह्येतदङ्गनिर्देश४कल्पनम् ॥ ५३ ॥
शेषं स्पष्टमिति ।
१ ‘संगमे’ इति पाठः. २ ‘प्राप्यान्या’ इति पाठः. ३ ‘चान्यदुक्तं’ इति पाठः.
४ ‘लक्षणम्’ इति पाठः.
द० ७

७४ दशरूपकं [ प्रकाशः ३
अथ प्रहसनम्—
तद्वत्प्रहसनं त्रेधा शुद्धवैकृतसंकरैः ।
तद्वदिति भाणवद्वस्तुसंधिसंध्यङ्गलास्यादीनामतिदेशः ।
तत्र शुद्धं तावत्—
पाखण्डिविप्रप्रभृतिचेटचेटीविटाकुलम् ॥ ५४ ॥
चेष्टितं वेष¹भाषाभिः शुद्धं हास्यवचोन्वितम् ।
पाखण्डिनः=शाक्यनिर्ग्रन्थप्रभृतयः । विप्राश्चात्यन्तमृजवः, जातिमात्रोप-
जीविनो वा । प्रहसनाङ्गिहास्यविभावास्तेषां च यथास्वस्वव्यापारोपनिबन्धनं
चेटचेटीव्यवहारयुक्तं शुद्धं प्रहसनम् ।
विकृतं तु—
कामुकादिवचोवेषैः षण्ढकञ्चुकितापसैः ॥ ५५ ॥
विकृतं संकराद्वीथ्या संकीर्णं धूर्तसंकुलम् ।
कामुकादयः=भुजङ्गचारभटाद्याः । तद्वेषभाषादियोगिनो यत्र षण्ढकञ्चुकिता-
पसवृद्धादयस्तद्विकृतम् । स्वस्वरूपप्रच्युतविभावत्वात् । वीथ्यङ्गैस्तु संकीर्णत्वा-
त्संकीर्णम् ।
रसस्तु भूयसा कार्यः षड्विधो हास्य एव तु ॥ ५६ ॥
इति स्पष्टम् ।
अथ डिमः—
डिमे वस्तु प्रसिद्धं स्याद्वृत्तयः कैशिकीं विना ।
नेतारो देवगन्धर्वयक्षरक्षोमहोरगाः ॥ ५७ ॥
भूतप्रेतपिशाचाद्याः षोडशात्यन्तमुद्धताः ।
रसैर्हास्यशृङ्गारैः षड्भिर्दीप्तैः समन्वितः ॥ ५८ ॥
मायेन्द्रजालसंग्रामक्रोधोद्भ्रान्तादिचेष्टितैः ।
चन्द्रसूर्योपरागैश्च न्याय्ये रौद्ररसेऽङ्गिनि ॥ ५९ ॥
चतुरङ्कश्चतुःसंधिर्निर्विमर्शो डिमः स्मृतः ।
डिमसंघात इति नायकसंघातव्यापारात्मकत्वात् डिमः । तत्रेतिहासप्रसिद्ध-
मितिवृत्तम् । वृत्तयश्च कैशिकीवर्जितास्तिस्रः । रसाश्च वीररौद्रबीभत्साद्भुतकरुणभ-
यानकाः षट् । स्थायी तु रौद्रो न्यायप्रधानो विमर्शरहिता मुखप्रतिमुखगर्भ-
निर्वहणाख्याश्चत्वारः संधयः साङ्गाः । मायेन्द्रजालाद्यनुभावसमाश्रयाः । शेषं
प्रस्तावादिनाटकवत् । एतच्च—
'इदं त्रिपुरदाहे तु लक्षणं ब्रह्मणोदितम् ।
ततस्त्रिपुरदाहश्च डिमसंज्ञः प्रयोजितः ॥'
इति भरतमुनिना स्वयमेव त्रिपुरदाहेतिवृत्तस्य तुल्यत्वं दर्शितम् ।

१ 'वेषभाषादि', 'देशभाषादि' इति पाठौ.

श्लो० ५४-६८ ] अवलोकसमेतम् । ७५
अथ व्यायोगः—
ख्यातेतिवृत्तो व्यायोगः ख्यातोद्धतनराश्रयः ॥ ६० ॥
हीनो गर्भविमर्शाभ्यां दीप्ताः स्युर्डिमवद्रसाः ।
अस्त्रीनिमित्तसंग्रामो जामदग्न्यजये यथा ॥ ६१ ॥
एकाहाचरितैकाङ्को व्यायोगो बहुभिर्नरैः ।
व्यायुज्यन्तेऽस्मिन्बहवः पुरुषा इति व्यायोगः । तत्र डिमवद्रसाः षड् हास्य-
शृङ्गाररहिताः । वृत्त्यात्मकत्वाच्च रसानामवचनेऽपि कैशिकीरहितेतरवृत्तित्वं
रसवदेव लभ्यते । अस्त्रीनिमित्तश्चात्र संग्रामः । यथा परशुरामेण पितृवधको-
पात्सहस्रार्जुनवधः कृतः । शेषं स्पष्टम् ।
अथ समवकारः—
कार्यं समवकारेऽपि आमुखं नाटकादिवत् ॥ ६२ ॥
ख्यातं देवासुरं वस्तु निर्विमर्शास्तु संधयः ।
वृत्तयो मन्दकैशिक्यो नेतारो देवदानवाः ॥ ६३ ॥
द्वादशोदात्तविख्याताः फलं तेषां पृथक्पृथक् ।
बहुवीररसाः सर्वे यद्वदम्भोधिमन्थने ॥ ६४ ॥
अङ्कैस्त्रिभिस्त्रिकपटस्त्रिशृङ्गारस्त्रिविद्रवः ।
द्विसंधिरङ्कः प्रथमः कार्यो द्वादशनालिकः ॥ ६५ ॥
चतुर्द्विनालिकान्वन्त्यौ नालिका घटिकाद्वयम् ।
वस्तुस्वभावदैवारिकृताः स्युः कपटास्त्रयः ॥ ६६ ॥
नगरोपरोधयुद्धे वाताग्न्यादिकविद्रवाः ।
धर्मार्थकामैः शृङ्गारो नात्र विन्दुप्रवेशकौ ॥ ६७ ॥
वीथ्यङ्गानि यथालाभं कुर्यात्प्रहसने यथा ।
समवकीर्यन्तेऽस्मिन्नर्था इति समवकारः । तत्र नाटकादिवदामुखमिति
समस्तरूपकाणामामुखप्रापणम् । विमर्शवर्जिताश्चतस्रः संधयः । देवासुरादयो
द्वादशनायकाः । तेषां च फलानि पृथक्पृथग्भवन्ति । यथा समुद्रमन्थने वासु-
देवादीनां लक्ष्म्यादिलाभाः । वीरश्चाङ्गी । अङ्गभूताः सर्वे रसाः । त्रयोऽङ्काः ।
तेषां प्रथमो द्वादशनालिकानिर्वृत्तेतिवृत्तप्रमाणः । यथासंख्यं चतुर्द्विनालिका-
वन्त्यौ । नालिका च=घटिकाद्वयम् । प्रत्यङ्कं च यथासंख्यं कपटाः । तथा नग-
रोपरोधयुद्धवाताग्न्यादिविद्रवाणां मध्य एकैको विद्रवः कार्यः । धर्मार्थकामशृ-
ङ्गाराणामेकैकः शृङ्गारः प्रत्यङ्कमेव विधातव्यः । वीथ्यङ्गानि च यथालाभं
कार्याणि । बिन्दुप्रवेशकौ नाटकोक्तावपि न विधातव्यौ । इत्ययं समवकारः ।
अथ वीथी—
वीथी तु कैशिकीवृत्तौ संध्यङ्गाङ्कैस्तु भाणवत् ॥ ६८ ॥
१ 'नाडिकः' इति पाठः. २ 'नाडिका' इति पाठः.