सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 575, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 575

अथ करणगुणाध्यायः
अथ करणगुणाध्यायो व्याख्यायते। तत्रादावेव सप्त चलकरणानि भवन्ति, तेषां
नामान्यधिपतींश्चाह—
वववालवकौलवतैतिलाख्यगरवणिजविष्टिसंज्ञानाम्।
पतयः स्युरिन्द्रकमलजमित्रार्यमभूश्रियः सयमाः ॥१॥
वव, वालव, कौलव, तैतिल, गर, वणिज, विष्टि—ये सात चल करण हैं। इनके
क्रम से इन्द्र, ब्रह्मा, मित्र, अर्यमा, भूमि, श्री और यम स्वामी होते हैं।।१।।
ववादीनां करणानामिन्द्रादयः सयमाः पतयः स्वामिनः, तद्यथा—ववस्येन्द्रोऽधिपतिः।
वालवस्य कमलजो ब्रह्मा। कौलवस्य मित्रः। तैतिलाख्यस्यार्यमा। गरस्य भूर्भूमिः।
वणिजस्य श्रीर्लक्ष्मीः। विष्टेर्यमः।।१।।
अथ स्थिरकरणानां नामान्यधिपतींश्चाह—
कृष्णचतुर्दश्यर्धाद् ध्रुवाणि शकुनिश्चतुष्पदं नागम्।
किंस्तुघ्नमिति च तेषां कलिवृषफणिमारुताः पतयः ॥२॥
कृष्ण पक्ष की चतुर्दशी के उत्तरार्ध में शकुनि, अमावास्या के पूर्वार्ध में नाग, उत्तरार्ध
में चतुष्पद और शुक्ल पक्ष की प्रतिपदा के पूर्वार्ध में किंस्तुघ्न करण होता है। ये चार
स्थिर करण हैं। इनके स्वामी क्रम से कलि, वृष, सर्प और पवन हैं।।२।।
कृष्णचतुर्दशीद्वितीयार्द्धादारभ्य ध्रुवाणि स्थिराणि करणानि शकुन्यादीनि भवन्ति,
तद्यथा—कृष्णचतुर्दश्यामपरभागे शकुनिः। चतुष्पदनागावमावास्यायाम्। किंस्तुघ्नः प्रति-
पत्पूर्वभागे। एतानि स्थिराणि मासेन सकृदेव भवन्ति। प्रतिपद्यपरभागे ववः। वालवकौलवौ
द्वितीयायाम्। तैतिलगरौ तृतीयायाम्। वणिग्विष्टी चतुर्थ्याम्। पुनरपि वववालवौ पञ्चम्याम्।
अतः करणे द्वे प्रतिदिनं यावदष्टमीपूर्वभागे विष्टिः। अपरभागे ववः। नवम्यां वालवकौलवौ,
दशम्यां तैतिलाख्यगरौ। एकादश्यां वणिग्विष्टी। द्वादश्यां वववालवौ। त्रयोदश्यां कौलव-
तैतिलौ। चतुर्दश्यां गरवणिजौ। पौर्णमास्यां प्राग्भागे विष्टिः। अपरे ववः। ततः प्रतिपदादि
प्रत्यहं द्वे द्वे करणे यावत्तृतीयायामपरभागे विष्टिः। ततः क्रमेण करणषट्कम्। सप्तम्यां
प्राग्भागे विष्टिः। ततो ववादिकरणषट्कं यावत् त्रयोदशीम्। चतुर्दशीपूर्वभागे विष्टिः।
अपरभागे शकुनिरिति। एवमेतानि चलकरणानि मासमध्ये प्रत्येकमष्टौ वारान् भवन्ति।
स्थिरकरणानि मासेन सकृदेव। नियताः पतय इति। तेषां शकुनिचतुष्पदनागकिंस्तुघ्नानां
यथाक्रमेण कलिवृषफणिमारुताः पतयो भवन्ति, तद्यथा—शकुनेः कलिः। चतुष्पदस्य
वृषः। नागस्य फणी सर्पः। किंस्तुघ्नस्य मारुतो वायुः।।२।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA