बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 577, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंकरणगुणाध्यायः ५४९
नागे स्थावरदारुणानि हरणं दौर्भाग्यकर्माप्यतः
किंस्तुघ्ने शुभमिष्टिपूष्टिकरणं मङ्गल्यसिद्धिक्रियाः ॥५॥
शकुनि करण में पौष्टिक कार्य, औषधिसंवन आदि, मूल (जड़ को लेना, रोपना,
खाना) और मन्त्रसाधनसम्बन्धी कार्य करना शुभ है। चतुष्पद करण में गाय, ब्राह्मण,
पितर और राज्यसम्बन्धी कार्य करना शुभ है। नाग करण में स्थावर, दारुण, हरण और
दौर्भाग्य (जिस कार्य को करने से दूसरे से द्वेष उत्पन्न हो, उसके) सम्बन्धी कार्य
करना शुभ है तथा किंस्तुघ्न करण में धर्म, इष्टि (पुत्रकाम्य आदि), पुष्टि (शरीरपुष्टि),
मंगल (विवाह आदि) और सिद्धिक्रिया (जिस क्रिया को करने से कार्य की सिद्धि
हो, उसके) सम्बन्धी कार्य करना शुभ है॥५॥
कार्यं पौष्टिकमिति । पौष्टिकं शरीरपुष्टिकराम् । औषधं यद्व्याधिविनाशायोपयुज्यते ।
आदिग्रहणादन्यौषधादीनां ग्रहणं पचनं पाचनम्। मूलानि मूलकर्माणि। मूलानां ग्रहणं
रोपणं भक्षणं च। तथा मन्त्रा मन्त्रसाधनानि। एतत् सर्वं शकुनौ कार्यम्। गोकार्याणि गवां
सम्बन्धीनि यानि कार्याणि शुभं ग्रहणं दानेन तत्पालनं च। तथा द्विजान् ब्राह्मणान् पितृनु-
द्दिश्य तदर्थं यानि तानि चतुष्पदे कार्याणि। राज्यानि राजकार्याणि। स्थावरं स्थावराश्रयं
कार्यम्। दारुणानि क्रूराणि च यानि कार्याणि परोपतापकराणि। हरणं परधनदारस्थावरादीनाम्।
दौर्भाग्यकर्माणि दुर्भगत्वं सर्वजनद्वेष्यं यैरवाप्यते तानि नागे कार्याणि। शुभं धर्मसंयुक्तं
कर्म। इष्टयः पुत्रकाम्यादयः। पुष्टिकरणं शरीरपोषणम्। मङ्गल्यानि विवाहादीनि। सिद्धिक्रिया
याभिः क्रियाभिरेते सिद्ध्यन्ति। सर्वमेतत् किंस्तुघ्ने कार्यम्। तथा च गर्गः—
आद्यं तु शकुनिर्नाम रात्रौ कृष्णचतुर्दशी।
आदानग्रहणे चैवमिष्टमन्त्र पलायनम्॥
योधानां शकुनानां च ग्रहणं पोषणं तथा।
चिकित्सा चैव युद्धं च सर्वमेतत् प्रशस्यते॥
ततश्चतुष्पदं नाम कृष्णपञ्चदशी दिवा।
चतुष्पदानां सर्वेषां कर्मारम्भेषु शस्यते॥
पितृंश्च पूजयेद्देव प्रेतकार्यं च कारयेत्।
नष्टं दृष्टिपथाल्लब्धं ब्रूयादत्र न संशयः॥
नागं तु करणं रात्रौ कृष्णपञ्चदशी भवेत्।
तत्रावमर्दसाध्यानि प्रसह्य हरणानि च॥
भेदनानि च कर्माणि मूलानि च फलानि च।
कर्माणि चोदनीयानि सर्वाण्येव प्रकल्पयेत्॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि किंस्तुघ्नं करणं ध्रुवम्।
तत्तु शुक्लप्रतिपदि दिवसे प्रतिपद्यते॥