सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 560, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 560

५३२ बृहत्संहिता
तेभ्यो नक्षत्रेभ्यस्त्रीण्युत्तराणि उत्तरफल्गुनी उत्तराषाढोत्तरभाद्रपदा तथा रोहिण्यः । एतानि
नक्षत्राणि चत्वारि ध्रुवाणि स्थिराणीत्यर्थः । तैश्च ध्रुवैः किं तत्? अभिषेको नृपादेः । शान्तिः
शान्तिकमुत्पातप्रतीकारः । तरुर्वृक्षस्तस्य रोपणम्। नगरं पत्तनं तत्प्रतिष्ठादि। धर्मो धर्म-
क्रिया। बीजं बीजवपनम्। अन्येषां ध्रुवाणां स्थिराणां कर्मणारम्भान् कुर्यादिति। तथा
च पराशरः—
चत्वारो हि चतुष्का ध्रुवो मृदुर्दारुणस्तथा क्षिप्रः ।
उग्राणि पञ्च पञ्च चराणि साधारणे द्वे च ।।
चत्वारि खलु नक्षत्रेषु ध्रुवाणि भवन्ति। प्राजापत्यं त्रीण्युत्तराणि। तेषु पुरनगरग्राम-
काननोपवनभवनानि। वेशनतरुकुसुमबीजवपनस्थिरनिधिनिधानकृषिधनगोऽश्वमित्रसंग्रहण-
स्नपनालङ्करणपत्युद्वहनचरणाभिगमननृपतिनायकाभिषेकमन्त्रेज्याव्रतनियमायुष्यपौष्टिकशान्ति-
कधान्यान्यन्यानि स्थिराणि कारयेत्। ऋणधनप्रयोगपथगमनमद्यवैरक्षौराणि च वर्जयेत्।।६।।
अथ तीक्ष्णानि नक्षत्राणि तैर्यानि कर्माणि क्रियन्ते तानि चाह—
मूलशिवशक्रभुजगाधिपानि तीक्ष्णानि तेषु सिद्ध्यन्ति ।
अभिघातमन्त्रवेतालबन्धवधभेदसम्बन्धाः ॥७॥
मूल, आर्द्रा, ज्येष्ठा, आश्लेषा—ये तीक्ष्णसंज्ञक नक्षत्र हैं। इनमें अभिघात ( उपद्रव ),
मन्त्र ( मन्त्रसाधन प्रयोग ), वेताल (वेताल के उत्थापन आदि का कर्म ), बन्ध
( बन्धन ), वध, भेद ( मिले हुये दो को अलग करना ) और सम्बन्ध ( राजकुल में
आवेदन ) की सिद्धि होती है।।७।।
मूलं प्रसिद्धम्। शिवाधिपमार्द्रा। शक्राधिपं ज्येष्ठा। भुजगाधिपं सर्पदैवत्यमाश्लेषा।
एतानि नक्षत्राणि तीक्ष्णानि दारुणानीत्यर्थः। तेषु तीक्ष्णेषु सिद्ध्यन्ति। के ते? अभिघात
उपद्रवः। मन्त्रो मन्त्रसाधनप्रयोगः। वेतालं वेतालोत्थापनादिकर्म। बन्धो बन्धनम्। वधस्ता-
डनम्। भेदः पृथक्करणं श्लिष्टयोर्द्वयोः। सम्बन्धो राजकुल आवेदनम्। एते सिद्ध्यन्ति।
तथा च पराशरः—
‘चत्वारि नक्षत्रेषु दारुणानि भवन्ति। आर्द्रा श्लेषा ज्येष्ठा मूलमित्येतेष्वरिनगर-
स्कन्धावारावरोधनमथ नरेन्द्रामिघातयुद्धकलहकूटसाहसोपधानभेदवञ्चनविवादचौर्यानृतशपथ-
कितवच्छलनपणयन्त्रायुधग्रहणकरणदर्शनाभिचारगदवियोगवधभृत्यनिग्रहचतुष्पददमन-
भटनियोगान्। विशेषतो मूले मूलकर्म। रुद्रर्क्षेषु पीडनवपनधान्यतरुकुसुमबीजवेश्म प्रवेश-
स्थिरनिधिनियोगांश्च कारयेत्। सर्वेषु च सर्वं दारुणं कर्म’।।७।।
अथोग्राणि नक्षत्राणि तैश्च यत् कर्म कर्तव्यं तच्चाह—
उग्राणि पूर्वभरणीपित्र्याण्युत्सादननाशशाठ्येषु ।
योज्यानि बन्धविषदहनशस्त्रघातादिषु च सिद्ध्यै ॥८॥
तीनों पूर्वा, भरणी, मघा—ये नक्षत्र उग्रसंज्ञक हैं। इनको उत्सादन, नाश ( परार्थनाश )
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA