बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 555, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंपाकाध्यायः ५२७
अहुताशप्रज्वलनं घृततैलवसादिवर्षणं चापि ।
सद्यः परिपच्यन्ते मासेऽध्यर्धे च जनवादः ॥१०॥
अग्नि के विना ज्वाला उठने का और घी, तेल, चर्बी आदि ( मांस, रक्त, अन्न,
मद्य, पुष्प, फल, पत्ता, मिट्टी और पत्थर ) की वर्षा होने का फल तत्काल होता है तथा
जनापवाद का फल डेढ़ मास में होता है॥१०॥
अहुताशप्रज्वलनमनग्निज्वलनम्। घृतवर्षणम्। तैलवर्षणम्। वसावर्षणम्। आदिग्रहणाद्
मांसरक्तान्नपानपुष्पफलपर्णमृत्तिकापाषाणवर्षणं च। एते सर्वे सद्य एव तस्मिन्नहनि परि-
पच्यन्ते। जनवादो जनैरपवादोऽध्यर्धेन मासेन सार्धेन परिपच्यते॥१०॥
अन्येष्वप्याह—
छत्रचितियूपहुतवहबीजानां सप्तभिर्भवति पक्षैः ।
छत्रस्य तोरणस्य च केचिन्मासात् फलं प्राहुः ॥११॥
छत्र, यज्ञ की चिति, याज्ञिक यूप, अग्नि, बीज—इन सबों में विकार उत्पन्न होने
का फल सात पक्ष में होता है। कोई-कोई आचार्य छत्र और तोरण का फल एक मास
में कहते हैं॥११॥
छत्रमातपत्रम्। चितिर्यज्ञचितिः। यूपो याज्ञिकः। हुतवहोऽग्निः। बीजानि प्रसिद्धानि
यान्युप्यन्ते। एतेषां सर्वेषां यद्वैकृतं तत् सप्तभिः पक्षैः सार्धैस्त्रिभिर्मासैः पच्यते। केचिन्मु-
नयश्छत्रस्य तोरणस्य च मासात् फलं प्राहुरुक्तवन्तः। तथा च गर्गः—
चितियूपहुताशेषु फलं पक्षैस्तु सप्तभिः।
आतपत्रफलं मासात् तोरणस्यैवमस्त्विति।। इति।।११।।
अन्येष्वप्याह—
अत्यन्तविरुद्धानां स्नेहः शब्दश्च वियति भूतानाम् ।
मार्जारनकुलयोर्मूषकेण सङ्गश्च मासेन ॥१२॥
अतिशय शत्रुता रखने वाले जीवों में परस्पर स्नेह, आकाश में प्राणियों का शब्द
और चूहे के साथ मार्जार और नेवले के संग का फल एक मास में होता है॥१२॥
अत्यन्तविरुद्धानमतिशत्रूणां च प्राणिनां स्नेहः प्रीतिः परस्परम्। वियत्याकाशे भूतानां
प्राणिनां शब्दः। मार्जारस्य विडालस्य। नकुलः प्रसिद्धस्तस्य च। मूषकेण सङ्गो युतिः।
मासेन पच्यते॥१२॥
अन्येष्वप्याह—
गन्धर्वपुरं मासाद्रसवैकृत्यं हिरण्यविकृतिश्च ।
ध्वजवेश्मपांशुधूमाकुला दिशश्चापि मासफलाः ॥१३॥
गन्धर्वनगर, रस ( मधुर आदि ) में विकार और सुवर्ण में विकार का फल एक
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA