बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 566, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें५३८ बृहत्संहिता
राजाओं की आज्ञा से, ब्राह्मणों की सम्मति से तथा विवाहकाल में, मरणाशौच,
जननाशौच, कैदी के मुक्त होने और यज्ञ-दीक्षा के समय सभी नक्षत्रों में क्षौरकर्म करना
शुभ होता है॥१४॥
नृपाज्ञया राजाज्ञया। ब्राह्मणानां द्विजानां च सम्मतेऽभिमते। विवाहकाले उद्वाहसमये।
मृतसूतके मृतस्य सूतको मृतसूतकस्तस्मिन्। बद्धस्य मोक्षे बन्धनमोक्षे। ऋतुषु यज्ञेषु।
दीक्षणासु दीक्षासु। एतेषु कालेषु, सर्वेषु निःशेषेषु भेषु नक्षत्रेषु क्षुरकर्म शस्तं शोभन-
मित्यर्थः॥१४॥
( हस्तो मूलं श्रवणा पुनर्वसुर्मृगशिरस्तथा पुष्यः।
पुंसञ्जितेषु कार्येष्वेतानि शुभानि धिष्ण्यानि॥
हस्त, मूल, श्रवण, पुनर्वसु, मृगशिरा और पुष्य—ये पुरुषसंज्ञक नक्षत्र हैं। इनमें
पुरुषसंज्ञक कार्यों का करना शुभ होता है॥१५॥)
अथ संस्कारनक्षत्राण्याह—
सावित्रपौष्णानिलमैत्रतिष्यत्वाष्ट्रे तथा चोडुगणाधिपर्क्षे।
संस्कारदीक्षाव्रतमेखलादि कुर्याद् गुरौ शुक्रबुधेन्दुयुक्ते ॥१५॥
हस्त, रेवती, स्वाति, अनुराधा, पुष्य, चित्रा, मृगशिरा—इन नक्षत्रों में तथा शुक्र,
बुध, चन्द्र, गुरु—इन वारों में संस्कार ( नामकरणादि ), दीक्षा, उपनयन, मौञ्जी आदि
( क्षौरकर्म, विद्याग्रहण ) कर्मों को करना चाहिये॥१६॥
सावित्रं हस्तः। पौष्णं रेवती। अनिलं स्वातिः। मैत्रमनुराधा। तिष्यः पुष्यः। त्वाष्ट्रं चित्रा।
उडुगणाधिपर्क्षे मृगशिरसि। उडुगणो नक्षत्रसमूहस्तस्याधिपश्चन्द्रस्तद्दैवत्ये। एतस्मिन्नक्षत्र-
गणे किं कुर्यादित्याह—संस्कारो नामकरणादि। दीक्षा यज्ञदीक्षा। व्रतं व्रतबन्धः। मेखला
मौञ्जी। आदिग्रहणात् क्षुरकर्मविद्याग्रहणम्। गुरौ। जीवे। कैग्रहैर्युक्त इति शुक्रेण, बुधेन,
इन्दुना चन्द्रेण च युक्ते। एतेषां दिनेष्वित्यर्थः॥१५॥
अधुना सर्वकर्मणां लग्नशुद्धिमाह—
शुद्धैर्द्वादशकेन्द्रनैधनगृहैः पापैस्त्रिषष्ठायगै-
र्लग्ने केन्द्रगतेऽथवा सुरगुरौ दैत्येन्द्रपूज्येऽपि वा।
सर्वारम्भफलप्रसिद्धिरुदये राशौ च कर्तुः शुभे
सग्राम्यस्थिरभोदये च भवनं कार्यं प्रवेशोऽपि वा॥१६॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां नक्षत्रकर्मगुणो
नामाष्टनवतितमोऽध्यायः॥९८॥
लग्न से द्वादश, केन्द्र और अष्टम गृह में शुभ ग्रह, तृतीय, षष्ठ और एकादश में पाप
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA