बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
नक्षत्रकर्मगुणाध्यायः ५३३
शाठ्य—इन कार्यों में योजित करना चाहिये तथा ये नक्षत्र बन्ध ( बन्धन ), विष ( शत्रुओं
के लिये विष का प्रयोग ), दहन ( अग्निदाह ), शस्त्र ( शस्त्रप्रहार ), घात ( मारण )
आदि में सिद्धि के लिये होते हैं ।।८।।
पूर्वत्रयं पूर्वफल्गुनी पूर्वाषाढा पूर्वभद्रपदा इति। भरणी। पित्र्यं मघा। एतानि पञ्च
नक्षत्राण्युग्राणि भवन्ति। तानि चोत्सादे उत्सादने। परस्यार्थादीनां नाशे। शाठ्ये शठभावे
च। एतेषु कार्येषु योज्यानि। तथा बन्धे बन्धने। विषे शत्रूणां विषप्रयोगे। दहनेऽग्निदाहे।
शस्रेशस्रप्रहरणे। घाते मारणे। आदिग्रहणादन्येषूपद्रवकरणेषु ज्वरातीसारोत्पादनेषु सर्व-
कर्मसु सिद्धयै सिद्ध्यर्थं योज्यानि प्रयोक्तव्यानि। तथा च पराशरः—
'पञ्च नक्षत्रेषूग्राणि भवन्ति। मघा भरणी त्रीणि पूर्वाणीति। एषु भटचौरगुल्मपुरुष-
दूतकारशौल्क्यशाठिकक्षुद्रान् स्थापयेत्। तथा निभृतनियमनप्रणधिसम्प्रयोगवैर्रोत्यानकलह-
कोलाहलसम्पहारवञ्चनविवादान्यद्रव्यहरणान्यदारगमनद्यूताभिसारविलप्रवर्तनयुद्धयोद्धा-
युध्यग्रहणकरणदर्शनारम्भाणि। नगरग्रामजनपदपुराभिघातयन्त्रोपकरणदुर्गक्रियाणां परायिक-
प्रयोगान्। युद्धसंग्रामाभियोगेषु प्रथममरयोऽभिहन्तव्या इत्यादिषु विषप्रयोगानलविसर्गाभिचारं
कारयेत्। विशेषतः पित्र्येऽपितृपिण्डसम्प्रदानकोष्ठागारविविधाकारनिधानानि। भाग्ये सौभाग्य-
कस्यावरणानि आप्ये जलवाहसुरासवकूपनदीवाहकुल्याखननानि। सर्वेषु सर्वमुग्रं च' ।।८।।
अथ क्षिप्राणि नक्षत्राणि तैश्च यानि कर्माणि क्रियन्ते तानि चाह—
लघु हस्ताश्विनपुष्याः पण्यरतिज्ञानभूषणकलासु।
शिल्पौषधयानादिषु सिद्धिकराणि प्रदिष्टानि ॥९॥
हस्त, अश्विनी, पुष्य—ये लघुसंज्ञक नक्षत्र हैं। ये नक्षत्र पण्य ( विक्रय ), रति,
ज्ञान ( शास्त्रारम्भ ), भूषण, कला ( चित्र, गीत, वाद्य और नृत्य ), शिल्पकर्म, औषध
( द्रव्यप्रयोग ), यान ( यात्रा ) आदि में सिद्धि करने वाले होते हैं ।।९।।
हस्तः प्रसिद्धः। आश्विनमश्विनी। पुष्यस्तिष्यः। केचिदभिजिदत्रेच्छन्ति। एतन्नक्षत्रत्रयं
चतुष्टयं वा लघु क्षिप्रमित्यर्थः। एतानि पण्ये विक्रये। रतौ पुंरतौ। ज्ञाने शास्त्रारम्भे। भूषणे
अलङ्करणे। कलासु चित्रगीतवाद्यनृत्यादिषु। शिल्पकर्मणि तक्षककर्मलोहकारकर्मादौ। औषधे
द्रव्यप्रयोगे। याने यात्रायाम्। आदिग्रहणादृणग्रहणे धनप्रयोगे च। एतेषु कार्येषु सिद्धि-
कराण्युक्तानि। तथा च पराशरः—
'चत्वारि नक्षत्राणि क्षिप्राणि भवन्ति। हस्तः पुष्योऽभिजिदश्विनमित्येतेषु विविधपण्य-
विक्रयधनप्रयोगोऽश्वाश्वतरखरकरभदमनस्कन्धावारबलसार्थनिर्याणदूतचरसम्प्रेषणाध्वगमन-
यजनयाजनाध्ययनाध्यापनशिल्पारम्भध्वजपताकापत्रवालव्यजनसमुच्छ्रयस्नपनगजग्रहणआरोहण-
भैषज्यरक्षोग्रगदगदौषधग्रहणधारणानि सर्वाण्येव चात्र क्षिप्राणि कर्माणि कारयेत्' ।।९।।
अथ मृदूनि नक्षत्राणि तैश्च यानि कर्माणि क्रियन्ते तानि चाह—
मृदुवर्गोऽनूराधाचित्रापौष्णैन्दवानि मित्रार्थे।
सुरतविविधवस्त्रभूषणमङ्गलगीतेषु च हितानि ॥१०॥
५३४ बृहत्संहिता
अनुराधा, चित्रा, रेवती, मृगशिरा—ये नक्षत्र मृदुसंज्ञक हैं। ये सब मित्र, सुरतविधि,
वस्त्र, भूषण, मंगलकार्य और गाने में शुभ होते हैं॥१०॥
अनुराधा। चित्रा। पौष्णं रेवती। ऐन्दवं मृगशिरः। एतानि चत्वारि नक्षत्राणि मृदुवर्गः।
तानि चा मित्रार्थे मित्रवरणार्थं श्रवणादिप्रयोगे। सुरतविधौ सुरतकर्मणि। वस्त्रेषु वस्त्रकर्मादिषु।
भूषणेष्वलङ्करणेषु। मङ्गलेषु विवाहोपनयनचूड़ाकरणेषु। गीते च। एतेषु च कर्मसु च
हितानि श्रेष्ठानि। तथा च पराशरः—
'चत्वारि नक्षत्रेषु मृदूनि भवन्ति। मृगशिरश्चित्रानुराधा रेवतीत्येतेषूपनयनचूड़ाकरण-
गोदानादिव्रतनियमजप्यस्वस्त्ययनवहनवपनविस्मापनकौतुकमङ्गल्यज्ञवाहनाध्ययनाध्यापन-
कन्यावरणपाणिग्रहणधनप्रयोगान् गुरुनरेन्द्राणां वाद्यगीतनृत्ताभिनयालापहास्योद्यानहर्षपरिवर्धना-
न्यारभेत। मणिरजतालङ्काराम्बरधारणकरणसंग्रहणविक्रयशिल्पप्रयोगगमनप्रयोगसुहृत्सम्बन्धि-
बान्धवसम्बन्धान्यायुष्यपौष्टिकधर्मार्थकामयुक्तानि सर्वाण्येव चात्र नयनाञ्जनसौभाग्यविचित्र-
चित्राणि विशेषतः सर्वेषु सर्वाणि मृदूनि कर्माणि कारयेत्'।।१०।।
अथ साधारणे नक्षत्रे ताभ्यां यानि च कर्माणि कारयेत्, तथा चराणि नक्षत्राणि तैश्च
यानि कर्माणि क्रियन्ते तानि चाह—
होतभुजं सविशाखं मृदुतीक्ष्णं तद्विमिश्रफलकारि।
श्रवणत्रयमादित्यानले च चरकर्मणि हितानि ॥११॥
कृत्तिका और विशाखा मृदु-तीक्ष्णसंज्ञक नक्षत्र हैं। ये मिश्रित फल करने वाले हैं
अर्थात् इनमें मृदु एवं दारुण—दोनों कर्मों को करना चाहिये। श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा,
पुनर्वसु, स्वाति—ये पाँच नक्षत्र चरसंज्ञक हैं। ये चर कार्य में शुभ होते हैं॥११॥
होतभुजं कृत्तिका। हुतं भुङ्क्ते हुतभुगग्निः। हुतभुज इदं होतभुजम्। तस्येदमित्यण्।
तद्धितेष्वचामादेरिति वृद्धिः। तच्च सविशाखं विशाखासहितम्। एतन्नक्षत्रद्वयं मृदुतीक्ष्णं
मृदुसाधारणमित्यर्थः। तच्च विमिश्रफलकारि विमिश्रफलं करोति। मृदूनि दारुणानि च
कर्माणि कुर्यादित्यर्थः। तथा च पराशरः—
'द्वे नक्षत्रे साधारणे भवतः—कृत्तिका विशाखेति। तयोर्मृदूनि दारुणानि कर्माणि
कुर्यात्। धातूत्पादनावर्तनभाण्डागारविपणिपण्योपकरणानि। यज्ञेष्टिदहनोपतापनेक्षुघृतविपाचनं
वृषभोत्सर्गपशुसङ्कलनदमनान्यरभेत। सर्वप्रहरणानि कारयेत्। ग्रामशिविरपुरव्रजननगरव्यु-
त्पथबन्धम्। विशाखायां विशेषेणेक्षुवृक्षबीजलताकुसुमानि वापयेत्'।
श्रवणत्रयमिति। श्रवणत्रयं श्रवणं धनिष्ठा शतभिषगिति। आदित्यं पुनर्वसुः। आनिलं
स्वातिः। ते आदित्यानले च। एतानि पञ्च नक्षत्राणि। तानि च चरकर्मण्यस्थिरे कर्मणि
हितानि प्रशस्तानि। तथा च पराशरः—
'पञ्च नक्षत्राणि चराणि भवन्ति—स्वातिः पुनर्वसुः श्रवणं धनिष्ठा शतभिषगिति।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
नक्षत्रकर्मगुणाध्यायः ५३५
एतेषु कुञ्जरमृगमहिषतुरगखरकरभगवां समावहनानि। विशेषेण पुनर्वसौ पुनर्भूगमनं विट-
करणम्। वारुणे सुरासवसन्धानसरःसरित्सेत्वौषधविधानानि। सर्वेषु विशेषेण सर्वं चरकर्म
कुर्यात्' ।।११।।
अथ क्षौरनक्षत्राण्याह—
हस्तत्रयं मृगशिराः श्रवणत्रयं च
पूषाश्विशक्रगुरुभानि पुनर्वसुश्च।
क्षौरे तु कर्मणि हितान्युदये क्षणे वा
युक्तानि चोडुपतिना शुभतारया च ।।१२।।
हस्त, चित्रा, स्वाती, मृगशिरा, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा, रेवती, अश्विनी, ज्येष्ठा,
पुष्य, पुनर्वसु—इन नक्षत्रों में या इन नक्षत्रों के उदयकाल में या इन नक्षत्रों के
देवतासम्बन्धी मुहूर्त के उदय में ( जैसे—हस्त नक्षत्र का देवता सूर्य है; अतः सूर्यसंज्ञक
मुहूर्त के उदय में ), चन्द्र और तारा के अनुकूल रहने पर क्षौरकर्म करना शुभ होता
है।।१२।।
हस्तात् प्रभृति नक्षत्रत्रयम्—हस्तः, चित्रा, स्वातिः, मृगशिराः। श्रवणत्रयं श्रवणात्
प्रभृति नक्षत्रत्रयम्—श्रवणं धनिष्ठा शतभिषगिति। पूषभं रेवती। अश्विभमश्विनी। शक्र
इन्द्रस्तद्भं ज्येष्ठा। गुरुभं तिष्यम्। एतानि। तथा पुनर्वसुश्च। एतानि नक्षत्राणि क्षौरे क्षुर-
कर्मणि तु हितानि शस्तानि। उदये च यथा मेषलग्नोदये यावन्मेषस्य त्रयोदशत्रिंशद्भागाः
सविंशतिलिप्ता उदयं यान्ति, तावदश्विनीनक्षत्रमुदयं याति। तत्परतो यावत् तावन्त एव
भागा उदयं यान्ति, तावद्भरणीत्यनेन न्यायेन सर्वेषामुदयो योज्यः। तस्मिन्नुदये विहितानि।
क्षणे च क्षणस्योदये। क्षणो मुहूर्त:। येन नक्षत्रेण क्षुरकर्म क्रियते तस्य यो देवता तन्नामा
यो मुहूर्तस्तस्योदये। तथा हस्तदेवता सूर्यस्तन्नामा यो मुहूर्तस्तस्योदये मित्रपूष्णोरुदये
वेत्यादि। तद्यथा मुहूर्ता यात्रायामुक्ताः—
शिवभुजगमित्रपितृवसुजलविश्वविरञ्चिपङ्कजप्रभवाः।
इन्द्राग्नीन्द्रनिशाचरवरुणार्यमयोनयश्चाह्नि ।।
रुद्राजाहिर्बुध्न्याः पूषा दस्रान्तकाग्निधातारः।
इन्द्रादितिगुरुहरिरवित्वष्ट्रनिलाख्याः क्षणा रात्रौ।।
अहः पञ्चदशांशो रात्रेश्चैवं मुहूर्त इति।
स च विज्ञेयस्तज्ज्ञैश्छायायन्त्राम्बुभिर्युक्त्या।। इति।
तानि च नक्षत्राणि यद्युडुपतिना चन्द्रेण शोभनेन जन्मतृतीयषष्ठसप्तमदशमैकादशा-
नामन्यतमेन युक्तानि भवन्ति तदा चन्द्रानुकूल्यं च भवति। शुभतारया च। तारा यदि शुभा-
ऽनुकूला सम्पत्क्षेमसाधकमैत्राणामन्यतमा भवति। एतदुक्तं भवति—यदि चन्द्रानुकूल्यं
तारानुकूल्यं च भवति तदेति।।१२।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammpu. Digitized by S3 Foundation USA
५३६ बृहत्संहिता
अथ क्षुरकर्मणि परिशेषार्थमाह—
न स्नातमात्रगमनोन्मुखभूषिताना-
मभ्यक्तभुक्तरणकालनिरासनानाम् ।
सन्ध्यानिशाशनिकुजार्कतिथौ च रिक्ते
क्षौरं हितं न नवमेऽह्नि न चापि विष्ट्याम् ।।९३।।
स्नान करने के बाद, कहीं पर जाने के समय, तेल आदि लगाने के बाद, युद्ध के
समय, बिना आसन, सन्ध्याकाल, रात्रि के समय, शनि, मंगल और रविवार में, रिक्ता
तिथि में, नवें दिन में एवं विष्टि करण में क्षौरकर्म करना शुभ नहीं होता है ।।९३।।
स्नातमात्रस्य कृतस्नानस्य क्षौरं न हितं न शस्तम्। गमनोन्मुखस्य गन्तुं प्रवृत्तस्य
क्षौरं न हितम्। तथा भूषितस्यालङ्कृतस्य। अभ्यक्तस्य तैलादिना कृताभ्यङ्गस्य। भुक्तस्य
कृताहारस्य। रणकाले सङ्ग्रामसमये। निरासनस्य आसनरहितस्य। एतेषां क्षौरं न हितं
न शोभनम्। तथा सन्ध्याकाले सन्ध्यासमये। सन्ध्यालक्षणं प्रागेवोक्तम्—
अर्धास्तमितानुदितात् सूर्यादस्पृष्टभं नभो यावत्।
तावत् सन्ध्याकालः ।। इति।
निशायां रात्रौ। शनिकुजार्कवारे—शनिवारे शनैश्चरवारे, कुजवारे भौमवारे, अर्कवारे
आदित्यवारे च। केचिदप्यर्कवारे नेच्छन्ति। तिथौ च रिक्ते, चतुर्थी नवमी चतुर्दशी चेति
रिक्ता तिथिः। तस्यां क्षौरं न हितम्। नवमेऽह्नि नवमे दिवसे न कार्यम्। विष्ट्यां करणे
क्षौरं हितं न। नवमेऽह्नि न चापि विष्टामित्यत्र केचिदन्यथा व्याख्यानं कुर्वन्ति। नवमदिवस-
ग्रहणमत्यन्तनिषेधार्थम्। चतुर्थ्यां चतुर्दश्यामपि कार्यातिपत्तौ कर्तव्यं क्षुरम्, न नवम्याम्।
तथा च—न नवम्यङ्गारकवर्जमिति लोकवचनं प्रदर्शयन्ति। एतेन तिथौ च रिक्ते इत्यनेनैव
गतार्थत्वाद् व्यासमहर्षिणा चतुर्थ्याद्या निषिद्धा, नवमी सामान्यनिषेधेनापि न निषिद्धा।
तथा चाह—
चतुर्थीं चैव षष्ठीं च अष्टमीं च चतुर्दशीम्।
तथा पञ्चदशीं चैव ब्रह्मचारी भवेत् सदा।।
श्मश्रुकर्मशिरोऽभ्यङ्गमञ्जनं दन्तधावनम्।
पर्वस्वेतानि यः कुर्याल्लक्ष्मीस्तत्र न तिष्ठति।।
एतच्च यद्याचार्यस्य निषेध आधिक्येनाभ्युपगतं स्यात्, तदा रिक्तातिथिनिर्देशं न
कृतं स्यात्। एतावद्वक्तव्यं नवम्यामिति। तत्रापि परे चकारेण पाठान्तरं कृत्वा न च
नवेऽह्नि न चापि विष्ट्यामिति प्रतिपद्दिवसमेव नेच्छन्ति। नवं च तदहो नवाहस्तस्मिन्
नवेऽह्नि। तन्त्रान्तरोक्तं च निदर्शनं पठन्ति—
क्षौरं न निशि न भुक्ते न पक्षसन्धौ न जन्मनक्षत्रे।
न प्रसवनोपवासे न देवपितृकार्ययोरन्तः।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
नक्षत्रकर्मगुणाध्यायः ५३७
अत्र रिक्ताग्रहणं नास्ति। तथा च पराशरोक्तम्—
'प्रतिपत्षष्ठ्योर्विवाहक्षेत्रासववास्तुबीजवपनमित्रधनसङ्ग्रहाभिषेकसत्रादिस्थिरमिष्टमनिष्टम-
ध्वाध्यापनमध्ययनं क्षुरकर्मेति'। तथा च लोके वचनम्—'प्रतिपत्सु न वापयेत्' इति।
यद्याचार्येण नवदिवसग्रहणे प्रतिपन्निषिद्धा तदा षष्ठ्या सहास्य को विरोधो येन न निषेधः
कृत इति। वयं तत्र ब्रूमः—यत्र क्षौरे कृते अनायुष्यं भवति तन्निषिद्धम्, न शेषम्। तथा
च—'क्षौरं न निशि न भुक्ते न पक्षसन्धौ' इत्यनन्तरोक्तश्लोकस्यानन्तरश्लोकः—
सन्ध्यायामशुभे चन्द्रे विष्ट्यां सोमदिनोदये।
क्षुरकर्म कृतं विन्द्यादनायुष्यकरं नृणाम्।।
नवमदिवसग्रहणेनापि क्षौरदिवसनवमदिवसो निषिद्धः। कथमेतदवगम्यत इति।
उच्यते,
५३८ बृहत्संहिता
राजाओं की आज्ञा से, ब्राह्मणों की सम्मति से तथा विवाहकाल में, मरणाशौच,
जननाशौच, कैदी के मुक्त होने और यज्ञ-दीक्षा के समय सभी नक्षत्रों में क्षौरकर्म करना
शुभ होता है॥१४॥
नृपाज्ञया राजाज्ञया। ब्राह्मणानां द्विजानां च सम्मतेऽभिमते। विवाहकाले उद्वाहसमये।
मृतसूतके मृतस्य सूतको मृतसूतकस्तस्मिन्। बद्धस्य मोक्षे बन्धनमोक्षे। ऋतुषु यज्ञेषु।
दीक्षणासु दीक्षासु। एतेषु कालेषु, सर्वेषु निःशेषेषु भेषु नक्षत्रेषु क्षुरकर्म शस्तं शोभन-
मित्यर्थः॥१४॥
( हस्तो मूलं श्रवणा पुनर्वसुर्मृगशिरस्तथा पुष्यः।
पुंसञ्जितेषु कार्येष्वेतानि शुभानि धिष्ण्यानि॥
हस्त, मूल, श्रवण, पुनर्वसु, मृगशिरा और पुष्य—ये पुरुषसंज्ञक नक्षत्र हैं। इनमें
पुरुषसंज्ञक कार्यों का करना शुभ होता है॥१५॥)
अथ संस्कारनक्षत्राण्याह—
सावित्रपौष्णानिलमैत्रतिष्यत्वाष्ट्रे तथा चोडुगणाधिपर्क्षे।
संस्कारदीक्षाव्रतमेखलादि कुर्याद् गुरौ शुक्रबुधेन्दुयुक्ते ॥१५॥
हस्त, रेवती, स्वाति, अनुराधा, पुष्य, चित्रा, मृगशिरा—इन नक्षत्रों में तथा शुक्र,
बुध, चन्द्र, गुरु—इन वारों में संस्कार ( नामकरणादि ), दीक्षा, उपनयन, मौञ्जी आदि
( क्षौरकर्म, विद्याग्रहण ) कर्मों को करना चाहिये॥१६॥
सावित्रं हस्तः। पौष्णं रेवती। अनिलं स्वातिः। मैत्रमनुराधा। तिष्यः पुष्यः। त्वाष्ट्रं चित्रा।
उडुगणाधिपर्क्षे मृगशिरसि। उडुगणो नक्षत्रसमूहस्तस्याधिपश्चन्द्रस्तद्दैवत्ये। एतस्मिन्नक्षत्र-
गणे किं कुर्यादित्याह—संस्कारो नामकरणादि। दीक्षा यज्ञदीक्षा। व्रतं व्रतबन्धः। मेखला
मौञ्जी। आदिग्रहणात् क्षुरकर्मविद्याग्रहणम्। गुरौ। जीवे। कैग्रहैर्युक्त इति शुक्रेण, बुधेन,
इन्दुना चन्द्रेण च युक्ते। एतेषां दिनेष्वित्यर्थः॥१५॥
अधुना सर्वकर्मणां लग्नशुद्धिमाह—
शुद्धैर्द्वादशकेन्द्रनैधनगृहैः पापैस्त्रिषष्ठायगै-
र्लग्ने केन्द्रगतेऽथवा सुरगुरौ दैत्येन्द्रपूज्येऽपि वा।
सर्वारम्भफलप्रसिद्धिरुदये राशौ च कर्तुः शुभे
सग्राम्यस्थिरभोदये च भवनं कार्यं प्रवेशोऽपि वा॥१६॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां नक्षत्रकर्मगुणो
नामाष्टनवतितमोऽध्यायः॥९८॥
लग्न से द्वादश, केन्द्र और अष्टम गृह में शुभ ग्रह, तृतीय, षष्ठ और एकादश में पाप
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
नक्षत्रकर्मगुणाध्यायः ५३९
ग्रह, लग्न या केन्द्र में बृहस्पति या शुक्र हों तो सब कार्यों की सिद्धि होती है तथा
कर्मकर्ता की जन्मराशि, ग्राम्य राशि ( मेष, मिथुन, कन्या, तुला, धनु और कुम्भ ) या
स्थिर राशि ( सिंह, वृश्चिक ) लग्न में हो तो घर बनाना और गृह में प्रवेश करना शुभ
होता है।।१६।।
इति 'विमला' हिन्दीटीकायां नक्षत्रकर्मगुणाध्यायोऽष्टनवतितमः ॥९८॥
शुद्धैर्द्वादशकेन्द्रनैधनगृहैरिति। द्वादशे प्रसिद्धम्। केन्द्राणि लग्नचतुर्थसप्तमदश-
मानि। नैधनगृहमष्टमस्थानम्। एतैः शुद्धैः सौम्यग्रहाधिष्ठितैः पापग्रहवियुतैः। तथा पापैः
पापग्रहैरादित्याङ्गारकशनैश्चरैस्त्रिषष्ठायगैः तृतीयषष्ठैकादशस्थानस्थितैः। सुरगुरुर्जीवः, तस्मिन्
लग्ने स्थितेऽथवा केन्द्रगते; वा दैत्येन्द्रपूज्येऽपि दैत्यानामिन्द्रा दैत्येन्द्रा दैत्यप्रधानाः,
तेषां पूज्यो गुरुः शुक्रः, तस्मिन् लग्नगते केन्द्रगते वा। एवंविध उदये लग्ने सर्वारम्भाणां
सर्वकार्यप्रारम्भाणां फलेऽभिमते प्रसिद्धिर्भवति। तथा च कर्तुः कर्मकर्तृ राशौ लग्ने शुभे
जन्मलग्नस्य राशोः सर्वानुकूल्ये अनष्टमद्वादशे। तथा सग्राम्यस्थिरभोदये, ग्राम्या मेषमिथुन-
कन्यातुलधन्विकुम्भाः स्थिरराशयः, ते च सग्राम्याः। यतः सिंहवृश्विकौ स्थिरावपि न ग्राम्यौ।
एतेषु यथोक्तेषु सग्राम्यस्थिरभेषु राशिषूद्यं प्राप्तेषु भवनं गृहं कार्यं विधेयम्। प्रवेशोऽपि
वा गृहप्रवेशोऽपि वा कार्यः। तथा च यवनेश्वरः—
लग्नेषु जीवैन्दवभार्गवेषु पश्यत्सु चैतेषु गृहर्क्षमंशम्।
राशावथो वा विचरे गृहस्थे गृहांशयोर्वा भृगुनन्दनेन्द्रोः।।
जलाशये वा गृहमागतेंऽशे गृहे स्वनाथाश्रितलक्षिते वा।
चन्द्रे शुभस्थे च शुभानि विन्द्याद् वस्तुप्रवेशादिनिवेशनानि।। इति।।१६।।
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतौ नक्षत्रकर्मगुणो
नामाष्टनवतितमोऽध्यायः ॥९८॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
अथ तिथिकर्मगुणाध्यायः
अथ तिथिकर्मगुणाध्यायो व्याख्यायते—
कमलजविधातृहरियमशशाङ्कषड्वक्त्रशक्रवसुभुजगाः ।
धर्मेशसवितृमन्मथकलयो विश्वे च तिथिपतयः ॥१॥
पितरोऽमावस्यायां संज्ञासदृशाश्च तैः क्रियाः कार्याः ।
नन्दा भद्रा विजया रिक्ता पूर्णा च तास्त्रिविधाः ॥२॥
यत् कार्यं नक्षत्रे तद्दैवत्यासु तिथिषु तत् कार्यम् ।
करणमुहूर्तेष्वपि तत् सिद्धिकरं देवतासदृशम् ॥३॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां तिथिकर्मगुणो
नामैकोनशततमोऽध्यायः ॥९९॥
ब्रह्मा, विधाता, विष्णु, यम, चन्द्र, कार्त्तिकेय, इन्द्र, वसु, सर्प, धर्म, शिव, सूर्य,
कामदेव, कलि—ये क्रम से प्रतिपदा आदि तिथियों के स्वामी कहे गये हैं। जैसे—
प्रतिपदा के ब्रह्मा, द्वितीया के विधाता, तृतीया के विष्णु इत्यादि स्वामी हैं तथा
अमावस्या के स्वामी पितर हैं। इन तिथियों में संज्ञातुल्य कार्य करना चाहिये। जैसे—
प्रतिपदा में ब्रह्मकर्म ( विवाह आदि ); द्वितीया में भवननिर्माण आदि; तृतीया में
चौलकरण, दमन आदि; चतुर्थी में शत्रु का मारण आदि; पञ्चमी में वमन, औषधिसेवन,
पौष्टिक कर्म आदि; षष्ठी में मित्रसंग्रह, अभिषेक आदि; सप्तमी में गाड़ी, सवारी, क्रिया,
गमन आदि; अष्टमी में शस्त्रग्रहण, दुर्ग, उपकरण आदि; नवमी में परविघात, मारण
आदि; दशमी में धर्म, ब्राह्मण, तर्पण आदि; एकादशी में स्थिर, चर, मृदु, सौम्य कर्म
आदि; द्वादशी में अग्न्याधान आदि; त्रयोदशी में मैत्री, कामसेवन आदि; चतुर्दशी में
विष, रस के प्रयोग आदि और पञ्चदशी में पितृतर्पण आदि कार्य करना चाहिये।
नन्दा, भद्रा, विजया, रिक्ता, पूर्णा—ये तिथियाँ तीन प्रकार की होती हैं, जैसे—
नन्दा ( १/६/११ ), भद्रा ( २/७/१२ ), विजया ( ३/८/१३ ), रिक्ता ( ४/९/
१४ ) और पूर्णा ( ५/१०/१५ ) तिथि होती है। जिस नक्षत्र में जो कार्य कहा गया
है, वह उस नक्षत्र के देवता की तिथि में करना चाहिये। जैसे—रोहिणी में जो कार्य कहा
गया है, वह उसके देवता ( ब्रह्मा ) की तिथि ( प्रतिपदा ) में करना चाहिये। इसी
प्रकार अभिजित् नक्षत्र में जो कार्य कहा गया है, वह द्वितीया में, श्रवण नक्षत्र में जो
कार्य कहा गया है वह तृतीया में, भरणी में जो कार्य कहा गया है वह चतुर्थी में,
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
तिथिकर्मगुणाध्यायः ५४१
मृगशिरा में जो कार्य कहा गया है वह पञ्चमी में, कृत्तिका में जो कार्य कहा गया है वह
षष्ठी में, ज्येष्ठा में जो कार्य कहा गया है वह सप्तमी में, हस्त में जो कार्य कहा गया है
वह द्वादशी में, पूर्वफाल्गुनी में जो कार्य कहा गया है वह चतुर्दशी में, उत्तराषाढ़ा में जो
कार्य कहा गया है वह पञ्चदशी में और मघा में जो कार्य कहा गया है वह अमावास्या
में करना चाहिये।
इसी प्रकार जिस नक्षत्र में जो कार्य कहा गया है वह उस नक्षत्र के देवता के करण
में भी करना चाहिये। जैसे—ज्येष्ठा में जो कार्य कहा गया है वह वव करण में, रोहिणी
में जो कार्य कहा गया है वह वालव में, अनुराधा में जो कार्य कहा गया है वह कौलव
में, उत्तरफाल्गुनी में जो कार्य कहा गया है वह तैतिल में, ज्येष्ठा में जो कार्य कहा गया
है वह गर में, श्रवण में जो कार्य कहा गया है वह वणिज में, भरणी में जो कार्य कहा
गया है वह विष्टि में, कृत्तिका में जो कार्य कहा गया है वह शकुनि में, रोहिणी में जो
कार्य कहा गया है वह चतुष्पद में, आश्लेषा में जो कार्य कहा गया है वह नाग में और
स्वाती में जो कार्य कहा गया है वह किंस्तुघ्न में करना चाहिये।
इसी प्रकार जिस नक्षत्र में जो कार्य कहा गया है, वह उस नक्षत्र के देवतासम्बन्धी
मुहूर्त्त में भी करना चाहिये। जैसे—आर्द्रा में जो कार्य कह गया है वह शिवमुहूर्त्त में,
श्लेषा में जो कार्य कहा गया है वह भुजग में, अनुराधा में जो कार्य कहा गया है वह
मित्र में, मघा में जो कार्य कहा गया है वह पिता में, धनिष्ठा में जो कार्य कहा गया है
वह वसु में, पूर्वाषाढ़ा में जो कार्य कहा कहा है वह जल में, उत्तराषाढ़ा में जो कार्य
कहा गया है वह विश्व में, अभिजित् में जो कार्य कहा गया है वह विरिञ्चि में, रोहिणी में
जो कार्य कहा गया है वह पङ्कजप्रभव में, विशाखा में जो कार्य कहा गया है वह
ऐन्द्राग्नि में, मूल में जो कार्य कहा गया है वह निर्ऋति में, शतभिषा में जो कार्य कहा
गया है वह वरुण में, उत्तरफाल्गुनी में जो कार्य कहा गया है वह अर्यमा में,
पूर्वफाल्गुनी में जो कार्य कहा गया है वह भाग्य में, पूर्वभाद्रपदा में जो कार्य कहा गया
है वह अजैकपाद में, उत्तरभाद्रपदा में जो कार्य कहा गया है वह अहिर्बुध्न्य में, रेवती
में जो कार्य कहा गया है वह पूषण में, अश्विनी में जो कार्य कहा गया है वह दस्र में,
भरणी में जो कार्य कहा गया है वह अन्तक में, कृत्तिका में जो कार्य कहा गया है वह
आग्नेय में, मृगशिरा में जो कार्य कहा गया है वह इन्दु में, पुनर्वसु में जो कार्य कहा गया
है वह अदिति में, पुष्य में जो कार्य कहा गया है वह गुरु में, श्रवण में जो कार्य कहा
गया है वह हरि में, हस्त में जो कार्य कहा गया है वह रवि में, चित्रा में जो कार्य कहा
गया है वह त्वष्टा में और स्वाती में जो कार्य कहा गया है वह अनिल मुहूर्त्त में करना
चाहिये।।१-३।।
इति 'विमला' हिन्दीटीकायान्तिथिकर्मगुणाध्यायो नवनवतितमः ॥९९॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
५४२ बृहत्संहिता
कमलजेति । कमलजादयः प्रतिपदादीनां तिथीनां पतयः । कमलजो ब्रह्मा प्रतिपद्य-
धिपतिः । विधाता द्वितीयस्याम् । हरिविष्णुस्तृतीयस्याम् । यमश्चतुर्थ्याम् । शशाङ्कश्चन्द्रमाः
पञ्चम्याम् । षड्वक्त्रः कुमारः षष्ठ्याम् । शक्र इन्द्रः सप्तम्याम् । वसवोऽष्टम्याम् । भुजगः
सर्पो नवम्याम् । धर्मो दशम्याम् । ईशो रुद्र एकादश्याम् । सविता आदित्यो द्वादश्याम् ।
मन्मथः कामस्त्रयोदश्याम् । कलिश्चतुर्दश्याम् । विश्वेदेवाः पञ्चदश्यां पौर्णमास्यामित्यर्थः ।
एवं शुक्लपक्षे ।
कृष्णपक्षे एतास्वेव तिथिषु एत एवाधिपतयः, किन्तु पितरोऽमावस्यायाम् । अमावास्यायां
पितरः । तैस्तिथिस्वामिभिः संज्ञासदृशा नामतुल्याः क्रियाः कार्याः । यथा प्रतिपदि ब्रह्मकर्म
विवाहादि । द्वितीयस्यां भवननिवेशादि । तृतीयस्यां चौलकरणदमनादि । चतुर्थ्यां शत्रुमथ
सप्तम्याम्। हस्ते द्वादश्याम्। पूर्वफल्गुन्यां त्रयोदश्याम्। श्लेषायां चतुर्दश्याम्। उत्तराषाढायां
पञ्चदश्याम्। मघास्वमावास्यायामिति। तथा च गर्गः—
नन्दा प्रतिपदित्युक्ता प्रशस्ता ध्रुवकर्मसु।
ज्ञानस्य च समारम्भे प्रवासे च विगर्हिता।।
नाद्यादन्नं तपः कुर्यात् पुष्टिंसौभाग्यमेव च।
जन्म चात्रोत्तमं विन्द्यात् स्वयम्भूर्देवता यतः।।
भद्रेत्युक्ता द्वितीया तु शिल्पिव्यायामिनां हिता।
आरम्भे भेषजानां च प्रवासे च प्रवासिनाम्।।
आवाहांश्च विवाहांश्च वास्तुक्षेत्रगृहाणि च।
पुष्टिकर्मकरश्रेष्ठा देवता च बृहस्पतिः।।
बलेत्युक्ता तृतीया तु बलसम्पच्च कारयेत्।
गोऽश्वकुञ्जरभृत्यानां दमनं मानसानि च।।
कुर्यादासवकर्माणि बीजान्यपि च वापयेत्।
बलकर्मारभेत्तैव विष्णुं विन्द्याच्च दैवतम्।।
रिक्ता प्रोक्ता चतुर्थी च क्षुद्रकर्म प्रयोजयेत्।
गोग्रहं दारुणं कुर्यात् कूटशास्त्रं समारभेत्।।
अत्र सम्मारणं कुर्यादभिघाताश्रयाणि च।
ध्रुवसेनाबधं कुर्याद्यमं विन्द्याच्च दैवतम्।।
पूर्णा च पञ्चमी प्रोक्ता प्रशस्ता ध्रुवकर्मणि।
नवान्नाग्रयणानां च शयनासनवेश्मनाम्।।
जन्मक्षेत्रविभूषार्था व्यवहारौषधिक्रिया।
प्रशान्तं पौष्टिकं कर्म सोमं विन्द्याच्च दैवतम्।।
षष्ठी मा सा तिथिर्नाम प्रशस्ता ध्रुवकर्मसु।
क्षेत्रारम्भं गृहं कुर्याद् देवतायतनानि च।।
कारयेत् संक्रमद्वारगोपुराद्यालयानि च।
आधानं च न कर्तव्यं कुमारश्चात्र दैवतम्।।
सप्तमी मित्रनामा तु मित्रकार्याध्रुवाणि च।
कुर्याद्राज्ञो ध्वजं छत्रमासनं शयनानि च।।
रत्नानि मणिमुक्तादिवरूण्याण्याभरणानि च।
कारयेद् भूषणाद्यांश्च देवाः सप्तर्षयस्तथा।।
महाबलाष्टमी चैव कुर्याद् बालनिदर्शनम्।
अधिकारान् प्रयुञ्जीत यन्त्राकारधनूंषि च।।
कुर्याच्च नगरे गुप्तिं सुरङ्गान् परिखास्तथा।
हस्त्यश्वांश्च प्रयुञ्जीत वसवश्चात्र दैवतम्।।
५४४ बृहत्संहिता
उग्रसेना तु नवमी बन्धने वधबन्धने।
अमित्रदमनार्थे च हिता शत्रुवधाय च।।
अध्वानं च न गच्छेत प्रोष्यं न प्रविशेद् गृहम्।
संहरेत विषादीनि रुद्राणी चात्र दैवतम्।।
सुधन्वा दशमीं प्राह ध्रुवं विन्द्याद्यशस्करम्।
कूपान् खनेन्नदींश्चैव कूपं पुष्करणीयुतम्।।
आरामान् नगरींश्चैव क्षेत्राणि च गृहाणि च।
पुण्यशालां सभां कुर्याद्धर्मं विन्द्याच्च दैवतम्।।
सुनन्दैकादशीमाह ध्रुवं निन्द्यान्महानसम्।
निवेशनगरग्रामयज्ञविप्रसभास्तथा ।।
स्त्रीषु चोग्रं प्रवर्तेत दासकर्मकरेषु च।
गूढार्थं न प्रयुञ्जीत कामशत्रुश्च देवता।।
द्वादशीं तु यमामाह ध्रुवं विन्द्याद्यशस्करम्।
मङ्गल्यान्यत्र कुर्वीत चूडोपनयनानि च।।
कोष्ठागाराणि कुर्वीत निधानं च निधापयेत्।
ऋणं चात्र न गृह्णीयादादित्यश्चात्र देवता।।
जया त्रयोदशीमाह कर्तव्यं कर्म शोभनम्।
वस्त्रमाल्यमलङ्कारविप्राण्याभरणानि च।।
सौभाग्यकरणं स्त्रीणां कन्यावरणमेव च।
मुण्डनं युग्मवसनं कामं विन्द्याच्च देवताम्।।
उग्रां चतुर्दशीं विन्द्याद्दारुणान्यत्र कारयेत्।
बन्धनं रोधनं चैव घातनं च विशेषतः।।
पूर्वाभिहननं चैव दारुणं वधघातनम्।
ग्रामसेनावधं कुर्याद् विन्द्याद्रुद्रोऽत्र देवताम्।।
अमावस्या तु सिद्धार्था पितृयज्ञोऽत्र शस्यते।
देवकार्याणि कुर्वीत गोकुलं तु निवेशयेत्।।
पुरोहिताय वरणं कुर्याद् यज्ञक्रियां तथा।
बलिं चैवोपहारांश्च पितरश्चात्र देवता।।
कल्याणी पौर्णमासी तु देवकर्माधिकारिणी।
विप्रकार्येऽग्निकार्ये च गवां घोषे निवेशयेत्।।
राज्ञः पुरोहितं कुर्याद् यज्ञानि विविधानि च।
शुभं कर्म च कर्तव्यं सोमं विन्द्याच्च देवताम्।। इति।
करणमुहूर्त्तेष्वपि तत् सिद्धिकरं देवतासदृशं कार्यं सिद्धिकरम्। येन नक्षत्रेण यत्
कार्यमभिहितं तस्य नक्षत्रस्य या देवता सैव यस्य करणस्य तस्मिंस्तत् कार्यम्। यथा
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
तिथिकर्मगुणाध्यायः ५४५
ज्येष्ठायां यत् कार्यमभिहितं तद्बवेऽपि कर्तव्यम्। यतस्तस्य देवता शक्रः। एवं रोहिण्यां
बालवस्य। अनुराधायां कौलवस्य। उत्तरफल्गुन्यां तैतिलस्य। गरस्य ज्येष्ठायाम्। श्रवणे
वणिजः। विष्टेर्भरण्याम्। श्लेषायां शकुनेः। रोहिण्यां चतुष्पदस्य। नागस्य पुनराश्लेषायाम्।
स्वातौ किंस्तुघ्नस्येति। तथा च पराशरः—
'शकुनौ शकुनिग्रहणप्रहरणभृत्ययोद्धृयुद्धोपकरणक्रियाः सर्वमुग्रं कुर्यात्। चतुष्पदे
नृपतिविजयाभिषेकपितृदेवधर्मक्रियाचतुष्पददानानि। नागे सलिलोपकरणावेशनप्रवेशागदगदौ-
षधधारणानि। किंस्तुघ्ने सुरगुरुतीर्थव्रतदीक्षाभिगमनस्नपनानि। ववे मणिकनकरजतालङ्कार-
वास्तुक्रियाभिप्रयाणासवकुसुमगन्धाधिकारणि। बालवे व्रतोपवासनियमसत्रयज्ञद्विजगुरु-
सेवनानि। कौलवे पुरक्षेत्रलेख्यगन्धगान्धर्वपितृदेवधर्मक्रियाः। तैतिले निष्कर्मसाहसद्यूत-
युद्धाभिषेकमङ्गलव्रतदीक्षागृहप्रवेशाः। गरे दारूद्यानवनाधिकारिकोपभोगा वैवाहिकादिकरणानि।
वणिजि वणिकप्रयोगोऽध्ययनशिल्पसम्बन्धार्थाभिवादावनवलिकर्मविधिभिर्यद्यथारभ्यते क्रिया
काचित्। विष्ट्यां न किमपि समृद्धिमेति बीजमिव यथोषरप्राप्तम्' इति।
एवं मुहूर्तेष्वित्यपि। यस्मिन् नक्षत्रे यत् कार्यमुक्तं तस्य नक्षत्रस्य या देवता तस्या
यो मुहूर्तस्तस्मिंस्तदेव कार्यं कर्तव्यम्। यथाऽऽर्द्रायां यत् कार्यं क्रियते तच्छिवे मुहूर्तेऽपि
कार्यम्। यतस्तयोरेका देवता रुद्रः। एवं श्लेषायां भुजगे। अनुराधायां मित्रे। मघायां पितरि।
धनिष्ठायां वसौ। पूर्वाषाढायां जले। उत्तराषाढायां विश्वे। अभिजिति विरञ्चौ। रोहिण्यां पङ्कज-
प्रभवे। विशाखायामैन्द्राग्नौ। मूले नैर्ऋते। शतभिषजि वारुणे। उत्तरफल्गुन्यामर्यम्णि। पूर्व-
फल्गुन्यां भाग्ये। पूर्वभद्रपदायामजैकपादे। उत्तरभद्रपदायामहिर्बुध्न्ये। रेवत्यां पूषणि। अश्विन्यां
दस्रे। भरण्यामन्तके। कृत्तिकायामाग्नेये। मृगशिरसीन्दौ। पुनर्वसौ अदितौ। पुष्ये गुरौ।
श्रवणे हरौ। हस्ते रवौ। चित्रायां त्वष्टरि। स्वातावनिलाख्ये। उक्तं च—
शिवभुजगमित्रपितृवसुजलविश्वविरञ्चिपङ्कजप्रभवाः।
इन्द्राग्नीन्द्रनिशाचरवरुणार्यमयोनयश्चाह्नि ॥
रुद्राजाहिर्बुध्न्याः पूषा दस्रान्तकाग्निधातारः।
इन्द्रादितिगुरुहरिरवित्वष्ट्रनिलाख्याः क्षणा रात्रौ।।
अहः पञ्चदशोंऽशो रात्रेश्चैवं मुहूर्त इति।
स च विज्ञेयस्तज्ज्ञैश्छायायन्त्राम्बुभिर्युक्त्या।।
नक्षत्रतत्क्षणानां परिघातादीशैश्रैः समं चिन्त्यम्।
फलमपि तदेव दृष्टं गर्गाद्यपराशरश्लोकैः।
अहोरात्रं च सम्पूर्णं चन्द्रनक्षत्रयोजितम्।
तन्नक्षत्रमुहूर्ताश्च समकर्मगुणाः स्मृताः।। इति।
तथा च पराशरः—
'रौद्रमित्रमैत्रसाधनसारभटात्मसहवैश्वदेवाभिजिद्रोहिणीन्द्रबलजयपित्र्यभाग्यवरुणनैर्ऋताग्ने-
ययाम्यगन्धर्वध्यानपदराक्षसेन्द्राग्नेयप्राजापत्याश्विनेन्द्रब्रह्मगुरुसावित्र्यवैष्णवपौष्णाः। तेषां
बृ० सं० द्वि०-३५
५४६ बृहत्संहिता
यत्समानदैवतनक्षत्रं तन्नक्षत्रवत् कर्माणयारभेत। विशेषोपदेशमुपदेश्यामः—तत्र श्वेतमैत्रात्म-
सहरोहिणीषु रोहिणीव सर्वं साधनम्। इष्टिव्रताधानाध्ययनानि। सारभटे अभिचारवधवादान्।
अभिजिति सर्वकर्माणि। बले नृपतिबलसमारम्भाः। जयेऽन्नप्रमाणम्। गन्धर्वे गान्धर्वरति-
विवाहाः। ध्यानपदेऽभिषेकभूषणमङ्गल्यानि। सन्ध्ययोस्तु पूर्वाऽग्निदेवता पश्चिमा रौद्री तयोर्न
किञ्चित् कर्मारम्भो नान्यत्र नियमात् प्रयतमुपतिष्ठन्नोपासीत। पश्चिमायां विशेषतश्चाग्नौ न
प्रविशेन्नाश्नीयान्न मैथुनमभिगच्छेत्'।।१-३।।
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतौ तिथिकर्मगुणो
नामैकोनशततमोऽध्यायः ॥९९॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
अथ करणगुणाध्यायः
अथ करणगुणाध्यायो व्याख्यायते। तत्रादावेव सप्त चलकरणानि भवन्ति, तेषां
नामान्यधिपतींश्चाह—
वववालवकौलवतैतिलाख्यगरवणिजविष्टिसंज्ञानाम्।
पतयः स्युरिन्द्रकमलजमित्रार्यमभूश्रियः सयमाः ॥१॥
वव, वालव, कौलव, तैतिल, गर, वणिज, विष्टि—ये सात चल करण हैं। इनके
क्रम से इन्द्र, ब्रह्मा, मित्र, अर्यमा, भूमि, श्री और यम स्वामी होते हैं।।१।।
ववादीनां करणानामिन्द्रादयः सयमाः पतयः स्वामिनः, तद्यथा—ववस्येन्द्रोऽधिपतिः।
वालवस्य कमलजो ब्रह्मा। कौलवस्य मित्रः। तैतिलाख्यस्यार्यमा। गरस्य भूर्भूमिः।
वणिजस्य श्रीर्लक्ष्मीः। विष्टेर्यमः।।१।।
अथ स्थिरकरणानां नामान्यधिपतींश्चाह—
कृष्णचतुर्दश्यर्धाद् ध्रुवाणि शकुनिश्चतुष्पदं नागम्।
किंस्तुघ्नमिति च तेषां कलिवृषफणिमारुताः पतयः ॥२॥
कृष्ण पक्ष की चतुर्दशी के उत्तरार्ध में शकुनि, अमावास्या के पूर्वार्ध में नाग, उत्तरार्ध
में चतुष्पद और शुक्ल पक्ष की प्रतिपदा के पूर्वार्ध में किंस्तुघ्न करण होता है। ये चार
स्थिर करण हैं। इनके स्वामी क्रम से कलि, वृष, सर्प और पवन हैं।।२।।
कृष्णचतुर्दशीद्वितीयार्द्धादारभ्य ध्रुवाणि स्थिराणि करणानि शकुन्यादीनि भवन्ति,
तद्यथा—कृष्णचतुर्दश्यामपरभागे शकुनिः। चतुष्पदनागावमावास्यायाम्। किंस्तुघ्नः प्रति-
पत्पूर्वभागे। एतानि स्थिराणि मासेन सकृदेव भवन्ति। प्रतिपद्यपरभागे ववः। वालवकौलवौ
द्वितीयायाम्। तैतिलगरौ तृतीयायाम्। वणिग्विष्टी चतुर्थ्याम्। पुनरपि वववालवौ पञ्चम्याम्।
अतः करणे द्वे प्रतिदिनं यावदष्टमीपूर्वभागे विष्टिः। अपरभागे ववः। नवम्यां वालवकौलवौ,
दशम्यां तैतिलाख्यगरौ। एकादश्यां वणिग्विष्टी। द्वादश्यां वववालवौ। त्रयोदश्यां कौलव-
तैतिलौ। चतुर्दश्यां गरवणिजौ। पौर्णमास्यां प्राग्भागे विष्टिः। अपरे ववः। ततः प्रतिपदादि
प्रत्यहं द्वे द्वे करणे यावत्तृतीयायामपरभागे विष्टिः। ततः क्रमेण करणषट्कम्। सप्तम्यां
प्राग्भागे विष्टिः। ततो ववादिकरणषट्कं यावत् त्रयोदशीम्। चतुर्दशीपूर्वभागे विष्टिः।
अपरभागे शकुनिरिति। एवमेतानि चलकरणानि मासमध्ये प्रत्येकमष्टौ वारान् भवन्ति।
स्थिरकरणानि मासेन सकृदेव। नियताः पतय इति। तेषां शकुनिचतुष्पदनागकिंस्तुघ्नानां
यथाक्रमेण कलिवृषफणिमारुताः पतयो भवन्ति, तद्यथा—शकुनेः कलिः। चतुष्पदस्य
वृषः। नागस्य फणी सर्पः। किंस्तुघ्नस्य मारुतो वायुः।।२।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
५४८ बृहत्संहिता
अथैतैर्यत् कर्तव्यं तदाह—
कुर्याद्ववे शुभचरस्थिरपौष्टिकानि
धर्मक्रियाद्विजहितानि च वालवाख्ये।
सम्प्रीतिमित्रवरणानि च कौलवे स्युः
सौभाग्यसंश्रयगृहाणि च तैतिलाख्ये ॥३॥
कृषीबीजगृहाश्रयजानि गरे वणिजि ध्रुवकार्यवणिग्युतयः ।
न हि विष्टिकृतं विदधाति शुभं परघातविषादिषु सिद्धिकरम् ॥४॥
वव करण में शुभ ( धर्म आदि ), चर ( अल्प समय में होने वाला ), स्थिर ( बहुत
देर तक ठहरने वाला ) और पुष्टि ( शरीर-पुष्टिकारक ) कार्य करना शुभ होता है।
वालव करण में धर्मक्रिया और ब्राह्मणों के हित का कार्य करना शुभ है। कौलव करण
में प्रीति ( किसी के साथ स्नेह ), मित्र और वरण ( कन्यावरण ) करना शुभ है। तैतिल
करण में सौभाग्य ( जिस कार्य को करने से सबका प्रिय हो ), संश्रय और गृहसम्बन्धी
कार्य करना शुभ है। गर करण में खेती, बीज और आश्रमसम्बन्धी कार्य करना शुभ है।
वणिज करण में स्थिर कार्य, वाणिज्य और युतिं ( किसी के साथ संयोग ) सम्बन्धी
कार्य करना शुभ है। विष्टि करण में किया हुआ कोई भी कार्य शुभ नहीं होता है; किन्तु
केवल शत्रुओं का नाश, विष आदि का प्रयोग और अग्निदाह आदि कार्य करना शुभ
है॥३-४॥
कुर्याद्वव इति । वत्रे ववाख्ये करणे। शुभानि प्रशस्तानि यानि धर्मादीनि कार्याणि।
तथा चराणि स्वल्पकालसाध्यानि क्षिप्रोपयोगीनि। स्थिराणि कालान्तरस्थायीनि। तथा
पौष्टिकानि शरीरपुष्टिं यानि जनयन्ति। तानि कुर्यात्। वालवाख्ये धर्मक्रिया धर्मसमायुक्ताः
क्रियाः। तथा द्विजानां ब्राह्मणानां च हितान्यनुकूलानि कार्याणि। सम्प्रीतिः केनचित् स्नेहः।
मित्रं सुहृत्। वरणं कन्यावरणम्। एतानि च कार्याणि कौलवे स्युर्भवेयुः। सौभाग्यं सुभगत्वं
येन कर्मणा सर्वजनवाल्लभ्यं भवति तत्सौभाग्यम्। संश्रयः कश्चित् पधानजन· संश्लिष्यते।
गृहं भवनम्। एतानि तैतिलाख्ये कार्याणि।
कृषिबीजेति । कृषिः कर्षणम्। बीजानि प्रसिद्धानि यान्युप्यन्ते। गृहाश्रयजम्। गृहं
वेश्म आश्रित्य यज्जायत उत्पद्यते। एतानि सर्वाणि गरे कार्याणि। ध्रुवाणि स्थिराणि
यानि कार्याणि। वणिग् वाणिज्यम्। युतिः केनचित् सह संयोगः। एतान्येव वणिजि
कार्याणि। विष्टिकृतं न हि शुभं श्रेयस्करं फलं विदधाति करोति; केवलं पराणां शत्रूणां
घाते निपाते विषादिषु विषप्रयोगेऽग्निदाहादौ च सिद्धिकरम्॥३-४॥
तथा स्थिरकरणैर्यत् कर्तव्यं तदाह—
कार्यं पौष्टिकमौषधादि शकुनौ मूलानि मन्त्रास्तथा
गोकार्याणि चतुष्पदे द्विजपितॄनुद्दिश्य राज्यानि च।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmmu. Digitized by S3 Foundation USA
करणगुणाध्यायः ५४९
नागे स्थावरदारुणानि हरणं दौर्भाग्यकर्माप्यतः
किंस्तुघ्ने शुभमिष्टिपूष्टिकरणं मङ्गल्यसिद्धिक्रियाः ॥५॥
शकुनि करण में पौष्टिक कार्य, औषधिसंवन आदि, मूल (जड़ को लेना, रोपना,
खाना) और मन्त्रसाधनसम्बन्धी कार्य करना शुभ है। चतुष्पद करण में गाय, ब्राह्मण,
पितर और राज्यसम्बन्धी कार्य करना शुभ है। नाग करण में स्थावर, दारुण, हरण और
दौर्भाग्य (जिस कार्य को करने से दूसरे से द्वेष उत्पन्न हो, उसके) सम्बन्धी कार्य
करना शुभ है तथा किंस्तुघ्न करण में धर्म, इष्टि (पुत्रकाम्य आदि), पुष्टि (शरीरपुष्टि),
मंगल (विवाह आदि) और सिद्धिक्रिया (जिस क्रिया को करने से कार्य की सिद्धि
हो, उसके) सम्बन्धी कार्य करना शुभ है॥५॥
कार्यं पौष्टिकमिति । पौष्टिकं शरीरपुष्टिकराम् । औषधं यद्व्याधिविनाशायोपयुज्यते ।
आदिग्रहणादन्यौषधादीनां ग्रहणं पचनं पाचनम्। मूलानि मूलकर्माणि। मूलानां ग्रहणं
रोपणं भक्षणं च। तथा मन्त्रा मन्त्रसाधनानि। एतत् सर्वं शकुनौ कार्यम्। गोकार्याणि गवां
सम्बन्धीनि यानि कार्याणि शुभं ग्रहणं दानेन तत्पालनं च। तथा द्विजान् ब्राह्मणान् पितृनु-
द्दिश्य तदर्थं यानि तानि चतुष्पदे कार्याणि। राज्यानि राजकार्याणि। स्थावरं स्थावराश्रयं
कार्यम्। दारुणानि क्रूराणि च यानि कार्याणि परोपतापकराणि। हरणं परधनदारस्थावरादीनाम्।
दौर्भाग्यकर्माणि दुर्भगत्वं सर्वजनद्वेष्यं यैरवाप्यते तानि नागे कार्याणि। शुभं धर्मसंयुक्तं
कर्म। इष्टयः पुत्रकाम्यादयः। पुष्टिकरणं शरीरपोषणम्। मङ्गल्यानि विवाहादीनि। सिद्धिक्रिया
याभिः क्रियाभिरेते सिद्ध्यन्ति। सर्वमेतत् किंस्तुघ्ने कार्यम्। तथा च गर्गः—
आद्यं तु शकुनिर्नाम रात्रौ कृष्णचतुर्दशी।
आदानग्रहणे चैवमिष्टमन्त्र पलायनम्॥
योधानां शकुनानां च ग्रहणं पोषणं तथा।
चिकित्सा चैव युद्धं च सर्वमेतत् प्रशस्यते॥
ततश्चतुष्पदं नाम कृष्णपञ्चदशी दिवा।
चतुष्पदानां सर्वेषां कर्मारम्भेषु शस्यते॥
पितृंश्च पूजयेद्देव प्रेतकार्यं च कारयेत्।
नष्टं दृष्टिपथाल्लब्धं ब्रूयादत्र न संशयः॥
नागं तु करणं रात्रौ कृष्णपञ्चदशी भवेत्।
तत्रावमर्दसाध्यानि प्रसह्य हरणानि च॥
भेदनानि च कर्माणि मूलानि च फलानि च।
कर्माणि चोदनीयानि सर्वाण्येव प्रकल्पयेत्॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि किंस्तुघ्नं करणं ध्रुवम्।
तत्तु शुक्लप्रतिपदि दिवसे प्रतिपद्यते॥
५५० बृहत्संहिता
तस्मिन् दिव्यानि कार्याणि वैश्वदेवमथानलम्।
प्राजापत्यं च यत् कर्म सर्वमत्र प्रयोजयेत्।।
इत्येतानि निबद्धानि ध्रुवाणि करणानि च।
अतः परं प्रवक्ष्यामि ववान्यान्यानि सप्त वै।।
ववं च बालवं चैव कौलवं तैतिलं तथा।
गराख्यं वणिजं चैव विष्टिर्ज्ञेया तु सप्तमी।।
ववे तु ध्रुवकर्माणि क्षिप्राण्यपि च कारयेत्।
निर्याणे च प्रवेशे च तद्धि सर्वार्थसाधकम्।।
बालवं ब्राह्मणानां तु सर्वारम्भेषु शस्यते।
अनारम्भोऽत्र वर्णानां शेषाणामिति निश्चयः।।
मित्रयुक्तञ्च यत्कर्म यच्च स्यात्सिद्धिकारकम्।
स्थावराणि च सर्वाणि कौलवे सम्प्रयोजयेत्।।
तैतिलेन च कर्तव्यं राजद्वारिकमेव यत्।
अलङ्कारांश्च विविधान् सर्वाधिकरणानि च।।
गरादिना च कर्तव्यं कर्म गृहसमुद्भवम्।
कृषिं प्रवेशं वस्तूनां ग्रहणं क्षेत्रकर्मणाम्।।
सर्वकार्याणि वणिजि विवादोत्थानि कारयेत्।
पण्यविक्रयणं चैव शस्त्रारम्भं च कारयेत्।।
विष्टिर्नामेह करणं येन कर्म न कारयेत्।
यत्नेनापि कृतं कर्म भवत्यल्पफलोदयम्।। इति।।५।।
अथ कर्णवेधनक्षत्राण्याह—
लाभे तृतीये च शुभैः समेते पापैर्विहीने शुभराशिलग्ने।
वेध्यौ च कर्णावमरेज्यलग्ने पुष्येन्दुचित्राहरिपौष्णभेषु ।।६।।
लग्न से ग्यारहवें और तीसरे में शुभ ग्रह हों, शुभ ग्रह की राशि ( वृष, मिथुन,
कन्या, तुला, धनु और मीन ) लग्न में हो, पाप ग्रह ( सूर्य, मंगल और शनि ) से रहित
होकर लग्न बृहस्पति से युत हो तथा पुष्य, मृगशिरा, चित्रा, श्रवण और रेवती नक्षत्रों में
कर्णवेध शुभ होता है।।६।।
लाभस्थानमेकादशम्। तृतीयं प्रसिद्धम्। लाभे तृतीये च स्थाने शुभैः शुभग्रहैर्बुध-
जीवशुक्रैः। समेते संयुक्ते। शुभराशिलग्ने पापैर्विहीने। शुभा राशयो वृषमिथुनकन्या-
तुलाधन्विमीनाः। शुक्लपक्षे कर्कटश्च। एतेषामन्यतमे लग्ने। पापैः पापग्रहैरादित्याङ्गारक-
शनैश्चरैर्विहीने रहिते। अमरेज्यो बृहस्पतिस्तस्मिन् लग्ने लग्नगते। कर्णावत्र वेध्यौ वेधनार्हौ।
एवं लग्नशुद्धिमभिधायाधुना नक्षत्राण्याह—पुष्येन्दुचित्राहरिपौष्णभेष्विति। पुष्यस्तिष्यः।
इन्दुर्मृगशिरः। चित्रा। हरिः श्रवणः। पौष्णभं रेवती। एतेषु नक्षत्रेषु कर्णौ वेध्याविति।।६।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
करणगुणाध्यायः ५५१
इदानीं संक्षेपेणावसरप्राप्तं विवाहपटलमाह—
रोहिण्युत्तररेवतीमृगशिरोमूलानुराधामघा-
हस्तस्वातिषु षष्ठतौलिमिथुनेषूद्यत्सु पाणिग्रहः ।
सप्ताष्टान्त्यबहिःशुभैरुडुपतावेकादशद्वित्रिगे
क्रूरैस्त्र्यायषडष्टगैर्न तु भृगौ षष्ठे कुजे चाष्टमे ॥७॥
दम्पत्योर्द्विनवाष्टराशिरहिते चारानुकूले रवौ
चन्द्रे चार्ककुजार्किशुक्रवियुते मध्येऽथवा पापयोः ।
त्यक्त्वा च व्यतिपातवैधृतिदिनं विष्टिं च रिक्तां तिथिं
क्रूराहायनपौषचैत्रविरहे लग्नांशके मानुषे ॥८॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां करणगुणो
नाम शततमोऽध्यायः ॥१००॥
रोहिणी, तीनों उत्तरा, रेवती, मृगशिरा, मूल, अनुराधा, मघा, हस्त और स्वाती
नक्षत्रों में; कन्या, तुला और मिथुन लग्नों में एवं सप्तम, अष्टम और द्वादश स्थानों से
भिन्न स्थानों में शुभ ग्रह हों, एकादश, द्वितीय या तृतीय स्थानों में चन्द्र हो, तृतीय, षष्ठ
और एकादश में पाप ग्रह हों तथा षष्ठ में शुक्र और अष्टम में मंगल न हो तो विवाह शुभ
होता है। वर, कन्या दोनों में से किसी एक की राशि से दूसरे की राशि दूसरी, नवीं और
आठवीं न हो अर्थात् द्विर्द्वादश, नवमपञ्चम और षट्काष्टक राशि से रहित राशि हो, सूर्य
चारानुकूल ( तृतीय, षष्ठ, दशम या एकादश स्थान में स्थित ) हो, सूर्य, मंगल, शनि
या शुक्र से वियुत या दो पापग्रहों के मध्य में चन्द्र हो तथा व्यतिपात और वैधृति योग,
विष्टि करण, रिक्ता तिथि, पाप वार, क्रूरायन ( दक्षिणायन ), चैत्र और पौष मास—इन
सबों को छोड़ कर मानुष ( द्विपदसंज्ञक लग्न = मिथुन, कन्या और तुला ) में विवाह
शुभ होता है। यहाँ पर पौष और चैत्र मास का निषेध कर रहे हैं; किन्तु दक्षिणायन में ही
पौष को होने के कारण दक्षिणायन के निषेध से ही पौष का निषेध हो जाता है; फिर पौष
का निषेध क्यों किया? यहाँ आचार्य का अभिप्राय यह है कि दक्षिणायन में स्थित
कार्त्तिक और मार्गशीर्ष में विवाह करना चाहिये; लेकिन उत्तरायन में स्थित चैत्र में
विवाह नहीं करना चाहिये॥७-८॥
इति 'विमला'हिन्दीटीकायां करणगुणाध्यायः शततमः ॥१००॥
रोहिण्युत्तररेवतीति । रोहिणी। उत्तरत्रयम्। उत्तरफल्गुन्युत्तराषाढोत्तरभद्रपदा चेति।
रेवती। मृगशिरः। मूलम्। अनुराधा। मघा। हस्तः। स्वातिः। एतेषु नक्षत्रेषु पाणिग्रहो विवाहः
कार्यः। तथा षष्ठतौलिमिथुनेषूद्यत्सु । षष्ठः कन्या। तौली तुलः। मिथुनः प्रसिद्धः । एते-
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
५५२ बृहत्संहिता
षूद्यत्सूदयं गच्छत्सु लग्नतां प्राप्तेष्वित्यर्थः। उक्तं च—
हस्तोत्तरास्वातिमघानुराधाप्राजेशपौष्णोन्दवनैर्ऋतेषु ।
उद्वाहसौभाग्यसुखानि कन्या प्राप्नोति शेषैः सुतभर्तृशोकम् ।।
कन्यातुलाजन्ममिथुनेषु साध्वी शेषेष्वसाध्वी धनवर्जिता च।
अन्येषु भेषु द्विपदांश इष्टः कन्यादिलग्नेषु न चान्त्यभागः ।। इति।
एतानि नक्षत्राणि लग्नानि चाभिधाय ग्रहकुण्डलिकामह—सप्ताष्टान्त्यबहिःशुभै-
रिति। शुभग्रहैर्बुधजीवशुक्रैः। सप्ताष्टान्त्यबहिःस्थितैः। सप्तममष्टममन्त्यं च द्वादशस्थानं
बहिःकृत्वा वर्जयित्वान्यत्र स्थितैः। लग्नद्वितीयतृतीयचतुर्थपञ्चमषष्ठनवमदशमैकादशस्थानेषु
स्थितैरित्यर्थः। उडुपतौ चन्द्रे एकादशद्वितीयतृतीयस्थानानामन्यतमस्थानगते। क्रूरैः पापग्रहैरा-
दित्याङ्गारकशनैश्चरैः। त्र्यायषडष्टगैः। त्रिस्तृतीयम्। आयमेकादशम्। षडष्टके षष्ठाष्टमस्थाने
प्रसिद्धे। एतेषु स्थानेषु एतैः संस्थितैः पापैः, न तु भृगौ षष्ठे सौम्यत्वाच्छुक्रस्य षष्ठे
शुभं फलं प्रागभिहितं तस्यानेन प्रतिषेधः कार्यः। कुजेऽष्टमे च। उक्तं च—
सौम्यान् व्ययास्तनिधनेष्वरिभे च शुक्लं
हित्वा स्थितस्त्रिधनलाभगतः शशाङ्कः ।
पापास्त्रिषड्निधनलाभगता विवाहे
हित्वाऽष्टमं क्षितिजमिष्टफलानि दद्युः ।। इति।
अथ कन्याकुमारयोः परस्परमानुकूल्यमह—दम्पत्योर्द्विनवाष्टराशिरहित इति।
दम्पत्योर्जायापत्योः। द्विद्वादशनवमपञ्चमाष्टषष्ठराशिभी रहिते वर्जिते। परस्परं यदि द्विद्वादशे
नवमपञ्चमे षष्ठाष्टमे न भवतः। एकराशी तृतीयैकादशराशी चतुर्थदशमराशी सप्तमराशी
भवतस्तदा कार्य इत्यर्थः। उक्तं च—
त्रिकोणषष्ठाष्टधनव्ययेषु पापप्रदानं शुभमन्यभेषु।
चारानुकूले रवौ। रवावादित्ये चारानुकूले चारस्य जन्मराशेस्तृतीयषष्ठदशमैका-
दशस्थानानामन्यतमस्थ इत्यर्थः। कन्यायाश्चन्द्रे गोचरानुकूले। उक्तं च—
गोचरशुद्धाविन्दुं कन्याया यत्नतः शुभं वीक्ष्य।
तिग्मकिरणं च पुंसां शेषैर्बलैरपि विवाहः ।।
अथ समागमफलं प्रदर्शयति—चन्द्रे चार्ककुजार्किशुक्रवियुत इति। अर्क
आदित्यः। कुजोऽङ्गारकः। आर्किः सौरः। शुक्नो भार्गवः। एतैर्वियुते रहिते चन्द्रे। एतेषा-
मन्यतमेन सह मार्गस्थो यदि न भवति। अथैदिवं बुधगुरुयुक्तश्चन्द्रमाः शुभः। उक्तं च—
नान्यैः समेतः शुभकृच्छशाङ्कः केषाञ्चिदिष्टो बुधजीवयुक्तः।। इति।
मध्येऽथवा पापयोः। पापग्रहयोर्मध्येऽन्तश्चन्द्रो यदि न भवति। उक्तं च—
मध्ये पापग्रहयोः पाणिग्रहणे शशी न सौख्यकरः।
तस्माद्यत्नात् चन्द्रः कन्यायाः सुस्थितो देयः ।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA