दशरूपक (आचार्य धनञ्जय - धनिक प्रणीत अवलोक टीका एवं सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

श्लो० १९–२३] अवलोकसमेतम्। ६९
अथ व्याहारः—
अन्यार्थमेव व्याहारो हास्यलोभकरं वचः॥ २०॥
यथा मालविकाग्निमित्रे (पृ० २८-३०) लास्यप्रयोगावसाने—‘(मालविका
निर्गन्तुमिच्छति।) विदूषकः—माँ दाव। उवएससुद्धा गमिस्ससि।१’ इत्युपक्रमे
‘गणदासः—(विदूषकं प्रति।) आर्य, उच्यतां यस्त्वया क्रमभेदो लक्षितः।
विदूषकः—पढमं पच्चूसे बम्हणस्स पूआ भोदि। सा तए लंघिदा। (मालविका
स्मयते।)’ इत्यादिना नायकस्य विश्रब्धनायिकादर्शनप्रयुक्तेन हास्यलोभकारिणा
वचनेन व्याहारः।
अथ मृदवम्—
दोषा गुणा गुणा दोषा यत्र स्युर्मृदवं हि तत्।
यथा शाकुन्तले (२।५)—
‘मेदश्छेदकृशोदरं लघु भवत्युत्थानयोग्यं वपुः
सत्त्वानामपुलक्ष्यते विकृतिमच्चित्तं भयक्रोधयोः।
उत्कर्षः स च धन्विनां यदिषवः सिध्यन्ति लक्ष्येचले
मिथ्यैव व्यसनं वदन्ति मृगयामीदृग्विनोदः कुतः॥२’
इति मृगयादोषस्य गुणीकारः।
यथा च—
‘सततमनिर्वृतमानसमायासहस्रसंकुलक्लिष्टम्।
गतनिद्रमविश्वासं जीवति राजा जिगीषुरयम्॥’
इति राज्यगुणस्य दोषीभावः।
उभयं वा—
‘सन्तः सच्चरितोदयव्यसनिनः प्रादुर्भवद्यन्त्रणाः
सर्वत्रैव जनापवादचकिता जीवन्ति दुःखं सदा।
अव्युत्पन्नमतिः कृतेन न सता नैवासता व्याकुलो
युक्तायुक्तविवेकशून्यहृदयो धन्यो जनः प्राकृतः॥’
इति प्रस्तावनाङ्गानि।
एषामन्यतमेनार्थं पात्रं चाक्षिप्य सूत्रभृत्॥ २१॥
प्रस्तावनान्ते निर्गच्छेत्ततो वस्तु प्रपञ्चयेत्।
तत्र—
३अभिगम्यगुणैर्युक्तो धीरोदात्तः प्रतापवान्॥ २२॥
कीर्तिकामो महोत्साहस्त्रय्यास्त्राता महीपतिः।
१ ‘मा तावत्। उपदेशशुद्धा गमिष्यसि।’ इति च्छाया। २ ‘प्रथमं प्रत्यूषे ब्राह्मणस्य
पूजा भवति। सा तया लङ्घिता।’ इति च्छाया। ३ ‘अभिगामि’, ‘अधिगम्य’ इति पाठौ।