सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 562, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 562

५३४ बृहत्संहिता
अनुराधा, चित्रा, रेवती, मृगशिरा—ये नक्षत्र मृदुसंज्ञक हैं। ये सब मित्र, सुरतविधि,
वस्त्र, भूषण, मंगलकार्य और गाने में शुभ होते हैं॥१०॥
अनुराधा। चित्रा। पौष्णं रेवती। ऐन्दवं मृगशिरः। एतानि चत्वारि नक्षत्राणि मृदुवर्गः।
तानि चा मित्रार्थे मित्रवरणार्थं श्रवणादिप्रयोगे। सुरतविधौ सुरतकर्मणि। वस्त्रेषु वस्त्रकर्मादिषु।
भूषणेष्वलङ्करणेषु। मङ्गलेषु विवाहोपनयनचूड़ाकरणेषु। गीते च। एतेषु च कर्मसु च
हितानि श्रेष्ठानि। तथा च पराशरः—
'चत्वारि नक्षत्रेषु मृदूनि भवन्ति। मृगशिरश्चित्रानुराधा रेवतीत्येतेषूपनयनचूड़ाकरण-
गोदानादिव्रतनियमजप्यस्वस्त्ययनवहनवपनविस्मापनकौतुकमङ्गल्यज्ञवाहनाध्ययनाध्यापन-
कन्यावरणपाणिग्रहणधनप्रयोगान् गुरुनरेन्द्राणां वाद्यगीतनृत्ताभिनयालापहास्योद्यानहर्षपरिवर्धना-
न्यारभेत। मणिरजतालङ्काराम्बरधारणकरणसंग्रहणविक्रयशिल्पप्रयोगगमनप्रयोगसुहृत्सम्बन्धि-
बान्धवसम्बन्धान्यायुष्यपौष्टिकधर्मार्थकामयुक्तानि सर्वाण्येव चात्र नयनाञ्जनसौभाग्यविचित्र-
चित्राणि विशेषतः सर्वेषु सर्वाणि मृदूनि कर्माणि कारयेत्'।।१०।।
अथ साधारणे नक्षत्रे ताभ्यां यानि च कर्माणि कारयेत्, तथा चराणि नक्षत्राणि तैश्च
यानि कर्माणि क्रियन्ते तानि चाह—
होतभुजं सविशाखं मृदुतीक्ष्णं तद्विमिश्रफलकारि।
श्रवणत्रयमादित्यानले च चरकर्मणि हितानि ॥११॥
कृत्तिका और विशाखा मृदु-तीक्ष्णसंज्ञक नक्षत्र हैं। ये मिश्रित फल करने वाले हैं
अर्थात् इनमें मृदु एवं दारुण—दोनों कर्मों को करना चाहिये। श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा,
पुनर्वसु, स्वाति—ये पाँच नक्षत्र चरसंज्ञक हैं। ये चर कार्य में शुभ होते हैं॥११॥
होतभुजं कृत्तिका। हुतं भुङ्क्ते हुतभुगग्निः। हुतभुज इदं होतभुजम्। तस्येदमित्यण्।
तद्धितेष्वचामादेरिति वृद्धिः। तच्च सविशाखं विशाखासहितम्। एतन्नक्षत्रद्वयं मृदुतीक्ष्णं
मृदुसाधारणमित्यर्थः। तच्च विमिश्रफलकारि विमिश्रफलं करोति। मृदूनि दारुणानि च
कर्माणि कुर्यादित्यर्थः। तथा च पराशरः—
'द्वे नक्षत्रे साधारणे भवतः—कृत्तिका विशाखेति। तयोर्मृदूनि दारुणानि कर्माणि
कुर्यात्। धातूत्पादनावर्तनभाण्डागारविपणिपण्योपकरणानि। यज्ञेष्टिदहनोपतापनेक्षुघृतविपाचनं
वृषभोत्सर्गपशुसङ्कलनदमनान्यरभेत। सर्वप्रहरणानि कारयेत्। ग्रामशिविरपुरव्रजननगरव्यु-
त्पथबन्धम्। विशाखायां विशेषेणेक्षुवृक्षबीजलताकुसुमानि वापयेत्'।
श्रवणत्रयमिति। श्रवणत्रयं श्रवणं धनिष्ठा शतभिषगिति। आदित्यं पुनर्वसुः। आनिलं
स्वातिः। ते आदित्यानले च। एतानि पञ्च नक्षत्राणि। तानि च चरकर्मण्यस्थिरे कर्मणि
हितानि प्रशस्तानि। तथा च पराशरः—
'पञ्च नक्षत्राणि चराणि भवन्ति—स्वातिः पुनर्वसुः श्रवणं धनिष्ठा शतभिषगिति।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA