बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पाकाध्यायः ५२७
अहुताशप्रज्वलनं घृततैलवसादिवर्षणं चापि ।
सद्यः परिपच्यन्ते मासेऽध्यर्धे च जनवादः ॥१०॥
अग्नि के विना ज्वाला उठने का और घी, तेल, चर्बी आदि ( मांस, रक्त, अन्न,
मद्य, पुष्प, फल, पत्ता, मिट्टी और पत्थर ) की वर्षा होने का फल तत्काल होता है तथा
जनापवाद का फल डेढ़ मास में होता है॥१०॥
अहुताशप्रज्वलनमनग्निज्वलनम्। घृतवर्षणम्। तैलवर्षणम्। वसावर्षणम्। आदिग्रहणाद्
मांसरक्तान्नपानपुष्पफलपर्णमृत्तिकापाषाणवर्षणं च। एते सर्वे सद्य एव तस्मिन्नहनि परि-
पच्यन्ते। जनवादो जनैरपवादोऽध्यर्धेन मासेन सार्धेन परिपच्यते॥१०॥
अन्येष्वप्याह—
छत्रचितियूपहुतवहबीजानां सप्तभिर्भवति पक्षैः ।
छत्रस्य तोरणस्य च केचिन्मासात् फलं प्राहुः ॥११॥
छत्र, यज्ञ की चिति, याज्ञिक यूप, अग्नि, बीज—इन सबों में विकार उत्पन्न होने
का फल सात पक्ष में होता है। कोई-कोई आचार्य छत्र और तोरण का फल एक मास
में कहते हैं॥११॥
छत्रमातपत्रम्। चितिर्यज्ञचितिः। यूपो याज्ञिकः। हुतवहोऽग्निः। बीजानि प्रसिद्धानि
यान्युप्यन्ते। एतेषां सर्वेषां यद्वैकृतं तत् सप्तभिः पक्षैः सार्धैस्त्रिभिर्मासैः पच्यते। केचिन्मु-
नयश्छत्रस्य तोरणस्य च मासात् फलं प्राहुरुक्तवन्तः। तथा च गर्गः—
चितियूपहुताशेषु फलं पक्षैस्तु सप्तभिः।
आतपत्रफलं मासात् तोरणस्यैवमस्त्विति।। इति।।११।।
अन्येष्वप्याह—
अत्यन्तविरुद्धानां स्नेहः शब्दश्च वियति भूतानाम् ।
मार्जारनकुलयोर्मूषकेण सङ्गश्च मासेन ॥१२॥
अतिशय शत्रुता रखने वाले जीवों में परस्पर स्नेह, आकाश में प्राणियों का शब्द
और चूहे के साथ मार्जार और नेवले के संग का फल एक मास में होता है॥१२॥
अत्यन्तविरुद्धानमतिशत्रूणां च प्राणिनां स्नेहः प्रीतिः परस्परम्। वियत्याकाशे भूतानां
प्राणिनां शब्दः। मार्जारस्य विडालस्य। नकुलः प्रसिद्धस्तस्य च। मूषकेण सङ्गो युतिः।
मासेन पच्यते॥१२॥
अन्येष्वप्याह—
गन्धर्वपुरं मासाद्रसवैकृत्यं हिरण्यविकृतिश्च ।
ध्वजवेश्मपांशुधूमाकुला दिशश्चापि मासफलाः ॥१३॥
गन्धर्वनगर, रस ( मधुर आदि ) में विकार और सुवर्ण में विकार का फल एक
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
अषाढे द्वे पूर्वोत्-`
Wait, look at "अषाढे द्वे पूर्वोत्-":
अ - षा - ढे (aṣāḍhe)
द्वे (dve)
पू - र्वो - त्- (pūrvot-)
:
राषाढे मासचतुष्के चतुर्भिर्मासैस्तयोः पाकः। अभिजित्तारा सद्यः पाको तस्मिन्नेवाहनि
Wait, let's look at "पाको":
प (pa) + ा (ā) + क (ka) + ो (o) = पाको.
Yes, "पाको तस्मिन्नेवाहनि"!
:
पाकं करोति।।१५।।
:
अथ श्रवणादीनां पाककालज्ञानमाह—
:
सप्ताष्टावध्यर्द्धं त्रयस्त्रयः पञ्च चैव मासाः स्युः ।
Wait, let's check:
सप्ताष्टावध्यर्द्धं:
स - प्ता - ष्टा - व - ध्य - र्द्धं (saptāṣṭāvadhyarddhaṁ)
त्र - य - स्त्र - यः (trayastrayaḥ)
प - ञ्च (pañca)
चै - व (caiva)
मा - साः (māsāḥ)
पाकाध्यायः ५२९
आठ, डेढ़, तीन, तीन और पाँच मास में फल होता है।।१६।।
यथाक्रमेण श्रवणादीनां नक्षत्राणां पाकः। तद्यथा--सप्तभिर्मासैः श्रवणस्य पाकः।
अष्टभिर्धनिष्ठायाः। अध्यर्धेन सार्धेन मासेन शतभिषजः। त्रिभिः पूर्वायाः। त्रिभिरुत्तरायाः।
पञ्चभी रेवत्याः। एवमनेन क्रमेण श्रवणादीनां नक्षत्राणां पाकः।
अत्र पाकाध्याये येषामुत्पातानां पाको नोक्तस्तेषां भूकम्पाध्याये उक्तः; यथा—
पक्षैश्चतुर्भिरनिलस्त्रिभिरग्निर्दैवराट् च सप्ताहात्।
सद्यः फलति च वरुणो येषु न कालोऽद्भुतेषूक्तः।। इति।।१६।।
अद्भुते दृष्टे शान्त्यादिकं कृत्वाऽद्भुतशान्तिं नयेत्; अन्यथा पाकभेदो भवेत्येत-
ज्ज्ञापयितुमाह—
निगदितसमये न दृश्यते चेदधिकतरं द्विगुणे प्रपच्यते तत्।
यदि न कनकरत्नगोप्रदानैरुपशमितं विधिवद् द्विजैश्च शान्त्या ।।१७।।
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां पाकाध्यायो
नाम सप्तनवतितमोऽध्यायः ।।९७।।
यदि पूर्वोक्त समय में फल दिखाई न दे तो उससे द्विगुणित तुल्य काल में अधिक
फल होता है; परन्तु ब्राह्मणों के द्वारा सुवर्ण, रत्न और गौ का दान आदि शान्ति करने से
शान्त नहीं होने पर ही द्विगुणित काल में फल होता है।।१७।।
इति 'विमला' हिन्दीटीकायां पाकाध्यायः सप्तनवतितमः ।।९७।।
निगदितसमये यथोक्तकाले चेद्यदि न दृश्यते पाकस्तदा तस्मात् पाकोऽधिकतरं
द्विगुणे काले प्रपच्यते पाकमायाति। यदि कनकप्रदानेन सुवर्णदानेन, रत्नानां मणीनां
प्रदानेन, गवां धेनूनां प्रदानेन। एतैस्तथा द्विजैर्ब्राह्मणैश्च विधिवत् शान्त्या नोपशमितम्
तदाऽधिकतरमतीवाधिकं द्विगुणे काले समये। यस्याद्भुतस्य काल उक्तस्तस्मिन् द्विगुणे
तत् प्रपच्यते पाकमायातीति।।१७।।
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतौ पाकाध्यायो
नाम सप्तनवतितमोऽध्यायः ।।९७।।
बृ० भ० द्वि०-३४
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
अथ नक्षत्रकर्मगुणाध्यायः
अथ नक्षत्रकर्मगुणाध्यायो व्याख्यायते। तत्रादावेवाश्विन्यादीनां तारकाप्रमाणज्ञानमाह—
शिखिगुणरसेन्द्रियानलशशिविषयगुणर्तुपञ्चवसुपक्षाः ।
विषयैकचन्द्रभूतार्णवाग्निरुद्राश्विवसुदहनाः ॥१॥
भूतशतपक्षवसवो द्वात्रिंशच्चेति तारकामानम्।
क्रमशोऽश्विन्यादीनां कालस्ताराप्रमाणेन ॥२॥
नक्षत्रजमुद्वाहे फलमब्दैस्तारकामितैः सदसत्।
दिवसैर्ज्वरस्य नाशो व्याधेरन्यस्य वा वाच्यः ॥३॥
अश्विनी आदि नक्षत्रों के क्रम से शिखि ( ३ ) आदि तारे होते हैं। जैसे—अश्विनी
में तीन, भरणी में तीन, कृत्तिका में छः, रोहिणी में पाँच, मृगशिरा में तीन, आर्द्रा में एक,
पुनर्वसु में चार, पुष्य में तीन, आश्लेषा में पाँच, मघा में पाँच, पूर्वाफाल्गुनी में दो,
उत्तराफाल्गुनी में दो, हस्त में पाँच, चित्रा में एक, स्वाति में एक, विशाखा में चार,
अनुराधा में चार, ज्येष्ठा में तीन, मूल में ग्यारह, पूर्वाषाढ़ा में दो, उत्तराषाढ़ा में दो,
अभिजित् में तीन, श्रवण में तीन, धनिष्ठा में चार, शतभिषा में सौ, पूर्वभाद्रपदा में दो,
उत्तरभाद्रपदा में दो और रेवती में बत्तीस तारे होते हैं। तारों के प्रमाण से नक्षत्रों का फल
होता है। जैसे कि विवाह में नक्षत्रों का शुभाशुभ फल तारातुल्य वर्षों में होता है तथा
जिस नक्षत्र में ज्वर या अन्य रोग की उत्पत्ति हो, उस नक्षत्र के तारातुल्य दिन में उसका
नाश होता है॥१-३॥
शिखिगुणेति । शिखिनोऽग्नयस्त्रयोऽश्विन्यास्तारकाप्रमाणम्। गुणास्त्रयः सत्त्वरज-
स्तमांसि भरण्यास्तारकाप्रमाणम्। रसाः षड् मधुरादयः कृत्तिकायाः। इन्द्रियाणि श्रोत्रादीनि
पञ्च रोहिण्याः। अनलास्त्रयोऽग्नयो मृगशिरसः। शशी चन्द्र एक आर्द्रायाः। विषयाः शब्दादयः
पञ्च पुनर्वसोः। गुणास्त्रयस्तिष्यस्य। ऋतवः शिशिरादयः षडाश्लेषायाः। पञ्च मघायाः।
वसवोऽष्टौ पूर्वफल्गुन्याः। पक्षौ द्वौ उत्तरफल्गुन्याः। विषयाः पञ्च हस्तस्य। एकश्चित्रायाः।
चन्द्र एक एव स्वातेः। भूतानि पञ्च विशाखायाः। अर्णवाः समुद्राश्चत्वारोऽनुराधायाः।
अग्नयस्त्रयो ज्येष्ठायाः। रुद्रा एकादश मूलस्य। अश्विनौ द्वौ पूर्वाषाढायाः। वसवोऽष्ट उत्तरा-
षाढायाः। दहना अग्नयस्त्रयः श्रवणस्य। भूतानि पञ्च पृथिव्यादीनि धनिष्ठायाः। शतं शत-
भिषजः। केचिच्छराः पञ्चेति पठन्ति। पक्षौ द्वौ पूर्वभद्रपदायाः। वसवोऽष्ट उत्तरभद्रपदायाः।
द्वात्रिंशद् रेवत्याः। इत्येवंप्रकारं तारकामानम्। नक्षत्राणामेषां च क्रमशः परिपाट्या तारा-
प्रमाणेन तत्संख्यया कालो ज्ञेयश्चेत्याह—नक्षत्रजमुद्वाह इति। उद्वाहे विवाहे नक्षत्रस्य
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
नक्षत्रकर्मगुणाध्यायः ५३१
यत् फलं सदसच्छुभमशुभं वा तारकामितस्तारकासंख्यैरब्दैर्वर्षैर्वक्तव्यम्। यथा—'मृगशिरसि
मघायाम्' इति। यथा—'बहुसुखसुतदासीवित्तसौभाग्ययुक्त' इति। यत् फलं सच्छोभनं
तथाद्र्द्राद्ये भचतुष्टये नेति। सदसत्फलं शुभं दुष्टं ततारकामितैस्तारकासंख्यैरब्दैर्भवति।
दिवसैर्ज्वरस्य नाश इति । तारकामितैर्दिवसैर्ज्वरस्योत्पन्नस्य नाशो वाच्यो वक्तव्यः।
इति तारकामानम्।।१-३।।
अथ नक्षत्रदेवता आह—
अश्वियमदहनकमलजशशिशूलभृददितिजीवफणिपितरः ।
योन्यर्यमदिनकृत्त्वष्टृपवनशक्राग्निमित्राश्च ॥४॥
शक्रो निर्ऋतिस्तोयं विश्वे ब्रह्मा हरिवसुर्वरुणः।
अजपादोऽहिर्बुध्न्यः पूषा चेतीश्वरा भानाम् ॥५॥
अश्विनीकुमार, यम, अग्नि, ब्रह्मा, चन्द्रमा, शिव, अदिति, बृहस्पति, सर्प, भग ( सूर्य-
विशेष ), अर्यमा ( सूर्यविशेष ), रवि, त्वष्टा ( विश्वकर्मा ), वायु, इन्द्राग्नी मित्र, इन्द्र,
निर्ऋति ( राक्षस ), जल, विश्वेदेव, ब्रह्मा, विष्णु, वसु, वरुण, अजचरण ( सूर्यविशेष ),
अहिर्बुध्न्य ( सूर्यविशेष ), पूषा ( सूर्यविशेष )—ये क्रम से अश्विनी आदि नक्षत्रों के
स्वामी होते हैं। जैसे—अश्विनीकुमार अश्विनी के, यम भरणी के, अग्नि कृत्तिका के,
ब्रह्मा रोहिणी के, चन्द्रमा मृगशिरा के इत्यादि स्वामी होते हैं।।४-५।।
अश्वियमदहनेति । अश्वादीनां क्रमेण भानां नक्षत्राणामीश्वराः। तद्यथा—अश्विना-
वश्विन्याः। यमो भरण्याः। दहनोऽग्निः कृत्तिकायाः। कमलजो ब्रह्मा रोहिण्याः। शशी चन्द्रो
मृगशिरसः। शूलभृद्रुद्र आर्द्रायाः। आदित्यः पुनर्वसोः। जीवो बृहस्पतिस्तिष्यस्य। फणी
सर्प आश्लेषायाः। पितरो मघायाः। योनिर्भगः पूर्वफल्गुन्याः। अर्यमा उत्तरफल्गुन्याः।
दिनकृदादित्यो हस्तस्य। त्वष्टा चित्रायाः। पवनो वायुः स्वातेः। शक्राग्नी इन्द्राग्नी विशाखायाः।
मित्रोऽनुराधायाः। शक्र इन्द्रो ज्येष्ठायाः। निर्ऋती राक्षसो मूलस्य। तोयं जलं पूर्वाषाढायाः।
विश्वे देवा उत्तराषाढायाः। ब्रह्माऽभिजितः। हरिर्विष्णुः श्रवणस्य। वसुर्धनिष्ठायाः। वरुणो-
ऽपाम्पतिः शतभिषजः। अजपादोऽजैकपात् पूर्वभद्रपदायाः। अहिर्बुध्न्य उत्तरभद्रपदायाः।
पूषा रेवत्याः। चशब्दः समुच्चये। इत्येवंप्रकारा भानां नक्षत्राणामीश्वराः स्वामिनो नक्षत्र-
देवताः।।४-५।।
अधुना ध्रुवाणि नक्षत्राणि तैश्च यानि कर्माणि क्रियन्ते तानि चाह—
त्रीण्युत्तराणि तेभ्यो रोहिण्यश्च ध्रुवाणि तैः कुर्यात्।
अभिषेकशान्तितरुनगरधर्मबीजध्रुवारम्भान् ॥६॥
उन पूर्वोक्त नक्षत्रों में से तीनों उत्तरा और रोहिणी नक्षत्र ध्रुव ( स्थिर ) संज्ञक हैं।
इनमें अभिषेक ( राजा आदि का अभिषेक ), शान्ति ( उत्पातों का प्रतीकार ), रोपण
( वृक्षों का रोपण ), नगर ( नगरों की प्रतिष्ठा आदि ), धर्मक्रिया, बीज ( बीजों का
बोना ) और स्थिर कार्यों का आरम्भ करना चाहिये।।६।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA
५३२ बृहत्संहिता
तेभ्यो नक्षत्रेभ्यस्त्रीण्युत्तराणि उत्तरफल्गुनी उत्तराषाढोत्तरभाद्रपदा तथा रोहिण्यः । एतानि
नक्षत्राणि चत्वारि ध्रुवाणि स्थिराणीत्यर्थः । तैश्च ध्रुवैः किं तत्? अभिषेको नृपादेः । शान्तिः
शान्तिकमुत्पातप्रतीकारः । तरुर्वृक्षस्तस्य रोपणम्। नगरं पत्तनं तत्प्रतिष्ठादि। धर्मो धर्म-
क्रिया। बीजं बीजवपनम्। अन्येषां ध्रुवाणां स्थिराणां कर्मणारम्भान् कुर्यादिति। तथा
च पराशरः—
चत्वारो हि चतुष्का ध्रुवो मृदुर्दारुणस्तथा क्षिप्रः ।
उग्राणि पञ्च पञ्च चराणि साधारणे द्वे च ।।
चत्वारि खलु नक्षत्रेषु ध्रुवाणि भवन्ति। प्राजापत्यं त्रीण्युत्तराणि। तेषु पुरनगरग्राम-
काननोपवनभवनानि। वेशनतरुकुसुमबीजवपनस्थिरनिधिनिधानकृषिधनगोऽश्वमित्रसंग्रहण-
स्नपनालङ्करणपत्युद्वहनचरणाभिगमननृपतिनायकाभिषेकमन्त्रेज्याव्रतनियमायुष्यपौष्टिकशान्ति-
कधान्यान्यन्यानि स्थिराणि कारयेत्। ऋणधनप्रयोगपथगमनमद्यवैरक्षौराणि च वर्जयेत्।।६।।
अथ तीक्ष्णानि नक्षत्राणि तैर्यानि कर्माणि क्रियन्ते तानि चाह—
मूलशिवशक्रभुजगाधिपानि तीक्ष्णानि तेषु सिद्ध्यन्ति ।
अभिघातमन्त्रवेतालबन्धवधभेदसम्बन्धाः ॥७॥
मूल, आर्द्रा, ज्येष्ठा, आश्लेषा—ये तीक्ष्णसंज्ञक नक्षत्र हैं। इनमें अभिघात ( उपद्रव ),
मन्त्र ( मन्त्रसाधन प्रयोग ), वेताल (वेताल के उत्थापन आदि का कर्म ), बन्ध
( बन्धन ), वध, भेद ( मिले हुये दो को अलग करना ) और सम्बन्ध ( राजकुल में
आवेदन ) की सिद्धि होती है।।७।।
मूलं प्रसिद्धम्। शिवाधिपमार्द्रा। शक्राधिपं ज्येष्ठा। भुजगाधिपं सर्पदैवत्यमाश्लेषा।
एतानि नक्षत्राणि तीक्ष्णानि दारुणानीत्यर्थः। तेषु तीक्ष्णेषु सिद्ध्यन्ति। के ते? अभिघात
उपद्रवः। मन्त्रो मन्त्रसाधनप्रयोगः। वेतालं वेतालोत्थापनादिकर्म। बन्धो बन्धनम्। वधस्ता-
डनम्। भेदः पृथक्करणं श्लिष्टयोर्द्वयोः। सम्बन्धो राजकुल आवेदनम्। एते सिद्ध्यन्ति।
तथा च पराशरः—
‘चत्वारि नक्षत्रेषु दारुणानि भवन्ति। आर्द्रा श्लेषा ज्येष्ठा मूलमित्येतेष्वरिनगर-
स्कन्धावारावरोधनमथ नरेन्द्रामिघातयुद्धकलहकूटसाहसोपधानभेदवञ्चनविवादचौर्यानृतशपथ-
कितवच्छलनपणयन्त्रायुधग्रहणकरणदर्शनाभिचारगदवियोगवधभृत्यनिग्रहचतुष्पददमन-
भटनियोगान्। विशेषतो मूले मूलकर्म। रुद्रर्क्षेषु पीडनवपनधान्यतरुकुसुमबीजवेश्म प्रवेश-
स्थिरनिधिनियोगांश्च कारयेत्। सर्वेषु च सर्वं दारुणं कर्म’।।७।।
अथोग्राणि नक्षत्राणि तैश्च यत् कर्म कर्तव्यं तच्चाह—
उग्राणि पूर्वभरणीपित्र्याण्युत्सादननाशशाठ्येषु ।
योज्यानि बन्धविषदहनशस्त्रघातादिषु च सिद्ध्यै ॥८॥
तीनों पूर्वा, भरणी, मघा—ये नक्षत्र उग्रसंज्ञक हैं। इनको उत्सादन, नाश ( परार्थनाश )
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
नक्षत्रकर्मगुणाध्यायः ५३३
शाठ्य—इन कार्यों में योजित करना चाहिये तथा ये नक्षत्र बन्ध ( बन्धन ), विष ( शत्रुओं
के लिये विष का प्रयोग ), दहन ( अग्निदाह ), शस्त्र ( शस्त्रप्रहार ), घात ( मारण )
आदि में सिद्धि के लिये होते हैं ।।८।।
पूर्वत्रयं पूर्वफल्गुनी पूर्वाषाढा पूर्वभद्रपदा इति। भरणी। पित्र्यं मघा। एतानि पञ्च
नक्षत्राण्युग्राणि भवन्ति। तानि चोत्सादे उत्सादने। परस्यार्थादीनां नाशे। शाठ्ये शठभावे
च। एतेषु कार्येषु योज्यानि। तथा बन्धे बन्धने। विषे शत्रूणां विषप्रयोगे। दहनेऽग्निदाहे।
शस्रेशस्रप्रहरणे। घाते मारणे। आदिग्रहणादन्येषूपद्रवकरणेषु ज्वरातीसारोत्पादनेषु सर्व-
कर्मसु सिद्धयै सिद्ध्यर्थं योज्यानि प्रयोक्तव्यानि। तथा च पराशरः—
'पञ्च नक्षत्रेषूग्राणि भवन्ति। मघा भरणी त्रीणि पूर्वाणीति। एषु भटचौरगुल्मपुरुष-
दूतकारशौल्क्यशाठिकक्षुद्रान् स्थापयेत्। तथा निभृतनियमनप्रणधिसम्प्रयोगवैर्रोत्यानकलह-
कोलाहलसम्पहारवञ्चनविवादान्यद्रव्यहरणान्यदारगमनद्यूताभिसारविलप्रवर्तनयुद्धयोद्धा-
युध्यग्रहणकरणदर्शनारम्भाणि। नगरग्रामजनपदपुराभिघातयन्त्रोपकरणदुर्गक्रियाणां परायिक-
प्रयोगान्। युद्धसंग्रामाभियोगेषु प्रथममरयोऽभिहन्तव्या इत्यादिषु विषप्रयोगानलविसर्गाभिचारं
कारयेत्। विशेषतः पित्र्येऽपितृपिण्डसम्प्रदानकोष्ठागारविविधाकारनिधानानि। भाग्ये सौभाग्य-
कस्यावरणानि आप्ये जलवाहसुरासवकूपनदीवाहकुल्याखननानि। सर्वेषु सर्वमुग्रं च' ।।८।।
अथ क्षिप्राणि नक्षत्राणि तैश्च यानि कर्माणि क्रियन्ते तानि चाह—
लघु हस्ताश्विनपुष्याः पण्यरतिज्ञानभूषणकलासु।
शिल्पौषधयानादिषु सिद्धिकराणि प्रदिष्टानि ॥९॥
हस्त, अश्विनी, पुष्य—ये लघुसंज्ञक नक्षत्र हैं। ये नक्षत्र पण्य ( विक्रय ), रति,
ज्ञान ( शास्त्रारम्भ ), भूषण, कला ( चित्र, गीत, वाद्य और नृत्य ), शिल्पकर्म, औषध
( द्रव्यप्रयोग ), यान ( यात्रा ) आदि में सिद्धि करने वाले होते हैं ।।९।।
हस्तः प्रसिद्धः। आश्विनमश्विनी। पुष्यस्तिष्यः। केचिदभिजिदत्रेच्छन्ति। एतन्नक्षत्रत्रयं
चतुष्टयं वा लघु क्षिप्रमित्यर्थः। एतानि पण्ये विक्रये। रतौ पुंरतौ। ज्ञाने शास्त्रारम्भे। भूषणे
अलङ्करणे। कलासु चित्रगीतवाद्यनृत्यादिषु। शिल्पकर्मणि तक्षककर्मलोहकारकर्मादौ। औषधे
द्रव्यप्रयोगे। याने यात्रायाम्। आदिग्रहणादृणग्रहणे धनप्रयोगे च। एतेषु कार्येषु सिद्धि-
कराण्युक्तानि। तथा च पराशरः—
'चत्वारि नक्षत्राणि क्षिप्राणि भवन्ति। हस्तः पुष्योऽभिजिदश्विनमित्येतेषु विविधपण्य-
विक्रयधनप्रयोगोऽश्वाश्वतरखरकरभदमनस्कन्धावारबलसार्थनिर्याणदूतचरसम्प्रेषणाध्वगमन-
यजनयाजनाध्ययनाध्यापनशिल्पारम्भध्वजपताकापत्रवालव्यजनसमुच्छ्रयस्नपनगजग्रहणआरोहण-
भैषज्यरक्षोग्रगदगदौषधग्रहणधारणानि सर्वाण्येव चात्र क्षिप्राणि कर्माणि कारयेत्' ।।९।।
अथ मृदूनि नक्षत्राणि तैश्च यानि कर्माणि क्रियन्ते तानि चाह—
मृदुवर्गोऽनूराधाचित्रापौष्णैन्दवानि मित्रार्थे।
सुरतविविधवस्त्रभूषणमङ्गलगीतेषु च हितानि ॥१०॥
५३४ बृहत्संहिता
अनुराधा, चित्रा, रेवती, मृगशिरा—ये नक्षत्र मृदुसंज्ञक हैं। ये सब मित्र, सुरतविधि,
वस्त्र, भूषण, मंगलकार्य और गाने में शुभ होते हैं॥१०॥
अनुराधा। चित्रा। पौष्णं रेवती। ऐन्दवं मृगशिरः। एतानि चत्वारि नक्षत्राणि मृदुवर्गः।
तानि चा मित्रार्थे मित्रवरणार्थं श्रवणादिप्रयोगे। सुरतविधौ सुरतकर्मणि। वस्त्रेषु वस्त्रकर्मादिषु।
भूषणेष्वलङ्करणेषु। मङ्गलेषु विवाहोपनयनचूड़ाकरणेषु। गीते च। एतेषु च कर्मसु च
हितानि श्रेष्ठानि। तथा च पराशरः—
'चत्वारि नक्षत्रेषु मृदूनि भवन्ति। मृगशिरश्चित्रानुराधा रेवतीत्येतेषूपनयनचूड़ाकरण-
गोदानादिव्रतनियमजप्यस्वस्त्ययनवहनवपनविस्मापनकौतुकमङ्गल्यज्ञवाहनाध्ययनाध्यापन-
कन्यावरणपाणिग्रहणधनप्रयोगान् गुरुनरेन्द्राणां वाद्यगीतनृत्ताभिनयालापहास्योद्यानहर्षपरिवर्धना-
न्यारभेत। मणिरजतालङ्काराम्बरधारणकरणसंग्रहणविक्रयशिल्पप्रयोगगमनप्रयोगसुहृत्सम्बन्धि-
बान्धवसम्बन्धान्यायुष्यपौष्टिकधर्मार्थकामयुक्तानि सर्वाण्येव चात्र नयनाञ्जनसौभाग्यविचित्र-
चित्राणि विशेषतः सर्वेषु सर्वाणि मृदूनि कर्माणि कारयेत्'।।१०।।
अथ साधारणे नक्षत्रे ताभ्यां यानि च कर्माणि कारयेत्, तथा चराणि नक्षत्राणि तैश्च
यानि कर्माणि क्रियन्ते तानि चाह—
होतभुजं सविशाखं मृदुतीक्ष्णं तद्विमिश्रफलकारि।
श्रवणत्रयमादित्यानले च चरकर्मणि हितानि ॥११॥
कृत्तिका और विशाखा मृदु-तीक्ष्णसंज्ञक नक्षत्र हैं। ये मिश्रित फल करने वाले हैं
अर्थात् इनमें मृदु एवं दारुण—दोनों कर्मों को करना चाहिये। श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा,
पुनर्वसु, स्वाति—ये पाँच नक्षत्र चरसंज्ञक हैं। ये चर कार्य में शुभ होते हैं॥११॥
होतभुजं कृत्तिका। हुतं भुङ्क्ते हुतभुगग्निः। हुतभुज इदं होतभुजम्। तस्येदमित्यण्।
तद्धितेष्वचामादेरिति वृद्धिः। तच्च सविशाखं विशाखासहितम्। एतन्नक्षत्रद्वयं मृदुतीक्ष्णं
मृदुसाधारणमित्यर्थः। तच्च विमिश्रफलकारि विमिश्रफलं करोति। मृदूनि दारुणानि च
कर्माणि कुर्यादित्यर्थः। तथा च पराशरः—
'द्वे नक्षत्रे साधारणे भवतः—कृत्तिका विशाखेति। तयोर्मृदूनि दारुणानि कर्माणि
कुर्यात्। धातूत्पादनावर्तनभाण्डागारविपणिपण्योपकरणानि। यज्ञेष्टिदहनोपतापनेक्षुघृतविपाचनं
वृषभोत्सर्गपशुसङ्कलनदमनान्यरभेत। सर्वप्रहरणानि कारयेत्। ग्रामशिविरपुरव्रजननगरव्यु-
त्पथबन्धम्। विशाखायां विशेषेणेक्षुवृक्षबीजलताकुसुमानि वापयेत्'।
श्रवणत्रयमिति। श्रवणत्रयं श्रवणं धनिष्ठा शतभिषगिति। आदित्यं पुनर्वसुः। आनिलं
स्वातिः। ते आदित्यानले च। एतानि पञ्च नक्षत्राणि। तानि च चरकर्मण्यस्थिरे कर्मणि
हितानि प्रशस्तानि। तथा च पराशरः—
'पञ्च नक्षत्राणि चराणि भवन्ति—स्वातिः पुनर्वसुः श्रवणं धनिष्ठा शतभिषगिति।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
नक्षत्रकर्मगुणाध्यायः ५३५
एतेषु कुञ्जरमृगमहिषतुरगखरकरभगवां समावहनानि। विशेषेण पुनर्वसौ पुनर्भूगमनं विट-
करणम्। वारुणे सुरासवसन्धानसरःसरित्सेत्वौषधविधानानि। सर्वेषु विशेषेण सर्वं चरकर्म
कुर्यात्' ।।११।।
अथ क्षौरनक्षत्राण्याह—
हस्तत्रयं मृगशिराः श्रवणत्रयं च
पूषाश्विशक्रगुरुभानि पुनर्वसुश्च।
क्षौरे तु कर्मणि हितान्युदये क्षणे वा
युक्तानि चोडुपतिना शुभतारया च ।।१२।।
हस्त, चित्रा, स्वाती, मृगशिरा, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा, रेवती, अश्विनी, ज्येष्ठा,
पुष्य, पुनर्वसु—इन नक्षत्रों में या इन नक्षत्रों के उदयकाल में या इन नक्षत्रों के
देवतासम्बन्धी मुहूर्त के उदय में ( जैसे—हस्त नक्षत्र का देवता सूर्य है; अतः सूर्यसंज्ञक
मुहूर्त के उदय में ), चन्द्र और तारा के अनुकूल रहने पर क्षौरकर्म करना शुभ होता
है।।१२।।
हस्तात् प्रभृति नक्षत्रत्रयम्—हस्तः, चित्रा, स्वातिः, मृगशिराः। श्रवणत्रयं श्रवणात्
प्रभृति नक्षत्रत्रयम्—श्रवणं धनिष्ठा शतभिषगिति। पूषभं रेवती। अश्विभमश्विनी। शक्र
इन्द्रस्तद्भं ज्येष्ठा। गुरुभं तिष्यम्। एतानि। तथा पुनर्वसुश्च। एतानि नक्षत्राणि क्षौरे क्षुर-
कर्मणि तु हितानि शस्तानि। उदये च यथा मेषलग्नोदये यावन्मेषस्य त्रयोदशत्रिंशद्भागाः
सविंशतिलिप्ता उदयं यान्ति, तावदश्विनीनक्षत्रमुदयं याति। तत्परतो यावत् तावन्त एव
भागा उदयं यान्ति, तावद्भरणीत्यनेन न्यायेन सर्वेषामुदयो योज्यः। तस्मिन्नुदये विहितानि।
क्षणे च क्षणस्योदये। क्षणो मुहूर्त:। येन नक्षत्रेण क्षुरकर्म क्रियते तस्य यो देवता तन्नामा
यो मुहूर्तस्तस्योदये। तथा हस्तदेवता सूर्यस्तन्नामा यो मुहूर्तस्तस्योदये मित्रपूष्णोरुदये
वेत्यादि। तद्यथा मुहूर्ता यात्रायामुक्ताः—
शिवभुजगमित्रपितृवसुजलविश्वविरञ्चिपङ्कजप्रभवाः।
इन्द्राग्नीन्द्रनिशाचरवरुणार्यमयोनयश्चाह्नि ।।
रुद्राजाहिर्बुध्न्याः पूषा दस्रान्तकाग्निधातारः।
इन्द्रादितिगुरुहरिरवित्वष्ट्रनिलाख्याः क्षणा रात्रौ।।
अहः पञ्चदशांशो रात्रेश्चैवं मुहूर्त इति।
स च विज्ञेयस्तज्ज्ञैश्छायायन्त्राम्बुभिर्युक्त्या।। इति।
तानि च नक्षत्राणि यद्युडुपतिना चन्द्रेण शोभनेन जन्मतृतीयषष्ठसप्तमदशमैकादशा-
नामन्यतमेन युक्तानि भवन्ति तदा चन्द्रानुकूल्यं च भवति। शुभतारया च। तारा यदि शुभा-
ऽनुकूला सम्पत्क्षेमसाधकमैत्राणामन्यतमा भवति। एतदुक्तं भवति—यदि चन्द्रानुकूल्यं
तारानुकूल्यं च भवति तदेति।।१२।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammpu. Digitized by S3 Foundation USA
५३६ बृहत्संहिता
अथ क्षुरकर्मणि परिशेषार्थमाह—
न स्नातमात्रगमनोन्मुखभूषिताना-
मभ्यक्तभुक्तरणकालनिरासनानाम् ।
सन्ध्यानिशाशनिकुजार्कतिथौ च रिक्ते
क्षौरं हितं न नवमेऽह्नि न चापि विष्ट्याम् ।।९३।।
स्नान करने के बाद, कहीं पर जाने के समय, तेल आदि लगाने के बाद, युद्ध के
समय, बिना आसन, सन्ध्याकाल, रात्रि के समय, शनि, मंगल और रविवार में, रिक्ता
तिथि में, नवें दिन में एवं विष्टि करण में क्षौरकर्म करना शुभ नहीं होता है ।।९३।।
स्नातमात्रस्य कृतस्नानस्य क्षौरं न हितं न शस्तम्। गमनोन्मुखस्य गन्तुं प्रवृत्तस्य
क्षौरं न हितम्। तथा भूषितस्यालङ्कृतस्य। अभ्यक्तस्य तैलादिना कृताभ्यङ्गस्य। भुक्तस्य
कृताहारस्य। रणकाले सङ्ग्रामसमये। निरासनस्य आसनरहितस्य। एतेषां क्षौरं न हितं
न शोभनम्। तथा सन्ध्याकाले सन्ध्यासमये। सन्ध्यालक्षणं प्रागेवोक्तम्—
अर्धास्तमितानुदितात् सूर्यादस्पृष्टभं नभो यावत्।
तावत् सन्ध्याकालः ।। इति।
निशायां रात्रौ। शनिकुजार्कवारे—शनिवारे शनैश्चरवारे, कुजवारे भौमवारे, अर्कवारे
आदित्यवारे च। केचिदप्यर्कवारे नेच्छन्ति। तिथौ च रिक्ते, चतुर्थी नवमी चतुर्दशी चेति
रिक्ता तिथिः। तस्यां क्षौरं न हितम्। नवमेऽह्नि नवमे दिवसे न कार्यम्। विष्ट्यां करणे
क्षौरं हितं न। नवमेऽह्नि न चापि विष्टामित्यत्र केचिदन्यथा व्याख्यानं कुर्वन्ति। नवमदिवस-
ग्रहणमत्यन्तनिषेधार्थम्। चतुर्थ्यां चतुर्दश्यामपि कार्यातिपत्तौ कर्तव्यं क्षुरम्, न नवम्याम्।
तथा च—न नवम्यङ्गारकवर्जमिति लोकवचनं प्रदर्शयन्ति। एतेन तिथौ च रिक्ते इत्यनेनैव
गतार्थत्वाद् व्यासमहर्षिणा चतुर्थ्याद्या निषिद्धा, नवमी सामान्यनिषेधेनापि न निषिद्धा।
तथा चाह—
चतुर्थीं चैव षष्ठीं च अष्टमीं च चतुर्दशीम्।
तथा पञ्चदशीं चैव ब्रह्मचारी भवेत् सदा।।
श्मश्रुकर्मशिरोऽभ्यङ्गमञ्जनं दन्तधावनम्।
पर्वस्वेतानि यः कुर्याल्लक्ष्मीस्तत्र न तिष्ठति।।
एतच्च यद्याचार्यस्य निषेध आधिक्येनाभ्युपगतं स्यात्, तदा रिक्तातिथिनिर्देशं न
कृतं स्यात्। एतावद्वक्तव्यं नवम्यामिति। तत्रापि परे चकारेण पाठान्तरं कृत्वा न च
नवेऽह्नि न चापि विष्ट्यामिति प्रतिपद्दिवसमेव नेच्छन्ति। नवं च तदहो नवाहस्तस्मिन्
नवेऽह्नि। तन्त्रान्तरोक्तं च निदर्शनं पठन्ति—
क्षौरं न निशि न भुक्ते न पक्षसन्धौ न जन्मनक्षत्रे।
न प्रसवनोपवासे न देवपितृकार्ययोरन्तः।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
नक्षत्रकर्मगुणाध्यायः ५३७
अत्र रिक्ताग्रहणं नास्ति। तथा च पराशरोक्तम्—
'प्रतिपत्षष्ठ्योर्विवाहक्षेत्रासववास्तुबीजवपनमित्रधनसङ्ग्रहाभिषेकसत्रादिस्थिरमिष्टमनिष्टम-
ध्वाध्यापनमध्ययनं क्षुरकर्मेति'। तथा च लोके वचनम्—'प्रतिपत्सु न वापयेत्' इति।
यद्याचार्येण नवदिवसग्रहणे प्रतिपन्निषिद्धा तदा षष्ठ्या सहास्य को विरोधो येन न निषेधः
कृत इति। वयं तत्र ब्रूमः—यत्र क्षौरे कृते अनायुष्यं भवति तन्निषिद्धम्, न शेषम्। तथा
च—'क्षौरं न निशि न भुक्ते न पक्षसन्धौ' इत्यनन्तरोक्तश्लोकस्यानन्तरश्लोकः—
सन्ध्यायामशुभे चन्द्रे विष्ट्यां सोमदिनोदये।
क्षुरकर्म कृतं विन्द्यादनायुष्यकरं नृणाम्।।
नवमदिवसग्रहणेनापि क्षौरदिवसनवमदिवसो निषिद्धः। कथमेतदवगम्यत इति।
उच्यते,
५३८ बृहत्संहिता
राजाओं की आज्ञा से, ब्राह्मणों की सम्मति से तथा विवाहकाल में, मरणाशौच,
जननाशौच, कैदी के मुक्त होने और यज्ञ-दीक्षा के समय सभी नक्षत्रों में क्षौरकर्म करना
शुभ होता है॥१४॥
नृपाज्ञया राजाज्ञया। ब्राह्मणानां द्विजानां च सम्मतेऽभिमते। विवाहकाले उद्वाहसमये।
मृतसूतके मृतस्य सूतको मृतसूतकस्तस्मिन्। बद्धस्य मोक्षे बन्धनमोक्षे। ऋतुषु यज्ञेषु।
दीक्षणासु दीक्षासु। एतेषु कालेषु, सर्वेषु निःशेषेषु भेषु नक्षत्रेषु क्षुरकर्म शस्तं शोभन-
मित्यर्थः॥१४॥
( हस्तो मूलं श्रवणा पुनर्वसुर्मृगशिरस्तथा पुष्यः।
पुंसञ्जितेषु कार्येष्वेतानि शुभानि धिष्ण्यानि॥
हस्त, मूल, श्रवण, पुनर्वसु, मृगशिरा और पुष्य—ये पुरुषसंज्ञक नक्षत्र हैं। इनमें
पुरुषसंज्ञक कार्यों का करना शुभ होता है॥१५॥)
अथ संस्कारनक्षत्राण्याह—
सावित्रपौष्णानिलमैत्रतिष्यत्वाष्ट्रे तथा चोडुगणाधिपर्क्षे।
संस्कारदीक्षाव्रतमेखलादि कुर्याद् गुरौ शुक्रबुधेन्दुयुक्ते ॥१५॥
हस्त, रेवती, स्वाति, अनुराधा, पुष्य, चित्रा, मृगशिरा—इन नक्षत्रों में तथा शुक्र,
बुध, चन्द्र, गुरु—इन वारों में संस्कार ( नामकरणादि ), दीक्षा, उपनयन, मौञ्जी आदि
( क्षौरकर्म, विद्याग्रहण ) कर्मों को करना चाहिये॥१६॥
सावित्रं हस्तः। पौष्णं रेवती। अनिलं स्वातिः। मैत्रमनुराधा। तिष्यः पुष्यः। त्वाष्ट्रं चित्रा।
उडुगणाधिपर्क्षे मृगशिरसि। उडुगणो नक्षत्रसमूहस्तस्याधिपश्चन्द्रस्तद्दैवत्ये। एतस्मिन्नक्षत्र-
गणे किं कुर्यादित्याह—संस्कारो नामकरणादि। दीक्षा यज्ञदीक्षा। व्रतं व्रतबन्धः। मेखला
मौञ्जी। आदिग्रहणात् क्षुरकर्मविद्याग्रहणम्। गुरौ। जीवे। कैग्रहैर्युक्त इति शुक्रेण, बुधेन,
इन्दुना चन्द्रेण च युक्ते। एतेषां दिनेष्वित्यर्थः॥१५॥
अधुना सर्वकर्मणां लग्नशुद्धिमाह—
शुद्धैर्द्वादशकेन्द्रनैधनगृहैः पापैस्त्रिषष्ठायगै-
र्लग्ने केन्द्रगतेऽथवा सुरगुरौ दैत्येन्द्रपूज्येऽपि वा।
सर्वारम्भफलप्रसिद्धिरुदये राशौ च कर्तुः शुभे
सग्राम्यस्थिरभोदये च भवनं कार्यं प्रवेशोऽपि वा॥१६॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां नक्षत्रकर्मगुणो
नामाष्टनवतितमोऽध्यायः॥९८॥
लग्न से द्वादश, केन्द्र और अष्टम गृह में शुभ ग्रह, तृतीय, षष्ठ और एकादश में पाप
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
नक्षत्रकर्मगुणाध्यायः ५३९
ग्रह, लग्न या केन्द्र में बृहस्पति या शुक्र हों तो सब कार्यों की सिद्धि होती है तथा
कर्मकर्ता की जन्मराशि, ग्राम्य राशि ( मेष, मिथुन, कन्या, तुला, धनु और कुम्भ ) या
स्थिर राशि ( सिंह, वृश्चिक ) लग्न में हो तो घर बनाना और गृह में प्रवेश करना शुभ
होता है।।१६।।
इति 'विमला' हिन्दीटीकायां नक्षत्रकर्मगुणाध्यायोऽष्टनवतितमः ॥९८॥
शुद्धैर्द्वादशकेन्द्रनैधनगृहैरिति। द्वादशे प्रसिद्धम्। केन्द्राणि लग्नचतुर्थसप्तमदश-
मानि। नैधनगृहमष्टमस्थानम्। एतैः शुद्धैः सौम्यग्रहाधिष्ठितैः पापग्रहवियुतैः। तथा पापैः
पापग्रहैरादित्याङ्गारकशनैश्चरैस्त्रिषष्ठायगैः तृतीयषष्ठैकादशस्थानस्थितैः। सुरगुरुर्जीवः, तस्मिन्
लग्ने स्थितेऽथवा केन्द्रगते; वा दैत्येन्द्रपूज्येऽपि दैत्यानामिन्द्रा दैत्येन्द्रा दैत्यप्रधानाः,
तेषां पूज्यो गुरुः शुक्रः, तस्मिन् लग्नगते केन्द्रगते वा। एवंविध उदये लग्ने सर्वारम्भाणां
सर्वकार्यप्रारम्भाणां फलेऽभिमते प्रसिद्धिर्भवति। तथा च कर्तुः कर्मकर्तृ राशौ लग्ने शुभे
जन्मलग्नस्य राशोः सर्वानुकूल्ये अनष्टमद्वादशे। तथा सग्राम्यस्थिरभोदये, ग्राम्या मेषमिथुन-
कन्यातुलधन्विकुम्भाः स्थिरराशयः, ते च सग्राम्याः। यतः सिंहवृश्विकौ स्थिरावपि न ग्राम्यौ।
एतेषु यथोक्तेषु सग्राम्यस्थिरभेषु राशिषूद्यं प्राप्तेषु भवनं गृहं कार्यं विधेयम्। प्रवेशोऽपि
वा गृहप्रवेशोऽपि वा कार्यः। तथा च यवनेश्वरः—
लग्नेषु जीवैन्दवभार्गवेषु पश्यत्सु चैतेषु गृहर्क्षमंशम्।
राशावथो वा विचरे गृहस्थे गृहांशयोर्वा भृगुनन्दनेन्द्रोः।।
जलाशये वा गृहमागतेंऽशे गृहे स्वनाथाश्रितलक्षिते वा।
चन्द्रे शुभस्थे च शुभानि विन्द्याद् वस्तुप्रवेशादिनिवेशनानि।। इति।।१६।।
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतौ नक्षत्रकर्मगुणो
नामाष्टनवतितमोऽध्यायः ॥९८॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
अथ तिथिकर्मगुणाध्यायः
अथ तिथिकर्मगुणाध्यायो व्याख्यायते—
कमलजविधातृहरियमशशाङ्कषड्वक्त्रशक्रवसुभुजगाः ।
धर्मेशसवितृमन्मथकलयो विश्वे च तिथिपतयः ॥१॥
पितरोऽमावस्यायां संज्ञासदृशाश्च तैः क्रियाः कार्याः ।
नन्दा भद्रा विजया रिक्ता पूर्णा च तास्त्रिविधाः ॥२॥
यत् कार्यं नक्षत्रे तद्दैवत्यासु तिथिषु तत् कार्यम् ।
करणमुहूर्तेष्वपि तत् सिद्धिकरं देवतासदृशम् ॥३॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां तिथिकर्मगुणो
नामैकोनशततमोऽध्यायः ॥९९॥
ब्रह्मा, विधाता, विष्णु, यम, चन्द्र, कार्त्तिकेय, इन्द्र, वसु, सर्प, धर्म, शिव, सूर्य,
कामदेव, कलि—ये क्रम से प्रतिपदा आदि तिथियों के स्वामी कहे गये हैं। जैसे—
प्रतिपदा के ब्रह्मा, द्वितीया के विधाता, तृतीया के विष्णु इत्यादि स्वामी हैं तथा
अमावस्या के स्वामी पितर हैं। इन तिथियों में संज्ञातुल्य कार्य करना चाहिये। जैसे—
प्रतिपदा में ब्रह्मकर्म ( विवाह आदि ); द्वितीया में भवननिर्माण आदि; तृतीया में
चौलकरण, दमन आदि; चतुर्थी में शत्रु का मारण आदि; पञ्चमी में वमन, औषधिसेवन,
पौष्टिक कर्म आदि; षष्ठी में मित्रसंग्रह, अभिषेक आदि; सप्तमी में गाड़ी, सवारी, क्रिया,
गमन आदि; अष्टमी में शस्त्रग्रहण, दुर्ग, उपकरण आदि; नवमी में परविघात, मारण
आदि; दशमी में धर्म, ब्राह्मण, तर्पण आदि; एकादशी में स्थिर, चर, मृदु, सौम्य कर्म
आदि; द्वादशी में अग्न्याधान आदि; त्रयोदशी में मैत्री, कामसेवन आदि; चतुर्दशी में
विष, रस के प्रयोग आदि और पञ्चदशी में पितृतर्पण आदि कार्य करना चाहिये।
नन्दा, भद्रा, विजया, रिक्ता, पूर्णा—ये तिथियाँ तीन प्रकार की होती हैं, जैसे—
नन्दा ( १/६/११ ), भद्रा ( २/७/१२ ), विजया ( ३/८/१३ ), रिक्ता ( ४/९/
१४ ) और पूर्णा ( ५/१०/१५ ) तिथि होती है। जिस नक्षत्र में जो कार्य कहा गया
है, वह उस नक्षत्र के देवता की तिथि में करना चाहिये। जैसे—रोहिणी में जो कार्य कहा
गया है, वह उसके देवता ( ब्रह्मा ) की तिथि ( प्रतिपदा ) में करना चाहिये। इसी
प्रकार अभिजित् नक्षत्र में जो कार्य कहा गया है, वह द्वितीया में, श्रवण नक्षत्र में जो
कार्य कहा गया है वह तृतीया में, भरणी में जो कार्य कहा गया है वह चतुर्थी में,
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
तिथिकर्मगुणाध्यायः ५४१
मृगशिरा में जो कार्य कहा गया है वह पञ्चमी में, कृत्तिका में जो कार्य कहा गया है वह
षष्ठी में, ज्येष्ठा में जो कार्य कहा गया है वह सप्तमी में, हस्त में जो कार्य कहा गया है
वह द्वादशी में, पूर्वफाल्गुनी में जो कार्य कहा गया है वह चतुर्दशी में, उत्तराषाढ़ा में जो
कार्य कहा गया है वह पञ्चदशी में और मघा में जो कार्य कहा गया है वह अमावास्या
में करना चाहिये।
इसी प्रकार जिस नक्षत्र में जो कार्य कहा गया है वह उस नक्षत्र के देवता के करण
में भी करना चाहिये। जैसे—ज्येष्ठा में जो कार्य कहा गया है वह वव करण में, रोहिणी
में जो कार्य कहा गया है वह वालव में, अनुराधा में जो कार्य कहा गया है वह कौलव
में, उत्तरफाल्गुनी में जो कार्य कहा गया है वह तैतिल में, ज्येष्ठा में जो कार्य कहा गया
है वह गर में, श्रवण में जो कार्य कहा गया है वह वणिज में, भरणी में जो कार्य कहा
गया है वह विष्टि में, कृत्तिका में जो कार्य कहा गया है वह शकुनि में, रोहिणी में जो
कार्य कहा गया है वह चतुष्पद में, आश्लेषा में जो कार्य कहा गया है वह नाग में और
स्वाती में जो कार्य कहा गया है वह किंस्तुघ्न में करना चाहिये।
इसी प्रकार जिस नक्षत्र में जो कार्य कहा गया है, वह उस नक्षत्र के देवतासम्बन्धी
मुहूर्त्त में भी करना चाहिये। जैसे—आर्द्रा में जो कार्य कह गया है वह शिवमुहूर्त्त में,
श्लेषा में जो कार्य कहा गया है वह भुजग में, अनुराधा में जो कार्य कहा गया है वह
मित्र में, मघा में जो कार्य कहा गया है वह पिता में, धनिष्ठा में जो कार्य कहा गया है
वह वसु में, पूर्वाषाढ़ा में जो कार्य कहा कहा है वह जल में, उत्तराषाढ़ा में जो कार्य
कहा गया है वह विश्व में, अभिजित् में जो कार्य कहा गया है वह विरिञ्चि में, रोहिणी में
जो कार्य कहा गया है वह पङ्कजप्रभव में, विशाखा में जो कार्य कहा गया है वह
ऐन्द्राग्नि में, मूल में जो कार्य कहा गया है वह निर्ऋति में, शतभिषा में जो कार्य कहा
गया है वह वरुण में, उत्तरफाल्गुनी में जो कार्य कहा गया है वह अर्यमा में,
पूर्वफाल्गुनी में जो कार्य कहा गया है वह भाग्य में, पूर्वभाद्रपदा में जो कार्य कहा गया
है वह अजैकपाद में, उत्तरभाद्रपदा में जो कार्य कहा गया है वह अहिर्बुध्न्य में, रेवती
में जो कार्य कहा गया है वह पूषण में, अश्विनी में जो कार्य कहा गया है वह दस्र में,
भरणी में जो कार्य कहा गया है वह अन्तक में, कृत्तिका में जो कार्य कहा गया है वह
आग्नेय में, मृगशिरा में जो कार्य कहा गया है वह इन्दु में, पुनर्वसु में जो कार्य कहा गया
है वह अदिति में, पुष्य में जो कार्य कहा गया है वह गुरु में, श्रवण में जो कार्य कहा
गया है वह हरि में, हस्त में जो कार्य कहा गया है वह रवि में, चित्रा में जो कार्य कहा
गया है वह त्वष्टा में और स्वाती में जो कार्य कहा गया है वह अनिल मुहूर्त्त में करना
चाहिये।।१-३।।
इति 'विमला' हिन्दीटीकायान्तिथिकर्मगुणाध्यायो नवनवतितमः ॥९९॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
५४२ बृहत्संहिता
कमलजेति । कमलजादयः प्रतिपदादीनां तिथीनां पतयः । कमलजो ब्रह्मा प्रतिपद्य-
धिपतिः । विधाता द्वितीयस्याम् । हरिविष्णुस्तृतीयस्याम् । यमश्चतुर्थ्याम् । शशाङ्कश्चन्द्रमाः
पञ्चम्याम् । षड्वक्त्रः कुमारः षष्ठ्याम् । शक्र इन्द्रः सप्तम्याम् । वसवोऽष्टम्याम् । भुजगः
सर्पो नवम्याम् । धर्मो दशम्याम् । ईशो रुद्र एकादश्याम् । सविता आदित्यो द्वादश्याम् ।
मन्मथः कामस्त्रयोदश्याम् । कलिश्चतुर्दश्याम् । विश्वेदेवाः पञ्चदश्यां पौर्णमास्यामित्यर्थः ।
एवं शुक्लपक्षे ।
कृष्णपक्षे एतास्वेव तिथिषु एत एवाधिपतयः, किन्तु पितरोऽमावस्यायाम् । अमावास्यायां
पितरः । तैस्तिथिस्वामिभिः संज्ञासदृशा नामतुल्याः क्रियाः कार्याः । यथा प्रतिपदि ब्रह्मकर्म
विवाहादि । द्वितीयस्यां भवननिवेशादि । तृतीयस्यां चौलकरणदमनादि । चतुर्थ्यां शत्रुमथ
सप्तम्याम्। हस्ते द्वादश्याम्। पूर्वफल्गुन्यां त्रयोदश्याम्। श्लेषायां चतुर्दश्याम्। उत्तराषाढायां
पञ्चदश्याम्। मघास्वमावास्यायामिति। तथा च गर्गः—
नन्दा प्रतिपदित्युक्ता प्रशस्ता ध्रुवकर्मसु।
ज्ञानस्य च समारम्भे प्रवासे च विगर्हिता।।
नाद्यादन्नं तपः कुर्यात् पुष्टिंसौभाग्यमेव च।
जन्म चात्रोत्तमं विन्द्यात् स्वयम्भूर्देवता यतः।।
भद्रेत्युक्ता द्वितीया तु शिल्पिव्यायामिनां हिता।
आरम्भे भेषजानां च प्रवासे च प्रवासिनाम्।।
आवाहांश्च विवाहांश्च वास्तुक्षेत्रगृहाणि च।
पुष्टिकर्मकरश्रेष्ठा देवता च बृहस्पतिः।।
बलेत्युक्ता तृतीया तु बलसम्पच्च कारयेत्।
गोऽश्वकुञ्जरभृत्यानां दमनं मानसानि च।।
कुर्यादासवकर्माणि बीजान्यपि च वापयेत्।
बलकर्मारभेत्तैव विष्णुं विन्द्याच्च दैवतम्।।
रिक्ता प्रोक्ता चतुर्थी च क्षुद्रकर्म प्रयोजयेत्।
गोग्रहं दारुणं कुर्यात् कूटशास्त्रं समारभेत्।।
अत्र सम्मारणं कुर्यादभिघाताश्रयाणि च।
ध्रुवसेनाबधं कुर्याद्यमं विन्द्याच्च दैवतम्।।
पूर्णा च पञ्चमी प्रोक्ता प्रशस्ता ध्रुवकर्मणि।
नवान्नाग्रयणानां च शयनासनवेश्मनाम्।।
जन्मक्षेत्रविभूषार्था व्यवहारौषधिक्रिया।
प्रशान्तं पौष्टिकं कर्म सोमं विन्द्याच्च दैवतम्।।
षष्ठी मा सा तिथिर्नाम प्रशस्ता ध्रुवकर्मसु।
क्षेत्रारम्भं गृहं कुर्याद् देवतायतनानि च।।
कारयेत् संक्रमद्वारगोपुराद्यालयानि च।
आधानं च न कर्तव्यं कुमारश्चात्र दैवतम्।।
सप्तमी मित्रनामा तु मित्रकार्याध्रुवाणि च।
कुर्याद्राज्ञो ध्वजं छत्रमासनं शयनानि च।।
रत्नानि मणिमुक्तादिवरूण्याण्याभरणानि च।
कारयेद् भूषणाद्यांश्च देवाः सप्तर्षयस्तथा।।
महाबलाष्टमी चैव कुर्याद् बालनिदर्शनम्।
अधिकारान् प्रयुञ्जीत यन्त्राकारधनूंषि च।।
कुर्याच्च नगरे गुप्तिं सुरङ्गान् परिखास्तथा।
हस्त्यश्वांश्च प्रयुञ्जीत वसवश्चात्र दैवतम्।।
५४४ बृहत्संहिता
उग्रसेना तु नवमी बन्धने वधबन्धने।
अमित्रदमनार्थे च हिता शत्रुवधाय च।।
अध्वानं च न गच्छेत प्रोष्यं न प्रविशेद् गृहम्।
संहरेत विषादीनि रुद्राणी चात्र दैवतम्।।
सुधन्वा दशमीं प्राह ध्रुवं विन्द्याद्यशस्करम्।
कूपान् खनेन्नदींश्चैव कूपं पुष्करणीयुतम्।।
आरामान् नगरींश्चैव क्षेत्राणि च गृहाणि च।
पुण्यशालां सभां कुर्याद्धर्मं विन्द्याच्च दैवतम्।।
सुनन्दैकादशीमाह ध्रुवं निन्द्यान्महानसम्।
निवेशनगरग्रामयज्ञविप्रसभास्तथा ।।
स्त्रीषु चोग्रं प्रवर्तेत दासकर्मकरेषु च।
गूढार्थं न प्रयुञ्जीत कामशत्रुश्च देवता।।
द्वादशीं तु यमामाह ध्रुवं विन्द्याद्यशस्करम्।
मङ्गल्यान्यत्र कुर्वीत चूडोपनयनानि च।।
कोष्ठागाराणि कुर्वीत निधानं च निधापयेत्।
ऋणं चात्र न गृह्णीयादादित्यश्चात्र देवता।।
जया त्रयोदशीमाह कर्तव्यं कर्म शोभनम्।
वस्त्रमाल्यमलङ्कारविप्राण्याभरणानि च।।
सौभाग्यकरणं स्त्रीणां कन्यावरणमेव च।
मुण्डनं युग्मवसनं कामं विन्द्याच्च देवताम्।।
उग्रां चतुर्दशीं विन्द्याद्दारुणान्यत्र कारयेत्।
बन्धनं रोधनं चैव घातनं च विशेषतः।।
पूर्वाभिहननं चैव दारुणं वधघातनम्।
ग्रामसेनावधं कुर्याद् विन्द्याद्रुद्रोऽत्र देवताम्।।
अमावस्या तु सिद्धार्था पितृयज्ञोऽत्र शस्यते।
देवकार्याणि कुर्वीत गोकुलं तु निवेशयेत्।।
पुरोहिताय वरणं कुर्याद् यज्ञक्रियां तथा।
बलिं चैवोपहारांश्च पितरश्चात्र देवता।।
कल्याणी पौर्णमासी तु देवकर्माधिकारिणी।
विप्रकार्येऽग्निकार्ये च गवां घोषे निवेशयेत्।।
राज्ञः पुरोहितं कुर्याद् यज्ञानि विविधानि च।
शुभं कर्म च कर्तव्यं सोमं विन्द्याच्च देवताम्।। इति।
करणमुहूर्त्तेष्वपि तत् सिद्धिकरं देवतासदृशं कार्यं सिद्धिकरम्। येन नक्षत्रेण यत्
कार्यमभिहितं तस्य नक्षत्रस्य या देवता सैव यस्य करणस्य तस्मिंस्तत् कार्यम्। यथा
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
तिथिकर्मगुणाध्यायः ५४५
ज्येष्ठायां यत् कार्यमभिहितं तद्बवेऽपि कर्तव्यम्। यतस्तस्य देवता शक्रः। एवं रोहिण्यां
बालवस्य। अनुराधायां कौलवस्य। उत्तरफल्गुन्यां तैतिलस्य। गरस्य ज्येष्ठायाम्। श्रवणे
वणिजः। विष्टेर्भरण्याम्। श्लेषायां शकुनेः। रोहिण्यां चतुष्पदस्य। नागस्य पुनराश्लेषायाम्।
स्वातौ किंस्तुघ्नस्येति। तथा च पराशरः—
'शकुनौ शकुनिग्रहणप्रहरणभृत्ययोद्धृयुद्धोपकरणक्रियाः सर्वमुग्रं कुर्यात्। चतुष्पदे
नृपतिविजयाभिषेकपितृदेवधर्मक्रियाचतुष्पददानानि। नागे सलिलोपकरणावेशनप्रवेशागदगदौ-
षधधारणानि। किंस्तुघ्ने सुरगुरुतीर्थव्रतदीक्षाभिगमनस्नपनानि। ववे मणिकनकरजतालङ्कार-
वास्तुक्रियाभिप्रयाणासवकुसुमगन्धाधिकारणि। बालवे व्रतोपवासनियमसत्रयज्ञद्विजगुरु-
सेवनानि। कौलवे पुरक्षेत्रलेख्यगन्धगान्धर्वपितृदेवधर्मक्रियाः। तैतिले निष्कर्मसाहसद्यूत-
युद्धाभिषेकमङ्गलव्रतदीक्षागृहप्रवेशाः। गरे दारूद्यानवनाधिकारिकोपभोगा वैवाहिकादिकरणानि।
वणिजि वणिकप्रयोगोऽध्ययनशिल्पसम्बन्धार्थाभिवादावनवलिकर्मविधिभिर्यद्यथारभ्यते क्रिया
काचित्। विष्ट्यां न किमपि समृद्धिमेति बीजमिव यथोषरप्राप्तम्' इति।
एवं मुहूर्तेष्वित्यपि। यस्मिन् नक्षत्रे यत् कार्यमुक्तं तस्य नक्षत्रस्य या देवता तस्या
यो मुहूर्तस्तस्मिंस्तदेव कार्यं कर्तव्यम्। यथाऽऽर्द्रायां यत् कार्यं क्रियते तच्छिवे मुहूर्तेऽपि
कार्यम्। यतस्तयोरेका देवता रुद्रः। एवं श्लेषायां भुजगे। अनुराधायां मित्रे। मघायां पितरि।
धनिष्ठायां वसौ। पूर्वाषाढायां जले। उत्तराषाढायां विश्वे। अभिजिति विरञ्चौ। रोहिण्यां पङ्कज-
प्रभवे। विशाखायामैन्द्राग्नौ। मूले नैर्ऋते। शतभिषजि वारुणे। उत्तरफल्गुन्यामर्यम्णि। पूर्व-
फल्गुन्यां भाग्ये। पूर्वभद्रपदायामजैकपादे। उत्तरभद्रपदायामहिर्बुध्न्ये। रेवत्यां पूषणि। अश्विन्यां
दस्रे। भरण्यामन्तके। कृत्तिकायामाग्नेये। मृगशिरसीन्दौ। पुनर्वसौ अदितौ। पुष्ये गुरौ।
श्रवणे हरौ। हस्ते रवौ। चित्रायां त्वष्टरि। स्वातावनिलाख्ये। उक्तं च—
शिवभुजगमित्रपितृवसुजलविश्वविरञ्चिपङ्कजप्रभवाः।
इन्द्राग्नीन्द्रनिशाचरवरुणार्यमयोनयश्चाह्नि ॥
रुद्राजाहिर्बुध्न्याः पूषा दस्रान्तकाग्निधातारः।
इन्द्रादितिगुरुहरिरवित्वष्ट्रनिलाख्याः क्षणा रात्रौ।।
अहः पञ्चदशोंऽशो रात्रेश्चैवं मुहूर्त इति।
स च विज्ञेयस्तज्ज्ञैश्छायायन्त्राम्बुभिर्युक्त्या।।
नक्षत्रतत्क्षणानां परिघातादीशैश्रैः समं चिन्त्यम्।
फलमपि तदेव दृष्टं गर्गाद्यपराशरश्लोकैः।
अहोरात्रं च सम्पूर्णं चन्द्रनक्षत्रयोजितम्।
तन्नक्षत्रमुहूर्ताश्च समकर्मगुणाः स्मृताः।। इति।
तथा च पराशरः—
'रौद्रमित्रमैत्रसाधनसारभटात्मसहवैश्वदेवाभिजिद्रोहिणीन्द्रबलजयपित्र्यभाग्यवरुणनैर्ऋताग्ने-
ययाम्यगन्धर्वध्यानपदराक्षसेन्द्राग्नेयप्राजापत्याश्विनेन्द्रब्रह्मगुरुसावित्र्यवैष्णवपौष्णाः। तेषां
बृ० सं० द्वि०-३५
५४६ बृहत्संहिता
यत्समानदैवतनक्षत्रं तन्नक्षत्रवत् कर्माणयारभेत। विशेषोपदेशमुपदेश्यामः—तत्र श्वेतमैत्रात्म-
सहरोहिणीषु रोहिणीव सर्वं साधनम्। इष्टिव्रताधानाध्ययनानि। सारभटे अभिचारवधवादान्।
अभिजिति सर्वकर्माणि। बले नृपतिबलसमारम्भाः। जयेऽन्नप्रमाणम्। गन्धर्वे गान्धर्वरति-
विवाहाः। ध्यानपदेऽभिषेकभूषणमङ्गल्यानि। सन्ध्ययोस्तु पूर्वाऽग्निदेवता पश्चिमा रौद्री तयोर्न
किञ्चित् कर्मारम्भो नान्यत्र नियमात् प्रयतमुपतिष्ठन्नोपासीत। पश्चिमायां विशेषतश्चाग्नौ न
प्रविशेन्नाश्नीयान्न मैथुनमभिगच्छेत्'।।१-३।।
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतौ तिथिकर्मगुणो
नामैकोनशततमोऽध्यायः ॥९९॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA